بولاشاقتا راديواكتيۆتى قالدىقتى قايتا وڭدەپ, قاجەتكە جاراتۋعا وتاندىق عىلىم قابىلەتتى مە؟ الەم تاجىريبەسىندە يادرولىق وتىن قالاي وڭدەلىپ ءجۇر؟ اەس تۋرالى اڭگىمە قوزعاي قالساق, يادرولىق وتىننىڭ جاي-كۇيى مىندەتتى تۇردە ءسوز بولادى.
اەس ىسكە قوسىلىپ, تولىق جۇمىسى باستالعان كەزدە يادرولىق وتىن ءوز فۋنكتسياسىن ورىنداي باستايدى. ادەتتەگىدەي, پايدالانىلعان يادرولىق وتىننىڭ (پياو) ءبىرىنشى پارتياسى ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن رەاكتوردان شىعارىلادى. بۇل «رەاكتوردىڭ ناۋقان مەرزىمى» دەپ اتالادى. كەي رەاكتورلاردىڭ جوبالارىندا بۇل ەكى, ءتىپتى ءۇش جىلدى قۇرايدى.
ودان كەيىن يادرولىق رەاكتور جوسپارلى تۇردە توقتاتىلىپ, قاجەتتى رەگلامەنتتىك جۇمىس, سونىڭ ىشىندە وتىندى قايتا جۇكتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. رەاكتوردىڭ بىرجىلدىق ناۋقانى كەزىندە رەاكتورعا و باستا تيەلگەن بارلىق وتىننىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تولىعىمەن اۋىستىرىلادى. قالعان وتىن ونى بارىنشا پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەاكتور ىشىندە قايتا ءبولىنىپ, كەلەسى ناۋقاندا قايتا جۇكتەلگەنگە دەيىن جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. وسىلايشا, ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن پايدالانىلعان يادرولىق وتىننىڭ ءبىرىنشى بولىگى اەس-ءتىڭ وزىندەگى سۋى مول ارنايى ساقتاۋ باسسەينىنە ورنالاستىرىلادى. ول جەردە وتىننىڭ بۇكىل جىلۋى شىعىپ بولعانشا بەلگىلى ءبىر مەرزىم ىشىندە سالقىنداتۋعا كەپىلدىك بولادى. رەاكتوردا جۇمىس ىستەگەندەگىدەي كوپ جىلۋ ەمەس, بىراق ونى ءالى دە سالقىنداتۋ قاجەت.
بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ءوتىپ, پايدالانىلعان وتىننىڭ جىلۋ ءبولۋى ازايعان سوڭ ول ساقتاۋ باسسەينىنەن الىنىپ, ستانسانىڭ جانىنداعى ارنايى قۇرعاق قويمالارعا كوشىرىلىپ, قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىمەن ۇزاق ۋاقىت قاۋىپسىز كۇيدە جاتادى. مۇنداي قۇرعاق قويمالار ونى ونداعان جىل بويى قاۋىپسىز ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جۇمىسىنان كەيىن پايدا بولاتىن ەڭ جوعارى راديواكتيۆتى ماتەريال بولىپ سانالاتىن پايدالانىلعان وتىنمەن ودان ءارى جۇمىس ىستەۋ قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ەكى نەگىزگى ستسەناري بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى ستسەناري – پياو-نى گەولوگيالىق تەرەڭ جەر قويناۋىنا كومۋ. قازىر فينليانديا, فرانتسيا, شۆەتسيا ەلدەرى وسى ستسەناريدى جۇزەگە اسىرا باستادى. ياعني قاۋىپسىز اۋماقتاردى تاۋىپ, جەراستىندا ەداۋىر تەرەڭدىكتە ارنايى بوكستار سالىنادى, ولارعا پياو سالىنعان كونتەينەرلەر ورنالاستىرىلادى. مۇنداي ستسەناريدى ىسكە اسىرۋعا ارينە, كومۋ قاۋىپسىزدىگىن نەگىزدەۋ, قورعانىس توسقاۋىلدارىن جاساۋ, قاجەتتى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, راديواكتيۆتىلىكتىڭ تارالۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن كەز كەلگەن ىقتيمال جاعدايدى بولدىرماۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلەدى.
ەكىنشى ستسەناري – پياو وڭدەۋ ءۇشىن ارنايى وندىرىستەر قۇرۋ. بۇگىنگى كۇنى حالىقارالىق قاۋىمداستىق پياو-نى ەنەرگيا وندىرۋگە قايتادان پايدالانۋعا بولاتىن قۇندى رەسۋرس رەتىندە قابىلدايدى. مۇنداي قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرى بىرقاتار ەلدە جۇمىس ىستەيدى. ولار پياو-دان ساقتالىپ قالعان پايدالى ماتەريالداردى ءبولىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەيىن ولار يادرولىق رەاكتورعا قايتا جۇكتەلەتىن جاڭا وتىن وندىرىسىندە قولدانىلادى.
پياو-نى قايتا پايدالانۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزدە وتىندا پايدا بولاتىن, پياو راديواكتيۆتىلىگىنە نەگىزگى ۇلەس قوساتىن ترانسۋران ەلەمەنتتەرىن قايتا قاتار پايدالانۋ كەزىندە «كۇيدىرۋگە» مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار جاقسى دامىپ كەلەدى. پياو-نى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن ءىرى وندىرىستەر فرانتسيا, ءۇندىستان, رەسەيدە جۇمىس ىستەيدى. قىتاي مەن جاپونيادا قاناتقاقتى جوبالار ىسكە قوسىلدى.
وتاندىق عالىمداردىڭ دا ەلىمىزدە بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەگەن, جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتقان يادرولىق رەاكتورلاردىڭ پياو-مەن قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى بار. مىسالى, «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» بۇرىن اقتاۋدا جۇمىس ىستەگەن بن-350 رەاكتورىنىڭ پياو-نى ۇزاق ۋاقىت قاۋىپسىز ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
يۆگ. 1م رەاكتورىنان شىعارىلعان جوعارى بايىتىلعان پياو-نى وڭدەۋ تەحنولوگياسى ازىرلەنىپ, جاقىن ارادا ول دا ىسكە اسىرىلادى. وعان ماگاتە ساراپشىلارىنىڭ تىكەلەي وڭ ساراپتامالىق قورىتىندىسى بەرىلدى. ياعني پايدالانىلعان وتىنمەن جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىندە وتاندىق مامانداردىڭ تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگى جەتكىلىكتى. ونى بولاشاقتا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ پايدالانىلعان وتىنىمەن جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىن شەشۋدە قولدانۋعا بولادى دەپ ۇلكەن سەنىممەن ايتۋعا بولادى.