بۇگىندە ساياسي رەفورمالار ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا, دەموكراتيا ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. اسىرەسە وتانداستارىمىزدىڭ ءتۇيىندى شەشىمدەردى قابىلداۋعا قاتىسۋى, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت پەن اشىقتىق قاعيداتى, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس قۇقىقتىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.
ارينە, مەملەكەتتەگى جاڭعىرۋ ۇدەرىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلاتىنى بەلگىلى. بايقاپ قاراساق, ەلدەگى اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەر وسىدان ەكى جىل بۇرىن باستاۋ الدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىڭ باسقارۋ تەتىگىن ەكونوميكادان بىرتىندەپ ساياسي باعىتقا يكەمدەدى. وسى ورايدا نەگىزگى رەفورمالاردى ۇشكە جىكتەپ قاراستىرۋعا بولادى. اتاپ ايتساق, دەموكراتياعا اتسالىسۋ, قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرى مەن ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ينستيتۋتىن نىعايتۋ ماقساتىندا 2022 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىن, قۇزىرەتىن جانە دەربەستىك كەپىلدىگىن كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىپ بەردى. ىزىنشە 2023 جىلى پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق ساي كەلەتىن «ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى ءىس-قيمىل جوسپارى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. قۇجات ەسەبىنەن اتقارىلۋعا ءتيىس ناقتى شارالار بەكىتىلىپ, ادام جانە ونىڭ ءومىرى, بوستاندىعى مەن قۇقىعى دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانۋ قاجەتتىگى ايقىندالدى.
بۇعان قوسا ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى تەتىگى بويىنشا ءولىم جازاسى جويىلدى جانە سوتتالعانداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ازاماتتىق فۋنكتسيالاردى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن الىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە بەردى. ەلىمىز بالالار مەن مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ-نىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامالارىن راتيفيكاتسيالادى.
بۇگىندە تاعايىندالعان ادام قۇقىقتارى, بالا قۇقىقتارى, ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ومبۋدسمەندەرگە ءتۇسىپ جاتقان شاعىم-وتىنىشتەردىڭ ارتۋى – ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىنداعى ناقتى قادامداردىڭ انىق ناتيجەسى.
ماسەلەن, بىلتىر ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, ونىڭ وكىلدەرىنىڭ اتىنا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىققا 6 مىڭعا جۋىق شاعىم مەن ءوتىنىش تۇسكەن. كورسەتكىشتى 2021 جىلمەن سالىستىرساق, 3,1 ەسە, ال 2022 جىلمەن سالىستىرساق, 1,5 ەسە كوپ. وعان قوسا وڭىرلەردە 2 405 جەكە قابىلداۋ وتكىزىلگەن. شاعىمداردى قاراۋ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جاردەمدەسۋ ءۇشىن قابىلدانۋعا ءتيىس شارالار تۋرالى 2023 جىلى 705 ۇسىنىس جىبەرىلىپ, ونىڭ 585-ءى قولداۋ تاپقان.
ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى. بۇل رەتتە ازاپتاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭداتىلىپ, ازاپتاۋلارعا قارسى كۇرەستىڭ ۇلتتىق پرەۆەنتيۆتى مەحانيزمى كۇشەيتىلدى. ازاپتاۋلارعا جانە قاتىگەز ءىس-ارەكەتتەرگە قاتىستى زاڭنامالىق انىقتاما ەنگىزىلدى. بۇگىندە ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى قۇرامىندا 146 مۇشە بار. ولار – قۇقىق قورعاۋشىلار, دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى. ولاردىڭ ميسسياسى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, ۋاكىل جانىنداعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ جانە ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن بىلدىرەتىن «ومبۋدسمەن+» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن.
سونداي-اق جابىق مەكەمەلەردە ۇستالاتىن ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىندى. بىلتىر مەكەمەلەرگە 461 رەت مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 188 قىزمەتكەرى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعان. ال ازاپتاۋ جانە باسقا دا قاتىگەز, ار-نامىستى قورلايتىن قارىم-قاتىناس پەن جازا تۇرلەرى تۋرالى 160 ءوتىنىش قارالىپتى.
ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى تەتىگىندەگى ماڭىزدىسى – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەداۋىر كۇشەيتىلىپ, مۇنداي جاعدايلاردا تاراپتاردىڭ قايتا تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگى زاڭ جۇزىندە الىنىپ تاستالدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ازاماتتار ۇيدە دە, تۇزدە دە ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى.
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ پەن اگرەسسيا دا – قازىرگى ۋاقىتتاعى قاتەرلى ءۇردىس. اشىعىن ايتساق, قوعامدا قاتىگەزدىك كۇشەيىپ بارادى. بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ, ار-نامىسىن تاپتاپ, ءتىپتى ۇرىپ-سوعۋعا دايىن تۇراتىندار از ەمەس. جەدەل جاردەم جانە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە شابۋىل جاسالعانىن بىلەسىزدەر. ادامعا الىمجەتتىك كورسەتۋ, قورلاۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەرگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سوندىقتان ءبىز وسى قوعامدىق دەرتتى جاسىرماي, اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتارىمىز ۇيدە دە, تۇزدە دە ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاۋىپسىز ورتادا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. زاڭ مەن ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس, ياعني قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
ايتا كەتەرلىگى, ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جەتىستىكتەرى جەنەۆادا جوعارى باعالاندى. بۇل تۋرالى تاياۋدا جەنەۆاداعى بۇۇ جانىنداعى قر تۇراقتى وكىلى ەرلان الىمباەۆتىڭ بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى فولكەر تيۋركپەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتىلدى.
جۇزدەسۋدە ەرلان الىمباەۆ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريميناليزاتسيالاۋ دەپ اتالىپ كەتكەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق جۋرناليستەر ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەلگىلەيتىن باق ماسەلەلەرى بويىنشا ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭدارعا توقتالدى. تاراپتار ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەستىڭ 56-سەسسياسى بارىسىندا جاھاندىق قۇقىق قورعاۋ الاڭىندا العاش رەت ۇسىنىلعان قازاقستاننىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جونىندەگى بىرلەسكەن مالىمدەمەسىن تالقىلادى. قۇجات بۇۇ-عا مۇشە 62 مەملەكەتتەن قولداۋ تاپتى.
جوعارعى كوميسسار فولكەر تيۋرك ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا كۇش-جىگەرىن, سونداي-اق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەستىڭ جۇمىسىنا قوسقان ۇلەسىن قۇپتادى.
«ايەلدەر مەن بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ سالاسىنداعى پروگرەسسيۆتى زاڭدى تولىق جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسى (بۇۇ اقك) باس اسسامبلەيانىڭ 2006 جىلعى 15 ناۋرىزداعى 60/251 رەزوليۋتسياسىنا سايكەس قۇرىلىپ, بۇكىل الەمدەگى ادام قۇقىقتارىن جالپىعا بىردەي قۇرمەتتەۋگە جانە قورعاۋعا, ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى جاعدايلاردى قاراۋعا, سونداي-اق ءتيىستى ۇسىنىستار دايىنداۋعا جاۋاپتى بۇۇ جۇيەسىنىڭ ۇكىمەتارالىق ورگانى بولىپ تابىلادى. بۇۇ اقك ونىڭ الدىندا جۇمىس ىستەگەن بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسياسىن الماستىردى. كەڭەس قۇرامىنا 47 مۇشە مەملەكەت كىرەدى, ولار تىكەلەي جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى كوپشىلىك داۋىسپەن ءۇش جىلعا سايلانادى», دەدى ول.
سونىمەن قاتار سەنات ماۋسىمدا ادام ساۋداسى قۇرباندارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدى ماقۇلدادى. بۇل «ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» جارلىقتا كوزدەلگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. نەگىزگى ماقسات – ادام, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعاندار ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ زاڭنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن پروگرەسسيۆتىلىگىنە توقتالدى.
«ومبۋدسمەن رەتىندە مەن قازاقستاننىڭ ادام ساۋداسىنان ازات بولۋعا ۇمتىلىسىن راستايتىن جانە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا بەيىلدىلىگىن كورسەتەتىن وسى زاڭنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن پروگرەسسيۆتىلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى قىلمىستىڭ ءجيى قۇربانى بولىپ قالاتىن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ زاڭدا كوزدەلگەن قۇقىقتارىن قورعاۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە, بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى. بۇل زاڭ قىلمىس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي, جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋ شارالارىن ەنگىزەتىن, وسى قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسى جانە قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان ادام, اسىرەسە ايەلدەر مەن بالالاردىڭ ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ تۋرالى پالەرمو حاتتاماسى كەز كەلگەن ماقساتتا جانە كەز كەلگەن نىساندا بالالاردى ۇرلاۋدىڭ, بالا ساۋداسىنىڭ نەمەسە ولاردىڭ كونترابانداسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق, ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى دەڭگەيلەردە قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا مىندەتتەيدى», دەدى ارتۋر لاستاەۆ.
جالپى, ادام ساۋداسى – قۇرباندار ءۇشىن قايتىمسىز زارداپتارعا, سونىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق ازاپقا اكەلەتىن كەڭ تارالعان قىلمىستىڭ ءتۇرى. كەي مالىمەتتەرگە ارقا سۇيەسەك, حالىقارالىق تاجىريبەدە دۇنيە جۇزىندە ەسىرتكى جانە كونترافاكتىلىك ونىمدەردەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر.
ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدان باستاپ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولعا العان باتىل باستامالارىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. دەسەك تە مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدا ايرىقشا ماڭىزدى.