قور بيرجاسىنداعى جاعداي: قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

«ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ» حابارلاۋىنشا, ۆاليۋتا جانە باعالى مەتالدار نارىعىندا, سونداي-اق قور جانە اقشا نارىعىندا دوللار مەن ەۋرو ۆاليۋتالىق جۇبى الىنىپ تاس­تالىپ, ساۋدا باسقا بارلىق قۇرالمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءسويتىپ, ماسكەۋدىڭ دوللار جانە ەۋرومەن ەسەپ ايىرىسۋدى رەسمي توقتاتۋدان وزگە امالى قالمادى.

قاتاڭ شەكتەۋدەن سوڭ, «ماس­كەۋ بيرجاسىندا» رۋبل يندەكسى 3100 تارماقتان تو­مەن ءتۇستى, ونىڭ اكتسيالارى دا قۇلدىراپ كەتتى. «رەسەي جي­ناق بانكى» – 4%, ۆتب 4,7% جوعالتتى. ساراپشىلار پايى­مىنشا, رف ورتالىق بانكىنە بۇدان بىلاي دوللار مەن ەۋرو­نىڭ شىنايى نارىقتىق با­عامىن بەكىتۋ قيىنعا سوعا­دى. مۇنىڭ سوڭى كەڭەس كەزىن­دەگىدەي رەسەيدە شەتەلدىك ۆاليۋ­تانىڭ قوس باعامىنىڭ پاي­دا بولۋىنا  اكەلۋى بەك مۇم­كىن. العاشقى باعامىن تسيفر­لىق پلاتفورمالار اق­پا­راتى نەگىزىندە ورتالىق بانك بەكىتەدى. ەكىنشى باعامدى نا­رىق قالىپتاستىرادى. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سالىنعان سانكتسيانىڭ بىزگە اسەرى وسى تۇستان قاتتىراق ءبى­لىنۋى مۇمكىن. كەڭەس ودا­عىن­دا 1 دوللار 60 تيىن-كو­پەي­كاعا تەڭ دەگەن رەسمي با­عام بەكىتىلگەنى بەلگىلى. ال «قارا نارىقتا» دوللار ءۇشىن بۇدان سەگىز ەسەدەي قىمبات قۇن 5–6 رۋبل سۇرالاتىن. دەمەك رف قازىناسىندا قوردا­لانىپ قالعان شەتەلدىك ۆاليۋ­تالاردىڭ قوماقتى بولىگىنىڭ قارا نارىقتا ساتىلۋىنا رف قارجىلىق ينستيتۋتتارى رەسمي تۇردە جول بەرۋى ابدەن مۇمكىن. ازىرگە ءبىر دوللار ءۇشىن 88 رۋبل دەپ بەلگىلەنگەن باعامنىڭ وزگە پلاتفورمادا قانداي بولاتىنى تۋرالى كارتانى رف ءالى اشقان جوق.

تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيمەن 7 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلاتىن ورتاق شەكاراسى جانە ەاەو-دا ورتاق كەلىسىمدەرى بار قازاقستان بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەدى دەگەن ماسەلە ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت ءۇشىن №1 پروبلەما بولۋعا ءتيىس. سەبەبى رەسەيلىك بانكتەر العاشقى كۇنى-اق ەت قىزۋمەن ءتول باعامىن ورناتىپ, ءبىر ۆاليۋتا ءۇشىن 110–120 رۋبل بەلگىلەپ تاستادى. بىراق كوپ ۇزاماي وعان تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.

قازىر كورشى ەلدىڭ اقپارات كەڭىستىگى ءبىر-ءبىرىن جوققا شى­عاراتىن اقپاراتتاردان بەلى قايىسىپ, وعان ءبىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى دا ءۇن قوسىپ تۇر. بىز­دەگى اقپارات «ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ» «كاSE»-دەگى ۇلە­سىنە قاراپ الاڭداسا, تاۋەل­سىز ساراپشىلار ۇلتتىق بانك ۇس­تانىمىنا قاراپ ىشتەن تىنادى.

رەسەيلىك «The Bell» باسىلىمى ءوزىنىڭ تەلەگرام ارناسىندا CEPA زەرتتەۋشىسى الەكساندر كولياندرعا سىلتە­مە جاساپ جازعانداي, كليەنت­تەردىڭ قور بيرجاسىندا دوللار مەن ەۋرونى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ قالعان. وسىعان بايلانىستى رەسەي ورتالىق بانكى بيرجادان تىس وپەراتسيالار بويىنشا ۆاليۋتا باعامىن انىقتاۋعا كىرىسۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە, كولياندردىڭ ايتۋىنشا, ۆاليۋتانى ساقتاۋ ءۇشىن الىم كوتەرىلۋى مۇمكىن, ال ونى رە­سەيدەن شىعارۋ ودان دا قىم­باتقا تۇسەدى. دەمەك ەندىگى جەردە دوللاردى نارىقتىڭ ەركىنە سالىپ, سىرتتان باقى­لاپ وتىرۋدان وزگە جول جوق. ساراپشىلار ايتىپ وتىر­عانداي, دوللار مەن ەۋرونى الىپ-ساتۋدان تۇسكەن باعا قارجى ينستيتۋتتارىنا ەس جيىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«KASE» بۇل شەكتەۋدىڭ وتاندىق بيرجا جۇمىسى­نا ەشقانداي كەرى اسەرى بولمايتىنىن مالىمدەپ ۇلگەردى.

«KASE»-دە ورنالاستىرىل­عان اكتسيالاردىڭ 13,1%-ى «MOEX»-كە تيەسىلى. ال «OFAC» شىعارعان №14024 ات­قارۋ بۇيرىعىنا سايكەس تۇل­عا «SDN» تىزىمىندە بولسا, اك­تسيالارىنىڭ 50%-ى نەمەسە ودان ارتىق ۇلەسىن «SDN List»-تەگى تۇلعا جەكە ءوزى نەمەسە وزگە دە سانكتسياداعى تۇل­عالارمەن بىرگە تىكەلەي نەمەسە جاناما باقىلايتىن بولسا, بۇعاتتاۋ سانكتسيالارىن قولدانۋ تاۋەكەلىن تۋىنداتادى. «KASE ونداي تۇلعالاردىڭ قاتارىنا جاتپايدى جانە شەكتەۋلەر قازاقستان قور بيرجاسىنا جانە «KASE كليرينگ» ورتالىعىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى», دەلىنگەن مالىم­دەمەدە.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ­ جانە دا­مىتۋ اگەنتتىگى (قندرا) «KASE قىزمەتى تۋ­را­­لى» مالىم­دەمەسىندە 2024 جىل­عى 1 ماۋ­سىمداعى جاع­داي بويىنشا «قا­زاقستان قور بير­جاسىنىڭ» نەگىزگى اكتسيو­نەر­لەرى وتاندىق ينۆەستورلار ەكەنىن, ولاردىڭ  ۇلەسى 86,9%-دى قۇرايتىنىن ايتادى. ونىڭ 46,9% اكتسيا­سى ۇلتتىق بانككە تيەسىلى. «MOEX» اكتسيالارىنىڭ ۇلەسى – 13,1%.

قندرا تۇسىندىرۋىنشە, «ماسكەۋ بيرجاسى» ەگەر «KASE» اكتسيالارىنىڭ جارتىسىنا يە بولعاندا, وعان قارسى سانكتسيالار ءبىزدىڭ بيرجاعا دا تارالاتىن ەدى. سەبەبى بۇعاتتاۋشى سانكتسيالاردى قولدانۋ ولشەمشارتىنىڭ ءبىرى – «SDN» تىزىمىندەگى تۇلعانىڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە, جەكە نەمەسە جيىنتىعىندا ۇيىمنىڭ 50% نە ودان دا كوپ اكتسياسىنا يەلىك ەتۋى. بۇل ولشەمشارت «KASE»-گە قاتىستى قولدانىلمايدى.

«وسىعان بايلانىستى قازاق­­ستان قور بيرجاسى مەن «KASE كليرينگ» ورتالىعى شتاتتىق رەجىمدەگى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. ساۋدا-ساتتىق, كليرينگ پەن ەسەپ ايىرىسۋلار ستاندارتتى رەگلامەنت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. «KASE» سانكتسيالىق شەكتەۋلەردى ەسكەرىپ, «MOEX»-پەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرادى», دەپ جازىلعان رەسمي اقپاردا.

تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇنداي جاعدايدا «ماسكەۋ بيرجاسىن» اكتسيونەرلەر قاتارىنان كۇشتەپ شىعارىپ تاستاۋعا مۇم­كىندىگى بار. ەكونوميست عالىم­جان ايتقازين «KASE» حابار­لاماسىنداعى سوڭعى سويلەم «ماسكەۋ بيرجاسىمەن ىن­تىماقتاستىقتى توقتاتۋ مۇم­كىندىگىنە تىكەلەي نۇسقاۋ» بو­لىپ كورىنەتىنىن اتاپ وت­كەن. بىراق قندرا تارات­قان مالىمەتتەردە قانداي شەشىم­نىڭ قابىلدانارى اشىپ ايتىلمادى. ال ۇلتتىق بانك تور­­اعا­سى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قا­زاق­ستان قور بيرجاسى ماس­كەۋ بيرجاسى جۇيەسىندە جۇمى­سىن جالعاستىرىپ جات­قا­نىن حابارلادى. سەبەبى ءبىزدىڭ بىرقاتار جۇيە «MOEX» جۇيەلەرىنە نەگىزدەلىپتى. ولاردىڭ اقىسى باياعىدا تولەنگەندىكتەن جۇ­مىس جاعدايىندا تۇر. سوندىق­تان مۇندا ەشقانداي پروبلەما بولمايدى.

سونداي-اق سانكتسيالىق شەك­تەۋگە ءىلىنىپ قالماعان رەسەي­لىكتەر «KASE»-مەن جۇ­مىس­تى جالعاستىرا الاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى.

«رەسەيدەن كەز كەلگەن سانك­تسيالانباعان بانك, كەز كەلگەن قارجىلىق اگەنت كەلە الادى. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ «KASE»-گە كىرۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قاتىسۋشىلاردىڭ قوسىمشا اعىنىن قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ۇب توراعاسى. تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەندە قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ اكتسيالارىن ماسكەۋ بيرجاسىنان كەرى ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­دانسا, ۇلتتىق بانك مۇنى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇر­گىزەتىنىن ەسكەرتكەن. ول سونداي-اق ماسكەۋ بيرجاسىنان اكتسيالاردى ساتىپ الۋمەن قاتار باسقا دا نۇسقالار قاراستىرىلىپ جاتقانىن تاعى دا ناقتىلاپ, سانكتسيا ىز­عارىنان جاۋراپ قالعان رەسەي­لىك بيرجانى تەرەزەدەن بولسا دا كىرگىزىپ الۋعا دايىن ەكەنى­مىزدى ادەمىلەپ تۇرىپ جەتكىزدى.

«ماسكەۋ بيرجاسى – رەسەي قارجى, ۆاليۋتا نارىعىنداعى باس­تى ءارى انىقتاۋىش ساۋدا-ساتتىق الاڭى. بۇل جەردە ءىرى ويىنشىلار ۆاليۋتانى ساتۋ/ساتىپ الۋ وپەراتسيالارىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, دوللار مەن ەۋرونىڭ رۋبلگە باعامىن انىقتايتىن نارىقتىق ورتا. اقش ماسكەۋ بيرجاسىن اۋىز­دىقتاۋ ارقىلى قىسقا مەر­زىمدە رەسەيدىڭ قارجى, ۆاليۋتا سەكتورىنا كەرى اسەر ەتسە, ۇزاق مەرزىمدە بۇل جالپى ەكو­نوميكاعا ءوز اسەرىن بەرەدى. «SDN»-دەگى پۋنكت بويىنشا ماسكەۋ بيرجاسى ەنشىسىندەگى 50% جانە ودان جوعارى ۇلەسى بار كومپانيالاردىڭ بارلىعى اۆتوماتتى تۇردە وسى تىزىمگە كىرەدى. اقش مينيسترلىگى جاساعان «SDN» تىزىمگە ماسكەۋ بيرجاسىنان بولەك, وعان (100%) ەنشىلەس ۇلتتىق كليرينگتىك ورتالىق تا كىردى. «MOEX» كۇز­گە دەيىن «KASE»-ءنىڭ اكتسيونەر قاتارىنان شىعادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سانكتسيا تىزىمىنە كىرگەن ماسكەۋ بيرجاسى الداعى ۋاقىتتا قازاقستان قور بيرجاسىنا تەك پروبلەما الىپ كەلەدى. جوعارى تاۋەكەلمەن وتاندىق قور بيرجانىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى نۇرسۇلتان ەربولات.

2023 جىلدىڭ قورىتىندى­سى بويىنشا «KASE» قور بير­جاسىنىڭ قارجىلىق ەسەپ­تىلىگىنە قاراساق, بالانستاعى مەن­شىك كاپيتالى 4,2 ملرد تەڭ­گەنى قۇراپ وتىر. اكتيۆ كولەمى – 3,2 ترلن تەڭگەگە جەتسە, ءبىر جىلدىق تازا تابىسى – 18,6 ملرد تەڭگە.

«تاجىريبەگە سۇيەنسەك, سانك­تسياعا ىلىنگەن «MOEX» ءوز ۇلەسىن كومپانيانىڭ «با­لان­س­­تىق قۇن» باعاسى بويىنشا ەسەپتەمەيدى. باعانى قوس تاراپتىڭ قۇزىرلى ورگاندارى كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقى­لى انىقتايدى دەپ ويلايمىن. بۇل تۇستا قارجىلىق كور­سەت­كىشتەن قاراعاندا, ساياسي شە­شىمدەرگە باسىمدىق بەرىلۋى مۇمكىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ن.ەربولات.

بەلگىلى ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اقش-تىڭ «MOEX»-كە قارسى سانكتسيا تەك شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ساۋداسىنا اسەر ەتەدى, سالدارى كورشى مەملەكەتكە سەزىلمەيدى.

«ۆاليۋتا باعامى ماسكەۋ بيرجاسىندا انىقتالىپ كەلدى. بىراق رەسەيدە ۆاليۋتا باعامىن انىقتايتىن باسقا پلاتفورمالار جەتەدى. ەندى كۋرستى انىقتاۋ ماسەلەسى ايتارلىقتاي جىلدام شەشىلەدى. بۇرىن ماسكەۋ بيرجاسى ارقىلى انىق­تالىپ كەلسە, ەندى بۇل ما­سەلە رەسەيدىڭ ورتالىق بانك قابىرعاسىندا دا شە­شى­لۋى مۇمكىن. اقش سانكتسيا­سى رەسەيدەگى دوللارلىق وپەرا­تسيالارعا ءىس جۇزىندە اسەر ەت­پەيدى. رەسەيدىڭ سىرتقى ساۋدا­سىنداعى دوللاردىڭ ۇلەسى – شامامەن 15%. سونىمەن قاتار رەسەي ۇلتتىق ۆاليۋتا­لار­مەن ساۋدانى بەلسەندى تۇردە دامىتۋعا تىرىسىپ جاتىر», دەپ ەسەپتەيدى ساراپشى.

الماتى