ءسىبىر بەكىرەسى شىعىستا وسىرىلەدى

جەر بەتىندە 65 ملن جىل بۇرىن پايدا بولعان بەكىرە بالى­عى جو­يىلۋدىڭ از-اق الدىندا. ەر­تىستە ەرتەدە بولعانىمەن, قازىر تۇ­قىمىمەن جويىلىپ كەتۋگە اينالعان. وسىنى ەسكەرگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى بەكىرە قارا ەرتىستە تىرشىلىك ەتىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ بولجاعان. جان-جاقتى زەرتتەۋ­لەردەن سوڭ «OstFish» جشس بالىق ءوسىرۋ كاسىپورنى وكىلدەرى بىردەن 500 بالىقتى ايدىنعا جىبەرۋدى ۇيعارعان.

– ءبىز بالىق شارۋاشىلىعىمەن 2022 جىلدان بەرى ماقساتتى قار­جى­لاندىرۋ باعدارلامالار نە­گىزىن­دەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى بويىنشا تىعىز جۇ­مىس ىس­تەپ كەلەمىز. اتقارىل­عان عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىستارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءسىبىر بەكىرەسىنىڭ تابي­عي پو­پۋليا­­تسياسىن قالپى­نا كەل­تىرۋ ەدى. قازىر «OstFish» كا­سىپ­ور­نى ەرتىس وزەنىنە جىبەرىلە­تىن ءسىبىر بەكى­رەسىنىڭ شاباق­­تارىن ءوسىرىپ وتىرعان شىعىستاعى تولىق جابدىقتالعان جالعىز شا­رۋا­­شىلىق. ءسىبىر بەكىرەسىنىڭ انالىقتارىندا گەنەتيكالىق پاس­پورتتىڭ بولۋى ماڭىزدى بول­عان­دىقتان, عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىندا ءبىز سىناما الىپ, گەنەتي­كالىق پاسپورت ازىرلەدىك. «OstFish» شارۋاشىلىعىندا انالىق ۇيىر­لەردى ۇستاپ, ولاردىڭ ينكۋباتسيا ۇدەرىسىن قاداعالاپ, شاباقتاردى كۇتىپ, باپتاپ ءوسىرىپ وتىرعان جوعارعى دارەجەلى باس بالىقشى مامانى دا بار, – دەيدى «بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس التاي بولىمشەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گ ۇلىم قۋاتقىزى.

عىلىمي مامانداردىڭ وڭ پى­كى­رىنە يە بولعان «OstFish» كاسىپ­ورنىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن باس دي­رەك­تورى ەرلان ساعيدول­دين تانىس­­تىرىپ شىقتى. ونىڭ اي­تۋىن­شا, ەرتىسكە جىبەرىلەتىن ەكى جا­سار شاباقتار سۇرىپتالىپ, سال­ماعى جاعىنان بىركەلكى شاباقتار تاڭ­دالعان. نەگىزىنەن جىرتقىش بالىق بولعاندىقتان, تىرشىلىك ەتىپ كەتۋلەرى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى ماماندار. الايدا ولاردىڭ جابايى ورتامەن بىتە قايناسا ءوسىپ-ءونىپ جاتقانى تەك ون جىلدان سوڭ عانا بەلگىلى بولادى. نەگە دەسە­ڭىز, بە­كىرە تۇقىمى جىنىستىق جاعى­نان ون جاسىندا عانا جەتىلە باستايدى.

– باسسەيندە وسكەن بەكى­رە­نى تابيعي سۋعا قانشا بەيىم­دە­گەنى­مىزبەن, ولار ءۇشىن وڭايعا سوعا قويماس. دەسە دە, قارا ەرتىس­تى قايتادان بەكىرەمەن بالىق­تان­دى­رۋىمىز كەرەك, – دەيدى كاسىپ­ورىن باسشىسى ەرلان سەرىك­حان­ ۇلى.

وسىدان ەكى-ءۇش اپتا بۇرىن شا­رۋا­شىلىقتان «سين-سين»­ جول سا­لۋ كومپانياسى دا بەكىرە شاباق­تا­­رىن ساتىپ الىپ, ەرتىس­كە ورگىزگەن ەكەن. تابي­عات­قا ازدى-كوپتى زيان اكە­لەتىن كاسىپ­ورىن­داردىڭ مۇنداي ەكو­لوگيا­لىق قايىرىمدىلىقپەن اينا­لى­سىپ جۇرەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

«OstFish» كاسىپورنى بىلتىر اباي وبلىسىنا 100 گراممدىق شاباقتاردىڭ 3 مىڭدايىن سىيعا تارتىپ, ەرتىس وزەنىنە جىبەرگەن. بيىل پاۆلودار وبلىسىندا «پو­لي­­مەتالل» كومپانياسىمەن شارت جاساسىپ, 1,5-2 كيلولىق بالىق­تىڭ ەكى مىڭ داناسىن كوك ايدىنعا تو­گىپتى. ەكو­لوگيالىق اكتسيالار وسى­لاي جال­عاسا بەرسە, بارا-بارا سۋ بەتىندە بە­كىرە تايداي تۋلاۋى مۇم­كىن. ال­بەتتە, بالىق قورعاۋ ورگان­دارى برا­­كونەر­لەردىڭ جولىن كەسىپ وتى­رۋعا ءتيىس.

تاپ-تۇيناقتاي شاعىن اۋلا­داعى مودۋلدەردىڭ بىرىنە كىرىپ ەدىك, قاز-قاتار قۇرىلعان باسسەيندەردە بەكىرەنىڭ ۇلكەن-كىشىسى شورشىپ ءجۇر. سۋى – ءموپ-ءمولدىر. تاياۋداعى ساراتوۆ اۋىلىنىڭ ىرگە­سىن­دەگى تەرەڭ قۇدىقتان كەلەتىن سۋ باسسەينگە قۇيىلماس بۇرىن ءۇش ساتىلى سۇزگىدەن وتەدى. ءبىرىنشىسى مەحا­نيكالىق تازارتۋ بولسا, ەكىنشى – بيو­لوگيالىق. ۇشىنشىسىندە وزون ارقى­لى تازارتىلادى. ىشۋگە بولاتىنداي سۋدا بەكىرە بالىعى جۇزەدى. كۇنىنە ول سۋدىڭ 4-5 پايىزى عانا سىرتقا شىعارىلىپ, قالعانى اينالىپ, قايتا قۇيىلادى. سىرتقا شىق­قان سۋدىڭ ءوزى سۇزگىدەن وتەدى. ال بالىقتىڭ قورەكتەرىن سوناۋ ەۋرو­پادان جەتكىزەدى. ولاردىڭ قۇرا­مىندا بالىقتىڭ ءوسىپ-ونۋىنە كاجەتتى ميكروەلەمەنتتىڭ ءبارى بار. ءتىپتى تابيعي ورتادا تابىلمايتىن دارۋ­مەن دە قورەك قۇرامىندا بولادى ەكەن. سول سەبەپتى, بالىقتىڭ ەتى, ۋىل­دىرىعى ادام اعزاسىنا وتە پاي­دالى. بىراق الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك­تەي كەز كەلگەن دۇكەندە ساتىلا بەرمەيدى.

– ايتىپ وتكەندەي, باعىتىمىز – قارا ۋىلدىرىق. ۋىلدىرىقتى جۇيەلى تۇتىنۋ ادام دەنساۋلىعىنا وتە پايدالى. ءتىپتى ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا دا ەم دەسەدى. قاتەرلى ىسىككە شالدىعىپ, قارا ۋىلدىرىق الىپ جۇرگەن زەينەتتەگى ءتورت-بەس كليەنتىمىز بار. ولارعا جەڭىل­دىكپەن بەرىپ وتىرمىز, – دەيدى ەرلان سەرىك­حان ۇلى.

باسسەيندە ءجۇزىپ جۇرگەن بورە­نەدەي بەكىرەلەرگە قاراپ تۇرىپ, ءبىر قويدىڭ ەتى تۇسەتىن شىعار دەيمىز عوي. ءتۇسۋىن تۇسەدى ەكەن. بىراق ەلىمىز بويىنشا عانا ساتىلادى. سەبەبى قازاقستان مەن ەۋروپا اراسىندا «اكۆاكۋلتۋرا» بويىنشا كەلىسىم جاسالماعان. زاڭعا سالسا, باسسەيندەردە, جەكە كول­­دەردە وسىرىلگەن بالىقتار ەۋرو­پا شەكاراسىنان كىرمەيدى. تەك وزەن-كولدە اۋلانعان بالىق قانا ەكسپورتتالادى.

– ەتىن دە, ۋىلدىرىعىن دا قازاق­ستان ىشىندە ساۋدالايمىز. نەگىز­گى سۇرانىس الماتى, استا­نا, اتى­راۋ, اقتاۋ قالا­لا­­­رى­نان تۇسەدى. با­تىس بەكىرە وتانى بولعانىمەن, ءبىز­دىڭ تەح­­­نو­لوگيا كوش ىلگەرى. ويت­كەنى ۋىلدىرىق الۋدىڭ ءتاسىلى استرا­­­­حاندا دامىعان. ال بىزدە ۋىل­دى­رىق الاتىن مامانىمىز سوناۋ استراحاننان كەلگەن ازامات سيتاح­مەتوۆ ەسىمدى قازاق باۋىرىمىز. ول ۋىلدىرىق دايىنداۋدىڭ تەحني­كاسىن جاقسى مەڭگەرگەن. ەتى دەلي­كاتەس بولعاندىقتان, جاپپاي سۇرا­نىس بولا بەرمەيدى, – دەيدى كاسىپورىن جەتەكشىسى.

ۋىلدىرىق دايىنداۋ ۇدە­رىسى دە وڭاي ەمەس-ءتى. قاراپ تۇ­رىپ, قىمبات بولسا, بولاتىنداي دەر­سىز. ءيا, بالىقتى سۋدان سۋىرىپ الىپ, كۇندەلىكتى ۋىلدىرىق ساۋا بەرمەيدى. ءار بالىقتىڭ ۋاقىتى بار. الدىمەن ۋدز (ۋلترا دىبىستىق زەرتتەۋ) جاساپ, ۋىلدىرىقتىڭ جەتىلۋىن تەكسەرەدى. جەتىلۋ ءتورت دەڭگەيدەن تۇرادى. ءتورتىنشى دەڭ­گەي­گە جەتە بەرە باسسەين سۋىن بىر­تىندەپ سۋىتىپ, جاساندى قىس مەز­گىلىن ۇيىمداستىرادى. سول ۋاقىتتا بالىقتىڭ اعزاسىنداعى مەتو­بوليزم­دەر باسەڭدەپ, قىسقى ۇيقى­عا كەتەدى. كەيىن ەكى ايدان سوڭ سۋدى قايتا جىلىتقاندا بالىقتىڭ شارت­­تى رەفلەكسى كوكتەم كەلدى دەپ, ۋىلدىرىق شاشۋعا دايىندالادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ۋىل­دى­رىق ەكى ادىسپەن الىنادى. ساۋىپ الا­دى جانە سويىپ الادى. ايتا كەتە­يىك, ساۋىپ العاننىڭ وزىن­دە بالىق­تىڭ 80 پايىزى امان قالا­دى. الىن­عان ۋىلدىرىقتى تازا ايماق­قا وتكىزىپ, بىزگە قۇپيا تاسىل­مەن تازارتادى, تۇزدايدى, سودان سوڭ قۇتىعا سالادى. ءسويتىپ, ساتى­لىم­عا كەتەدى.

زاۋىت قۋاتى جىلىنا 4 توننا ۋىلدىرىق وندىرە العانىمەن, مۇندا 1 توننا عانا دايىندالادى. ودان ارتىققا سۇرانىس جوق. كەيىنگى جىلدارى بەكىرە شاباعىن ءوسى­رىپ ساتۋعا دا دەن قويدى. ەسەپ-قي­ساپ­تارىنا قاراساق, ۋىل­دىرىققا قارا­عاندا شاباق ءوسىرۋدىڭ پايداسى كوپ كورىنەدى. كەيىنگى كەزدە شاباق­تى ءتۇرلى مەكە­مە ساتىپ الىپ, وزەن-كولگە جىبەرە باستاعان. ونىڭ ىشىندە «قازتسينك», «قازاقستان سۋ جول­­دارى» كومپانيالارى بار. بۇ­رىن ولار بالىقتىڭ باسقا ءتۇرىن جى­بە­­رىپ, ەكولوگيالىق اكتسياعا قا­تىس­­سا, سوڭعى ۋاقىتتا بەكىرەگە بەت بۇرعان.

– تابيعاتقا سەپتىگىمىز تيسە دەپ ويلايمىز. ايتپەسە, مۇنداي زاۋىتتى ۇستاپ تۇرۋ وڭاي ەمەس. سالىقتى ۋاقىتىلى تولەيمىز. اۋىل­­دىقتاردى جۇمىسپەن قام­تىپ وتىر­مىز. ۇلكەن زاۋىتتا 15 ادام عانا ىستەيدى. ونىڭ ءبىرازى – اكىم­­شى­لىك قىزمەتكەرلەر. بالىققا قا­راي­­تىن ماماندار بەس-التاۋ عانا. ونىڭ سەبەبى, مۇندا ءبارى اۆتو­مات­تان­دىرىلعان, – دەيدى ەرلان سەرىك­حان­ ۇلى.

اڭگىمە سوڭىندا مەملەكەت تا­را­پىنان قانداي قولداۋ بار دەپ, ادەتكى سۇراعىمىزعا باستىق. سويت­سەك, الىپ-ۇشىپ بارا جاتقان قول­داۋ جوق سەكىلدى. ماسەلەن, 40 ملن تەڭگە بالىقتىڭ قورەگىنە 275 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا شاق كە­لەدى ەكەن. كوزى تابىلعان كاسىپ­تىڭ تاسى قولداۋسىز دا ورگە دومالاي بەرمەك.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

ۇلان اۋدانى