بۇگىندە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ الدىن الۋ جانە اشۋ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا. ويتكەنى بۇل قىلمىس ءتۇرى وبلىس قانا ەمەس, بۇكىل ەلدە كەڭ تارالعان. حالىقتىڭ بارلىق توبىنا زيان شەكتىرىپ, ازاماتتارعا ۇلكەن شىعىن اكەلەتىن قىلمىستى قۇرىقتاۋ دا وڭاي بولماي تۇر. ينتەرنەت-قىلمىسكەرلەر حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, الداۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن سحەمالارىن ويلاپ تابۋدان جاڭىلار ەمەس.
بۇل تۋرالى جۋرناليستەرگە سولتۇستىك قازاقستان پد كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ اعا جەدەل وكىلى ءمورجان ماحمەت ايتتى. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى وبلىس اۋماعىندا 513 الاياقتىق فاكتىسى تىركەلگەن. بۇل 2023 جىلعىدان 16% ارتىق.
«وسىعان بايلانىستى پوليتسيا دەپارتامەنتى حالىقتىڭ الاياقتىققا قارسى ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. وسى جىلدىڭ وتكەن كەزەڭىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا 872 پروفيلاكتيكالىق ماتەريال ورنالاستىرىلدى. حابارلاما سايتتارىندا 1425 حابارلاندىرۋ تەكسەرىلدى, ونىڭ 274-ءى سايت اكىمشىلىگىمەن بۇعاتتالدى. جەرگىلىكتى تەلەارنالاردا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 4 رەت حابار جازىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ, وقۋشىلار سارايىنىڭ LED-ەكراندارىندا, اۆتوۆوكزالدىڭ كۇتۋ زالىندا, ساۋدا ۇيلەرىندە ينتەرنەت-الاياقتىق بويىنشا بەينەروليكتەر كورسەتىلۋ جالعاسىپ كەلەدى. ءبىز ينتەرنەتتەگى الاياقتىق تۋرالى «پۋت وبمانا» اتتى فيلم تۇسىردىك, ول ءارى قاراي اۋماقتىق بولىنىستەردەگى مادەنيەت ۇيلەرىندە, سونداي-اق تانىمال الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا ورنالاستىرىلدى», دەدى ول.
ءتىپتى نان ونىمدەرىن دايىندايتىن كاسىپورىندارمەن كەلىسىپ, «چەشسكي», «سيبيرسكي» اتتى نان-توقاش ونىمدەرىنە 12000 جاپسىرمالار جابىستىرىپ, ولاردا الاياقتىقتان قالاي ساقتانۋ جولدارى كورسەتىلگەن. سونداي-اق جاپسىرمالار «سەمەينىي» دۇكەندەرىندە ساتىلاتىن ونىمدەرگە دە جاپسىرىلۋدا ەكەن.
EGOV سايتىندا «6 اي مەرزىمگە بانكتىك قارىزدار, ميكرونەسيەلەر الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ» قوسىمشاسى ەنگىزىلگەن. بيىلعى جىلى وسى قىزمەتكە وبلىس حالقىنىڭ 27%-ى قوسىلعان. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ فيليالدارى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسۋ جاساپ, پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى تالقىلانعان.
بىراق ءبارىبىر وسى قىلمىستىڭ ءتۇرى ارتىپ كەلە جاتقانى بارشانى تاڭعالدىرادى. تالداۋ كورسەتكەنىندەي, وعان نەگىزىنەن 40-تان 60 جاس ارالىعىنداعى ادامدار دۋشار بولىپ, زارداپ شەگەدى. ولاردىڭ كوبى – جالعان نەسيە رەسىمدەگەندەر. ال ينتەرنەتتە تاۋارلاردى ساتىپ الاتىن الاياقتاردىڭ قۇربانى نەگىزىنەن 20-35 جاستاعى جاس ازاماتتار.
ينتەرنەت قىلمىستى جاسايتىنداردىڭ نەگىزگى بولىگى 40 جاسقا دەيىنگى جاستار. مىسالى, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ 28 جاستاعى ءبىر تۇرعىنى «ونلاين-كرەديتتەر رەسىمدەۋمەن» اينالىسىپ, 16 ادامدى جاپا شەكتىرگەن. ال الماتى وبلىسىندا تىركەلگەن 32 جاستاعى ءبىر الاياق تانىمال سايتتارعا حابارلامالار ورنالاستىرۋ ارقىلى سولتۇستىك قازاقستاندا ۇستالعانشا الاياقتىقتىڭ 14 فاكتىسىن جاساپ ۇلگەرگەن. مۇنداي قىلمىستاردى جازالاۋدى قاراستىرعان قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابىنىڭ 2-بولىگى الاياقتاردى 4 جىلعا دەيىن, اۋىر ساناتتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعانى ءۇشىن 3-تەن 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرادى. وسى قىلمىستىڭ الەۋمەتتىك زاردابىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, وعان بەرىلەتىن جازانى بارىنشا قاتايتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنى كورىنىپ تۇر.
الاياقتىقتىڭ بارىنشا قازىرگى كەڭ تاراعان ءتۇرى – ازاماتتاردى كۇماندى قارجىلىق جوبالارعا تارتۋ. مۇنداي سحەمالاردا الاياقتار ءتىپتى حالىققا تانىمال ادامداردىڭ بەينەسىن پايدالانىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە (ينستاگرام), ۆيدەوحوستينگتەردە (YouTube) جارناما ورنالاستىرادى. وندا ءوز قۇرباندارىن ء«تيىمدى», «قولايلى» جاعدايلارمەن قىزىقتىرا تانىستىرىپ, كورەرمەندى اربايدى. ءاربىر تۇرعىنعا ديۆيدەندتەر تولەنەتىنىن ايگىلى ادامداردىڭ اۋزىمەن ايتىپ تۇرسا, وندايعا قالاي سەنبەسسىڭ؟
بۇل سحەمالاردا جابىرلەنۋشىگە باستاپقى كەزەڭدە اقشانىڭ از مولشەرىن تولەيدى, سونىمەن قاتار باعالى قاعازداردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن كوتەرەتىن جالعان كەستەلەردى كورسەتەدى. الاياقتىڭ ماقساتى – جابىرلەنۋشىنى ۇلكەن سوماعا قىزىقتىرۋ, ۇتىستار مەن قولما-قول اقشانى ينۆەستيتسيالاۋعا قول جەتكىزۋ. مىسالى, وسى سحەمانىڭ قۇربانى بولعان پەتروپاۆلدىڭ 48 جاستاعى ءبىر تۇرعىنى 5,4 ملن تەڭگەسىنەن ايىرىلعان. ول وسى جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ينستاگرام الەۋمەتتىك جەلىسىندە وڭاي تابىس تابۋعا بولاتىنى تۋرالى حابارلاندىرۋ كورگەن. قىزىعىپ كەتىپ, سىلتەمەدەن ءوتىپ, ءوزىنىڭ ابونەنتتىك ءنومىرىن قالدىرعان. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن وعان مەنەدجەرمىن دەگەن بىرەۋ حابارلاسىپ, الدىمەن اقشا سالۋ كەرەگىن, سوسىن تىركەلىپ, انكەتا تولتىرۋدى مىندەتتەگەن. سەنىمدى داۋىسپەن ايتىلعان سوزگە قۇلاي سەنگەن زارداپ شەگۋشى كورسەتىلگەن اقشا سوماسىن اۋدارىپ جىبەرگەن. الاياقتار ونىمەن دە شەكتەلمەي ءتۇرلى سىزبا جىبەرىپ, اقشاسىنىڭ ءوسىپ جاتقانىن كورسەتكەن. ال اقشانى الۋ ءۇشىن قوسىمشا اقشا قوسۋ كەرەگىن ەسكەرتكەن. وسى سحەما بىرنەشە قايتالانعاندا عانا زارداپ شەگۋشى ايەل ءوزىنىڭ وڭباي الدانعانىن بىلگەن.
بانك قىزمەتكەرى بولىپ قوڭىراۋ شالۋ – الاياقتاردىڭ كوپتەن بەرى قولداناتىن ءادىسى. وندايدا سالىمشىنى قورقىتىپ, ءسىزدىڭ دەپوزيتتەگى اقشاڭىزدى قولدى قىلۋعا ارەكەت جاسالدى, سوندىقتان بار اقشاڭىزدى دەرەۋ باسقا قاۋىپسىز شوتقا اۋدارىڭىز دەپ دىگەرلەيدى. ال «قاۋىپسىز شوت» دەگەن – وزدەرىنىكى. نەمەسە الاياق جابىرلەنۋشىگە رۋدەسك, حوپتۋدەسك, انيدەسك, تايمفيۋەر ت.ب. باعدارلامالاردى جۇكتەۋگە كوندىرەدى. سوسىن وسىندايلاردىڭ كومەگىمەن ءموبيلدى قۇرىلعىعا قاشىقتان قول جەتكىزە الادى. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ 73 جاستاعى تۇرعىنىنا قوڭىراۋ شالعان الاياق ءوزىن ءتىپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكەرىمىن دەپ تانىستىرعان. بارىنشا سالماقتى سوزدەرمەن جابىرلەنۋشىنى سەندىرگەن ول ءسىزدىڭ سالىمشىلىق شوتىڭىزدان لاڭكەستىك ارەكەتتەردى قولداۋعا اقشا اۋدارىلدى. سوندىقتان قالعان اقشاڭىزدى قاۋىپسىز شوتقا اۋدارۋ كەرەك دەپ بانك رەكۆيزيتتەرىن بەرگەن. وسىعان سەنگەن جابىرلەنۋشى بىردەن 2,5 ملن تەڭگەسىنەن ايىرىلعان...
الاياقتار بۇلاردان باسقا دا سحەمالاردى ءجيى قولدانادى. سوندىقتان كەز كەلگەن ادامنىڭ شوتىڭىزداعى اقشاڭىزعا قاتىستى سۇراعىنا ءمان بەرمەگەن دۇرىس.
پەتروپاۆل