ەلارالىق قاتىناستا ينۆەستيتسيا تارتۋ – باستى باعىت

– اڭگىمەنى ەلدىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق الەۋەتىنەن باستاساق. الدى­مىزدا قان­داي مىندەت پەن ماقسات تۇر؟

– 2029 جىلعا قاراي قوسىمشا كەمىندە 150 ملرد دوللار شەتەلدىك ينۆەستي­تسيا تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگيالىق مىندەتى تۇر. ەلىمىزدىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇتىمدى مۇمكىندىك. الەم­دىك ساۋدا باعىتتارىن قارايتىن بولساق ەۋروپا مەن قىتاي ساۋدا قارىم-قاتىناسىندا ءتيىمدى لوگيستيكالىق باعىت بولۋ مۇمكىندىگىن تولىعىمەن پايدالانۋ كەرەك. پرەزيدەنت تاپسىرما­سىن ورىنداۋ ناتيجەسىندە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ماڭىزدى ساۋدا جولدارىنىڭ بىرىنە اينالىپ جاتىر. وسى ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنا­لاسۋىمىز ينۆەستورلار قىزىعۋشىلى­عىن ارتتىرىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, مينەرال­دى شيكىزات رەسۋرستارى, ونىڭ ىشىندە, الەم­دە دەپوزيتارياسى از قالعان ماتەريال­دار قورى ەلىمىزدە جەتكىلىكتى. قازىر الەمدە تەحنولوگيالىق پروگرەسستىڭ ورشۋىنە بايلانىستى تابيعي سيرەك قازبالارعا دەگەن سۇرانىس ەرەكشە ارتىپ كەلەدى. وسى مۇمكىندىكتەرىمىزگە وراي ينۆەستورلار بۇگىندە قازاقستانعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا مۇددەلى. ەگەر ءبىزدىڭ ەلدە ءوندىرىس اشىپ, تاۋار شىعارسا وندا بىزدەگى شيكىزات ولارعا ارزان ءارى جەتكىلىكتى مولشەر­دە بەرىلەدى. بۇل دا ۇتىمدى تۇسىمىز. ۇشىن­شىدەن, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال بار. زاڭنامادا كوزدەلگەن سالىق, كەدەندىك تولەم جاعىنان, سونداي-اق جەر تەلىمى, ۆيزالىق سۇيەمەلدەۋ سياقتى پرە­فەرەنتسيالار بەرىلەدى. ينۆەستور قازاق ەلىنە تابان تىرەگەننەن-اق, ولارعا قاجەتتى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتىلەدى. بۇل قىزمەتتى «Kazakh invest» ۇك» اق جۇزەگە اسىرادى. ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى اياسىندا ينۆەستورلارعا ءتۇرلى دەڭگەيدە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋ, جوبالارىن سۇيەمەلدەۋ, بارلىق ارتىقشىلىق پەن مۇم­كىندىكتى ءتۇسىندىرۋ, قۇقىقتىق جا­عى­نان قولداۋ كورسەتۋ قىزمەتتەرى ۇسى­نىلادى. ينۆەستيتسيادان كەيىنگى كەزەڭ­دە ءتيىستى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, بۇل ءاربىر ينۆەستور جانە جوبامەن دالمە-ءدال, بارلىق كەزەڭدە جۇمىس ىستەۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. سونىمەن قاتار تۋىن­داعان پروب­لەمانى جىلدام شەشۋ ءۇشىن ينۆەس­تيتسيالىق شتاب تا ءتيىمدى جۇمىس اتقا­رىپ جاتىر. مىسالى, جۋىردا الەم­دىك دەڭگەيدەگى تانىمال «PepsiCo» كوم­پانيا­سىنىڭ 160 ملن دول­­­لار تۇراتىن ينۆەس­­تي­­تسيا­لىق جوباسى ناتي­جەلى باس­تالىپ, 2026 جى­لى العاشقى ءونىمىن شىعار­­ماق.

– وتاندىق جانە شە­تەلدىك ينۆەس­تورلارعا مەملەكەت تارا­پىنان كورسە­تىلەتىن قولداۋلاردى تار­قاتا ايتىپ بەرىڭىزشى؟

– بۇل – مۋل­تي­پلي­كا­تيۆتىك اسەر بەرەتىن سالا. ويتكەنى ينۆەستورلار بەل­گىلى ءبىر جوباعا قار­جى قۇيۋ ار­قى­لى ارا­لاس سالالاردا جۇ­مىس ورنىن اشۋعا مۇ­رىن­­دىق بولادى. شەتەلدىك ين­ۆەستيتسيا ءۇشىن دامۋشى ەلدەر عانا ەمەس, دامىعان مەملەكەتتەر دە سايىسقا ءتۇسىپ جاتىر. قازىر ينۆەستورلار ءۇشىن كۇرەس زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن نەگىزگى قولداۋدىڭ ءبىرى – ينۆەستورلىق كەلىسىمشارت. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ينۆەستيتسيا كو­ميتەتى جەتەكشىلىك ەتەدى. كەيىنگى 5 جىل­دا 347 ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت جا­سالدى, قارجى كولەمى 3 ترلن تەڭ­­گەنى قۇرادى. كەلىسىمشارت اياسىندا ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىراتىن زاڭدى تۇلعالارعا ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەن­تسيالار (كەدەندىك باجدان 5 جىلعا دەيىن بوساتۋ, شيكىزات جانە (نەمەسە) ماتەريالدار يمپورتىنا قوسىلعان قۇن سالىعى­نان 5 جىلعا بوساتۋ, مەملەكەتتىك زاتتاي گرانت, 8 جانە 10 جىلعا ارنالعان سا­لىقتار بويىنشا ارتىقشىلىقتار) بەرى­لەدى. ماسەلەن, كاسىپورىن قازاقستاندا ون­دىرىلمەيتىن قوندىرعىنى اكەلسە, ول تيىسىنشە باج سالىعىنان بوساتىلادى. بۇدان بولەك كاسىپورىن ءونىمدى شىعارۋ ءۇشىن ەلدە وندىرىلمەيتىن شيكىزات پەن ماتەريالداردىڭ كەيبىر ءتۇرى تىركەل­گەن اكتيۆ پايدالانۋعا بەرىلگەن جاعداي­دا 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە كەدەندىك سا­لىقتان بوساتىلادى. بۇل مۇمكىندىك تە كا­سىپورىننىڭ اياققا تۇرىپ كەتۋىنە ۇلكەن جاعداي تۋعىزادى.

– ولاردىڭ كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىسىن قانشالىقتى ادال اتقارىپ جاتقانى باقىلانا ما؟

– ينۆەستورلىق كەلىسىمشارتقا قول قويىلعاننان باستاپ ينۆەستور ءار جىل سايىن 2 رەت اقپارات بەرىپ وتىرۋى شارت. ونىڭ ىشىندە, جوباعا قانشا قاراجات قۇيعانى, ونى قاي دەڭگەيدە يگەرگەنى تۋرالى تۇراقتى تۇردە ءتيىستى اقپارات الىپ وتىرامىز. ەگەر ولار باستاپقى ۋادەسىن ورىنداماي, جەردى بوس ۇستاپ وتىراتىن بولسا, العاشىندا حابارلاندىرۋ جىبەرەمىز, ودان كەيىن بارلىق ەرەجە شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت بۇزىلادى. ينۆەستور باستاپقى جوسپار بويىنشا كاسىپورىن جۇمىسىن العا جىلجىتىپ, بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە قاجەتتى جۇمىستاردى اياقتاپ, كاسىپورىن تالاپقا ساي سالىنعان جاعدايدا عانا ينۆەستوردىڭ مىندەتتەمەسى تولىق ورىندالدى دەپ راستايمىز.

جاقىندا ينۆەستورلاردىڭ قىزمەتىن باقىلاپ وتىرۋ جانە ولاردىڭ جوبالارىن سۇيەمەلدەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق تسيفر­لىق ينۆەستيتسيالىق پلاتفورما ىسكە قوسىلدى. وندا ينۆەستيتسيالىق جوبالار پۋلىنا كىرەتىن 32 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 704 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگى­زىلدى.

– بىزگە قاي ەلدەر كوپ ينۆەستيتسيا قۇيادى؟ ولار جوباعا كىرىسپەس بۇرىن قانداي ماسەلەلەرگە ءمان بەرەدى؟

– كوشتى نيدەرلاند مەملەكەتى باس­تاپ تۇر. ولار 34 ملرد دوللار سالدى. ودان كەيىن ءتىزىمدى اقش, شۆەيتسا­ريا, رەسەي, قىتاي جالعايدى. ۇلتتىق ستا­تيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بو­يىن­­شا, اتالعان مەملەكەتتەر كوپ جاع­دايدا تاۋ-كەن سالاسىنا قارجى قۇيۋعا ىقىلاستى. سەبەبى الەمدىك ەكونوميكا وسكەن سا­يىن شيكىزاتقا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, قارجى, ساۋ­دا-ساتتىق جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىن ىلگە­رىلەتۋگە دە قىزىعۋشىلىق بار. ينۆەس­تورلار ءبىرىنشى كەزەكتە كاپيتالدىڭ ساقتالۋىنا, زاڭ ۇستەمدىگىنە, اشىق ءارى قولايلى بيزنەس ورتاعا كەپىلدىك بەرەتىن مەملەكەتتەردى تاڭدايدى. قازىر شەتەلدىك ينۆەستوردى كوپتەپ تارتۋ ماقساتىندا قازاقستان­نىڭ شەتەلدىك مەكەمەلەرىنىڭ ينۆەستيتسيا­لارمەن جۇمىس ىستەۋ تاسىل­دەرىن تولىق قايتا قارادىق. وسى رەتتە شەتەلدەگى ەل­شىلىكتەرىمىز ءۇشىن ەلدىك ينۆەستيتسيا­لىق باعدارلامالار ازىرلەندى. ونىڭ اياسىندا ءبىز ناقتى كۇتەتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن, سول مەملەكەتتەگى قانداي شەتەلدىك كومپانيالارمەن ناقتىلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن جانە قانداي سالالاردى قام­تۋ قاجەتتىگىن بەلگىلەيمىز. جاقىن ارادا وبلىستاردا ينۆەستيتسياعا تاپسىرىس رەتىندە وڭىرلىك باعدارلامالار ازىر­لەنەدى. ياعني ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلەدى – ينفراقۇرىلىمنىڭ بولۋى, بوس جەر تەلىمدەرى جانە باسقا دا مالى­مەتتەردەن تۇراتىن وڭىرلىك ينۆەس­تيتسيالىق باعدارلامالار نەگىزىندە ءبىزدىڭ ەلشىلىكتەر شەتەلدەن ينۆەستورلاردى ىزدەيدى.

– بۇعان دەيىن ەلدە ەرەكشە ين­ۆەستورلىق ۆيزا ەنگىزىلگەنى حابارلانعان ەدى؟ ول قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەدى؟

– ءيا, ەل اۋماعىندا ينۆەستيتسيا­لىق جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن شەتەل­دىك كومپانيالاردىڭ باسشىلارى مەن ولار­دىڭ وتباسى ءۇشىن «ا5» ساناتىن­داعى ينۆەستورلىق ۆيزا بەرۋ تەتىگى تا­بىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ۆيزالار 5 جىلعا بەرىلەدى. ەكونوميكاعا 300 مىڭ دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالعان شەتەلدىك بيزنەسمەندەر ءۇشىن «ا6» ينۆەستورلىق ۆيزاسىنىڭ جاڭا ساناتتارىن ەنگىزۋگە قاتىستى جۇمىستار اياق­تا­لىپ كەلەدى. اتالعان سانات شەتەلدىك­تەرگە ەلدە 10 جىلعا دەيىن تۇرۋ قۇقىعىن بەرەدى.

– الەمدە ساۋدا-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر جىلدام وزگەرىپ جاتادى. بۇل تۇرعىدا زاڭنامالىق تالاپتاردى دا قولايلى ەتۋ سۇرانىسى تۋادى. وسى ىسپەن اينالىساتىن ينۆەستيتسيالىق شتاب قىزمەتى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەزي­دەنت جارلىعىمەن ينۆەستيتسيالىق شتابتىڭ جۇمىسى كۇشەيتىلدى. ونى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار باسقارادى. ال مەن شتابتا حاتشىلىق قىزمەت اتقارا­مىن. ينۆەستيتسيالىق شتاب قۇرامىنا ما­ڭىز­دى سالالىق مينيسترلىكتەر باس­شى­لارىنىڭ ورىنباسارلارى, باس پروكۋراتۋرا جانە باسقا دا قۇقىق قور­عاۋ ورگانداردىڭ ورىنباسارلارى جانە ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى كىرەدى. ينۆەس­تيتسيالىق شتاب وتىرىستارى­نىڭ كۇن تارتىبىندە ءاربىر ينۆەستوردىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى مەن ولاردىڭ جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى كەدەرگىلەر ءبىرىنشى كەزەكتە قارالىپ, ونى ءتيىمدى شەشۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ناق­تى تاپسىرمالار جۇكتەلەدى. اتاپ ايت­ساق, ينۆەستيتسيالىق شتاب شىعارعان شە­شىمدەر بۇعان دەيىن ۇسىنىم رەتىندە قارالىپ كەلسە, پرەزيدەنت پارمەنى­نەن كەيىن ورىندالۋى مىندەتتى ساناتقا كوشتى. كەيبىر زاڭدار ەسكىرىپ جاتادى. ەگەر زاڭ ينۆەستورلارعا كەدەرگى كەلتىرسە, ينۆەستيتسيالىق شتاب شەشىم قابىل­داپ, مەملەكەتتىك ورگان ورىندايدى. كەيىنى­رەك سول زاڭناماعا وزگەرىس جاسالىپ, ارە­كەت زاڭداستىرىلادى. وسىلايشا, كەيدە ءبىر جىلعا دەيىن سوزىلىپ قابىلدانا­تىن شەشىمدەر ينۆەستيتسيالىق شتاب ارقاسىندا جىلدام قابىلدانىپ, ناتي­جەسىندە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ۋاقى­تىندا ءونىم شىعارۋعا كوشە باستايدى.

– تاياۋدا كورەيا پرەزيدەنتى يۋن سوك يول مەملەكەتتىك ساپارمەن قازاق­ستانعا كەلدى. وسى ساپار اياسىندا قان­داي ۇتىمدى ينۆەستيتسيالىق كەلى­سىمدەر جاسالدى؟

– كورەيا پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى اياسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ينۆەستيتسيا بويىنشا بيزنەس فورۋم ءوتتى. سول جەردە قۇنى 430 ملن دوللار بولاتىن 20-دان استام قۇجاتقا قول قويىلدى. جوبا­­لار ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, اۆتو­­مو­بيل ونەركاسىبى, IT جانە كولىك ينفرا­قۇرى­لىمى سالالارىن قامتيدى.

اسىرەسە اۆتوكولىك ونەركاسىبى سالا­سى­­نا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كو­لە­­مى – شامامەن 200 ميلليون دوللار. الما­تىدا «Hyundai» كولىكتەرىن قۇراستىرۋ جوباسى جولعا قويىلىپ, قوستانايدا «KIA» زاۋىتى ىسكە قوسىلماق. ايتا كەتۋ كەرەك, «Kia» تاريحتا العاش رەت بىرلەسكەن كاسىپورىنعا تىكەلەي ينۆەستيتسيا سالىپ, كورەيا رەسپۋبليكاسىنان تىس جەردە زاۋىت سالىپ جاتىر. اۆتوموبيل ونەركاسىبى­نەن بولەك, «Samsung», «LG», «Lotte», «Posco», «Doosan» سياقتى ءىرى كورپوراتسيالار, جالپى بىزدە وڭتۇستىككورەيالىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 700-دەن استام كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەكىجاقتى كەلىسىمدەر ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.

جالپى, ول ەلدەن كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ جالپى اعىنى شامامەن 9,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. ۇلتتىق ينۆە­س­تيتسيالىق تسيفرلىق پلاتفورمادا بايقا­عانىمىز, جىل باسىنان ەسەپتەگەندە وڭتۇستىك كورەيا توپ وندىقتان توپ بەستىككە كوتەرىلدى.

ءسوز سوڭىندا قازاقستان ءۇشىن ءار ين­ۆەستور ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلگە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا قولاي­لى جاعدايلار جاسالعان جانە بۇل ءۇردىس جالعاسادى. ءوز تاراپىمىزدان ەلى­­­مىز­گە ينۆەستيتسيانىڭ كوپتەپ تارتى­لۋىنا, سول ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن دا­­مىتۋعا بار كۇش جىگەرىمىزدى سالامىز.

اڭگىمەلەسكەن –

دانا مىرزاقادىر,

«Egemen Qazaqstan»