ءومىر دەگەن تۋلاپ جاتقان تۇڭعيىق سىر تەڭىزى ەمەس پە؟ بۇل ماڭدا ءبىز كورمەگەن, ءبىز قول الىسپاعان, ءبىز جولىقپاعان قانشا جان ءجۇردى ەكەن؟ قانشاسى قايىرىلماعان قاپالى ساتكە وكىنىپ, ميداي دالاعا شاراسىز قاراپ تۇردى ەكەن؟ سولاردىڭ جازىلماعان ارمانىن, كوڭىل تۇكپىرىندە كورىنبەي كەتكەن ءۇمىتىن, ەشكىم ۇقپاعان سەزىمىن ايگىلەيتىن جاقسى ءان, جاقسى جىر ەمەس پە؟
كەز كەلگەن ىرگەلى تۋىندى ۇلكەن وقيعادان, ايىقپاس مۇڭنان, سارابدال ساتتەن تۋسا كەرەك. عاشىعىنا قولى جەتپەي قۇسا بولماسا, گەتە «جاس ۆەرتەردىڭ قاسىرەتتەرىن» جازا الار ما ەدى؟ العاشقى ماحابباتى كۇلاندادان ويدا-جوقتا ايىرىلماسا, مۇحتار شاحانوۆتىڭ سىرلى سەزىمگە تولى «تاناكوز» پوەماسى تۋار ما ەدى؟
القيسسا, جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن 1975 جىلى ەكراندالعان «گاۋھارتاس» ءفيلمى كوپتىڭ جادىندا بولار. كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ءامينا ومىرزاقوۆا, كەنەنباي قوجابەكوۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ, انۋاربەك بورانباەۆ سىندى قازاق كينو ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى, سونىمەن قاتار دوسحان جولجاقسىنوۆ, جاننات قۋانىشەۆا, ساپارعالي جاكىشەۆ سەكىلدى جاس ارتىستەر تۇسكەن ليريكالىق فيلم جاستاردىڭ جۇرەگىنەن ءا دەگەندە ورىن الىپ ۇلگەردى. كينودا شىرقالعان «گاۋھارتاس», «جەڭەشە», «كەلشى, ايىم» سىندى بىرنەشە تۋىندىلار سول شاقتا ەلىمىزدىڭ تۇس-تۇسىندا شىرقالىپ جاتتى. دوسحان جولجاقسىنوۆ دومبىرامەن اۋەلەتكەن «كەلشى, ايىم» ءانىن العاش ەستىگەن جاننىڭ كوكىرەگىنە مۇڭ قۇيىپ, وزىنە تارتا جونەلەدى. بۇل ءان – سول كەزدەگى ستۋدەنت, جاس سازگەر مەلس وزبەكوۆتىڭ ءانى ەدى.
«كوگىلدىر كول بەتى, كوك ەلەس كولبەدى,
مەن تۇرمىن جاعادا جابىرقاۋ...»
دەپ مۇڭعا مالشىنعان ءاننىڭ تاريحى جۇرەك سىزداتادى. اسەرشىل بوزبالا مەلس كونسەرۆاتوريانىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ, وقۋ وقىپ جۇرگەن شاق. جاس سازگەر بىردە الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ايىمزادا ەسىمدى ءبىر قىزىنا عاشىق بولادى. ەكەۋى جۇرەك تۇكپىرىندەگى سىردى قابىستىرىپ, الماتىنىڭ بۇلتسىز ايلى تۇندەرىندە بىرگە جۇرەدى, تامشى ۇرعىلاعان جازعى تەرەزەدەي ب ۇلىڭعىر ءارى ءمولدىر بولاشاق تۋرالى ارمانعا باتادى. ستۋدەنتتەر قاۋمالاعان تروتۋارلار, ءۇن-ءتۇنسىز سەزىمتال مىلقاۋ كوشەلەر, مامىراجاي جول بويىندا جۇرگەن قىز بەن جىگىتتەر... ءبارى دە قوس جۇرەككە ءان قوسىپ, ماحابباتىن ەسەلەيدى. مىنە, البىرت تا اڭسار عاشىقتىق وتى ەندى عانا مازداعان شاقتا جازعى دەمالىس باستالىپ, ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن قيا الماي, جاڭا وقۋ جىلىندا ساعىنىسا كەزدەسۋگە ۋادە بايلاسىپ, ءبىرى الماتى ماڭىنا, ەكىنشىسى قۇلانعا جول تارتادى. ماۋقى باسىلماعان قىزىلشاقا سەزىم شوعى جاز بويى مازداپ, مارجانداي تىزىلگەن جۇرەك جازبالارىن حات ارقىلى جولدايدى. ءبىر جولى مەلستىڭ حاتتارىنا ايىمزادادان جاۋاپ كەلمەي قويادى. سوڭعى قىسقا حاتتارىنىڭ بىرىندە: «بۇدان بىلاي ۇيگە حات جازبا, اتا-انام ءبىلىپ قويسا, ۇيات بولادى», دەپ ەسكەرتكەنى بار, جاس جىگىت سابىرىن سەرىك ەتىپ, تاعدىرعا مويىنسۇنىپ, دەمالىستىڭ ءبىتۋىن اسىعا كۇتەدى. ۇزدىگىپ كۇتكەندە ۋاقىتتىڭ وتپەيتىن ادەتى ەمەس پە؟ جاڭا وقۋ جىلى باستالىسىمەن مەلس الماتىعا قاراي قۇستاي ۇشادى. ىزدەگەنى – ايىمزادا. وقۋ ورنىنا بارسا, ءالى كەلمەگەن ەكەن. نە ىستەرىن بىلمەي, سىرتتا اڭتارىلىپ تۇرعانىندا, مۇنى تانيتىن كۋرستاس قىزداردىڭ ءبىرى سۋىقتاۋ حاباردى سۋماڭ ەتكىزەدى. ايىمزادانىڭ جازعى دەمالىس كەزىندە وزەنگە شومىلىپ ءجۇرىپ, وقىستان سۋعا كەتىپ, قايتىس بولعانىن حابارلايدى... مۇنى ەستىگەن مەلس سەڭ سوققانداي كوزى قاراۋىتىپ, القىمىنا وكسىك تىعىلىپ, جىن قاققانداي جاتاقحاناسىنا قاراي جۇگىرە جونەلەدى. قۇسالىقپەن وزەگى ورتەنىپ, اس-سۋ ىشپەي ۇزاق جاتادى. ايىمزادامەن بىرگە قىدىرعان باقىتتى شاقتارى كوز الدىنان توپ-توپ بۇلتتاي تىزبەكتەلىپ وتە بەرەدى. ەندى بۇلاي جاتا بەرسە, ىشىنە مۇز قاتىپ, دەرتى اسقىنارىن بىلەدى. بىلەدى دە, كول باسىنا بارىپ, ءالسىز تولقىننان ءان ىزدەيدى, اۋەننەن تىنشۋ سۇرايدى...
«كورىكتى كول بەتى,
كوك ەلەس كولبەدى,
مەن تۇرمىن جاعادا جابىرقاۋ.
اي نۇرى ارايلى,
ايدىنعا تارايدى,
سۇيىكتىم كەلەر مە, ياپىرم-اۋ؟»
وسىناۋ زارلى ءاننىڭ اۋەنىن ويناقى ەتىپ ورىندايتىندار دا كەزدەسىپ جاتادى. بىراق تۇبىرىنە ۇڭىلگەن زەردەلى جانعا اقىن ءابدىراحمان اسىلبەك جازعان ولەڭ ىشىندە ءبارى-ءبارى تاڭعى بۇلبۇلداي سايراپ جاتقانداي...
«ايدىن كول, سەن ايتشى,
سامال جەل, سەن ايتشى,
جارىما قۇس بولىپ ۇشايىن.
ءبىر حابار بەرشى, ايىم,
جاقىنداپ كەلشى, ايىم,
لاپىلداپ ماڭگى قۇشايىن».
قيماستىقتان, ساعىنىشتان تۋعان ءان قازاقى توپىراقتىڭ يبا-ادەبىن, قويۋ ءيىرىمىن بويىنا سىڭىرگەن. سوندىقتان دا بولار, بۇگىنگە دەيىن بۇل انگە ەلىتپەيتىن, بويى شىمىرلامايتىن تىڭدارمان از. بۇلاي بولۋى زاڭدى دا.