قازىرگى الەمدە ەكولوگيالىق جاعداي وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. قازاقستاندا دا ەكولوگيالىق احۋال ماسەلەسى ءورشىپ تۇر. قارقىندى ەكونوميكالىق ءوسۋ, جاھاندىق تاۋەكەلدەر, كوشىپ-قونۋ ۇدەرىستەرى – مۇنىڭ ءبارى ەلدەگى ەكولوگيالىق جاعدايعا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىر.
ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جاعداي مەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بۇگىندە مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن نەگىزگى سىن-تەگەۋرىندەردىڭ ءبىرى. ەكونوميكانىڭ وسۋىمەن جانە دەموگرافيالىق ءوسىم, ەلگە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ اعىنىمەن قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى مەن تابيعي رەسۋرستاردى تۇتىنۋ دا ارتىپ جاتىر. بۇل ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق پەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تەرىس اسەر ەتۋدە. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, قولايسىز ەكولوگيالىق جاعداي ەل ەكونوميكاسىنا زيان شەكتىرۋى مۇمكىن. ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنان تۋىنداعان شىعىندارعا اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارىنىڭ ءوسۋى جاتادى. بۇل ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا جانە ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە تەرىس ىقپالىن تيگىزۋدە.
قازاقستان بۇل ماسەلەگە كوپ ءمان بەرىپ, قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن كەرى اسەردى بارىنشا ازايتۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. سونىڭ ىشىندە «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق تازالىق شاراسىن ايتۋعا بولادى.
جالپى, الەمدىك ەكولوگيالىق احۋال ماسەلەسى 2024 جىلى 15–19 قاڭتاردا داۆوستا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا قاراستىرىلعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. فورۋم اياسىندا ساۋالناماعا قاتىسقان ساراپشىلار 2024 جىلعا ارنالعان نەگىزگى تاۋەكەلدەردىڭ قاتارىنا:
– كليماتتىڭ وزگەرۋى (66%);
– جاسىرىن جانە جالعان (سونىڭ ىشىندە AI كومەگىمەن جاسالعان) اقپاراتتار لەگى (53%);
– قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي پولياريزاتسياسى (46%);
– تۇرمىس قۇنى داعدارىسى (42%);
– كيبەرشابۋىلدار (39%);
– ەكونوميكالىق قۇلدىراۋلار (33%);
– ماڭىزدى تاۋارلار مەن رەسۋرستاردى جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى (25%);
– ءبىر نەمەسە بىرنەشە مەملەكەتتەر اراسىندا قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ءورشۋى, باستالۋى (25%) سياقتى جاعدايلاردى جاتقىزادى.
فورۋمعا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا ەكولوگيالىق احۋال ماسەلەسى الدىڭعى ونجىلدىقتا الەمدىك دەڭگەيدە ەڭ كەڭ تاراعان سىن-قاتەرگە اينالادى.
ەكولوگيالىق احۋال تەك حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ قويماي, دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرەتىن ەسكەرسەك, بۇل احۋال ەلدەگى ىشكى جانە سىرتقى كوشىپ-قونۋ ۇدەرىسىن دە ۋشىقتىرادى. ناتيجەسىندە, اۋىلدىق جەردەن قالالىق جەرلەرگە مەكەندەپ, بىرقاتار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق قولايسىزدىقتار تۋادى. سىرتقى كوشىپ-قونۋ ۇدەرىسى «اقىل كوشىنە» اكەلىپ, ەلدەگى كاسىبي ماماندار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ازايۋىنا سەبەپشى ەكەندىگى بەلگىلى.
وسىعان بايلانىستى, قازاقستان قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى ءتۇرلى باعدارلامالاردى بەلسەندى ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋدا. پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىتاي ەلى مەن وڭتۇستىك كورەيا باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە قول قويىلعان مەموراندۋمدار بۇعان دالەل.
لاستانۋدىڭ سالدارىن جويۋعا, ەكولوگيالىق باعدارلامالاردى جانە تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى وزگە دە شارالاردى ەنگىزۋگە جۇمسالاتىن شىعىندار ەكونوميكا ءۇشىن ەلەۋلى جۇكتەمە. ولار ينۆەستيتسيالارعا, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا اسەر ەتۋدە. قازاقستان ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەدى. دامۋ ستراتەگياسىندا ول ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق پەن رەسۋرستاردى ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. زاڭنامالىق اكتىلەر, ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى ىنتالاندىرۋ جانە مونيتورينگ باعدارلامالارى ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى ەكونوميكانى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كوپ ەل قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ەكولوگيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مىسالى, گەرمانيا ەنەرگيامەن جابدىقتاۋدى تۇرلەندىرۋ جانە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ باعدارلاماسىن ءساتتى قولدانىپ ءجۇر. ال فينليانديا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتاپ كەلەدى. قىتاي سونىمەن قاتار اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋىمەن كۇرەسىپ, تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن ەنگىزۋدە.
قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ەكولوگيانىڭ ءرولى وتە وزەكتى. تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ جانە جاھاندىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن مەملەكەت قولدا بار دەرەكتەر مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەكولوگيالىق باعدارلامالارعا ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرۋى كەرەك. سوندا عانا ەلىمىز ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشىپ, ءوز ازاماتتارى مەن ەكونوميكاسى ءۇشىن تابىستى دا جارقىن بولاشاقتى قامتاماسىز ەتەدى.
ينديرا كۇنتۋوۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشى-مەنەدجەرى