بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدا ناقتىلىق ماڭىزدى

رۋحاني شاھاردىڭ مارتەبەسى

ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ بايانداما جاساپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساۋداسى جانە ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيا­لاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قورى­تىن­دىسىن ازىرلەۋ تۋرالى حابارلادى.

سونداي-اق «تۇركىستان قالا­سى­نىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لەرىنە تۇركىستان قالاسىنا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ ماسەلەسى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىنىڭ قورىتىندىسىن ازىرلەۋ شەشىم­دەرى قابىلداندى. بۇل ماسەلە تۋرا­لى بايانداعان دەپۋتات ن.سابيليانوۆ اتالعان زاڭ جوبالارى تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ينستيتۋتسيونالدىق ورتانى قۇرۋعا, قالانىڭ ەلىمىزدىڭ رۋحاني جانە تاريحي ورتالىعى رەتىندە قىزمەت ەتۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە, قالانىڭ تاريحي كەلبەتى مەن تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن ساقتاۋعا, قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعدايلار جاساۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعانىن اتاپ ءوتتى.

«قازاقستان مەن قىتاي ۇكى­مەت­تەرى اراسىنداعى مادەني ورتا­لىقتاردى ءوزارا قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندەگى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ بايانداماسىنان سوڭ, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جاناربەك ءاشىمجانوۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا قىتايدا قازاقستاننىڭ مادەني ورتالىعى پايدا بولماق.

لۋدومانياعا توسقاۋىل قويىلادى

ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا جانە لوتەرەيا قىزمەتى تۋرالى زاڭ جوباسى بويىنشا الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەلنۇر بەيسەنباەۆ بايانداما جاساپ, بۇل ماسەلەنىڭ دە قوعامداعى وزەك­تىلىگىنە توقتالدى.

– قوعامداعى وزەكتى ماسەسەلەر­دىڭ ءبىرى – ويىن بيزنەسىن, لۋدوما­نيامەن كۇرەستى رەتتەۋگە ارنالعان زاڭ جوباسى بۇگىن تاعى دا قاراس­تىرىلعالى وتىر. قۇجات ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانعان بولاتىن. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇل ەڭ كوپ تالقىلانعان زاڭ جوباسى بولدى. زاڭ جوباسى رەتىن­دە ازىرلەنىپ, ۇزدىكسىز تال­قى­لا­نىپ كەلە جاتقانىنىڭ وزىنە 2 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ۇكىمەت­تىڭ قورىتىندىسىن الۋدىڭ وزىنە 1,5 جىلداي ۋاقىت كەتتى. قوعام­دىق ديالوگ الاڭدارىندا دا, پارلامەنتتە دە كەڭىنەن تالقىلاندى. كۇنى كەشە پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا دا لۋدومانياعا قارسى ءىس-ارەكەتتەر جوسپارىن ازىرلەۋ جايى ارنايى ءسوز بولدى. بۇل وسى ماسەلەنىڭ اسا وزەكتى ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى بىرنەشە رەت ارنايى توقتالىپ, ونى اۋىزدىقتاۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەردى, – دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

بۇل زاڭ ەندىگى كەزەكتە مەملە­كەت­تىك جانە اسكەري قىزمەتكەر­لەرگە قۇمار ويىندارعا قاتىسۋعا تىيىم سالماق. ول تۋرالى ما­جى­لىستە ەكىنشى وقىلىمدا قابىل­دانعان ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا جانە لوتەرەيا قىزمەتىنە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە جازىلعان. زاڭعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق اراسىندا ويىنعا تاۋەلدىلىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى.

تۇزەتۋلەرگە سايكەس تۇرعىن­دار­دىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا قۇمار ويىن­دارعا قاتىسۋعا جانە ءباس تىگۋگە تىيىم سالىنادى. ولاردىڭ قاتارىندا 21 جاسقا تولماعان ازاماتتار, ويىن جانە ءباس تىگۋگە قاتىسۋى شەكتەلگەن, ونىڭ ىشىندە ءوزىن-ءوزى شەكتەگەن (6 اي­دان 10 جىلعا دەيىن), سونداي-اق بو­رىشكەرلەردىڭ بىرىڭعاي تىزى­لىمىنە سايكەس وتەلمەگەن مىندەت­تەمەلەرى بار تۇلعالار كىرەدى.

بۇل قاتاردا مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەر, اسكەري قىزمەتكەر­لەر جانە ارنايى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە بار. ولار تىيىمدى بۇزعانى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلادى.

زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇمار ويىندارعا قاتىسۋىنا العاشقى ءۇش ساناتقا رۇقسات بەرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگى­لەنگەن. بۇل جاعدايدا ورتا كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 300 اەك, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 1000 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. قايتالاپ جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن – ليتسەنزيانىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.

سونىمەن قاتار قۇمار ويىن­دارعا تاۋەلدىلىكپەن كۇرەس تۋرالى زاڭ اياسىندا ەلەكتروندى كازينو مەن ونلاين-كازينو قىز­مەتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن زاڭ­دى تۇلعالار قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلادى. جازا رەتiندە 2000 ايلىق ەسەپتiك كور­سەت­كiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپ­پۇل سالۋ, نە 600 ساعاتقا دەيiنگi مەرزiمگە قوعامدىق جۇمىستار­عا تارتۋ, نە ەكi جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە مۇلكى تاركىلەنىپ, سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇسىنىلادى.

ەندى بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر وزدەرىنىڭ اپپاراتتىق-باعدار­لامالىق جۇيەلەرىن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى مەن قارجى موني­تورينگى اگەنتتىگىنىڭ قول­دا­نىستاعى اقپاراتتىق جۇيەلەرى­مەن بىرىكتىرۋگە مىندەتتى. وسى­لاي­شا مەملەكەت ولاردىڭ بارلىق قار­جىلىق وپەراتسياسىن كورىپ وتىرادى.

سونىمەن قاتار قازاقستان اۋماعىندا ليتسەنزياسى جوق شەتەل­دىك بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن بۋكمەكەرلىك دۇكەندەردىڭ ينتەر­نەت-رەسۋرستارىنىڭ قىز­مەتى­نە تىيىم سالىندى. ۋاكى­لەت­تى ورگاننىڭ شەشىمىمەن قىزمەتى زاڭسىز دەپ تانىلعان شەتەل­دىك ويىن بيزنەسىن ۇيىمداس­تىرۋ­شىلاردىڭ ءتىزىمى جۇرگىزىلەدى.

بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردى جارنامالاۋعا جول جوق

ەلىمىزدە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن لوتەرەيالاردى جارنامالاۋعا جول جوق. ناقتى ايتساق, ويىن بيزنەسى تۋرالى زاڭ بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن بۋكمەكەرلىك دۇكەن­دەر­دى عيماراتتاردىڭ, قۇرى­لىس­تاردىڭ جانە كولىكتەردىڭ سىرتىندا جارنامالاۋعا, سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, كينو, بەينە جانە انىقتامالىق قىزمەتتەردە جارنامالاۋعا تولىعىمەن تىيىم سالادى.

دەگەنمەن بۋكمەكەرلىك كەڭسە­لەر مەن بۋكمەكەرلىك دۇكەن­دەردىڭ ورنالاسقان جەرىندە, سپورت عيماراتتارىنىڭ ىشىندە, سپورتشىلاردىڭ جابدىقتارىندا, سپورتتىق تەلە-راديو ارنالاردا, سپورتتىق ءىس-شارالاردى كورسەتۋگە مامانداندىرىلعان ينتەرنەت-رەسۋرستاردا جارناماعا رۇقسات ەتىلەدى. بۇل رەتتە وتاندىق تەلەارنالار حالىقارالىق سپورت جارىستارىن تىكەلەي ترانسلياتسيالاۋ كەزىندە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن ۇتىس ويىنىن جارنامالاي الادى.

سونىمەن قاتار تۇزەتۋلەردە ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا ەلەكتروندى كازينولار, ونلاين-كازينولار, سونداي-اق حالىق­تىڭ ابونەنتتىك قۇرىلعىلارىنا قۇمار ويىندار مەن ءباس تىگۋلەر تۋرالى جارنامانى قامتيتىن ماتىندىك حابارلامالار جىبەرۋگە تىيىم سالۋ كوزدەلگەن.

جاڭا زاڭدا لوتەرەيا بي­لەت­تەرىن تاراتۋ ەرەجەلەرى بەلگى­لەنەدى. لوتەرەيا بيلەتتەرىن, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندى بيلەتتەردى تەك لوتەرەيا وپەراتورى مەن اگەنتى ارقىلى تاراتۋعا بولادى. ولاردى ساتۋعا لوتەرەيا تەر­مي­نال­دارى, ستاتسيونارلىق ەمەس ساۋدا وبەكتىلەرى, پوشتا وپەرا­تورىنىڭ پوشتا بايلانىسى فيليالدارى جانە لوتەرەيا وپەراتورىنىڭ فيليالدارى ارقىلى رۇقسات ەتىلەدى.

بۇل رەتتە تۇرعىن ۇيلەر مەن جاتاقحانالاردا, مادەنيەت ۇيىم­دارى ورنالاسقان جەكەلەگەن عي­ماراتتار مەن قۇرىلىستاردا, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا, ءدىني عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردا لوتەرەيا بيلەت­تەرىن تاراتۋعا جانە تەرمينال­دار ورناتۋعا تىيىم سالىنادى.

وسى زاڭ جوباسى جايلى بايان­داعان دەپۋتات ە.بەيسەمباەۆ 21 جاسقا تولماعاندارعا ەنەرگە­تي­كالىق سۋسىندار ساتۋعا تىيىم سالىناتىنىن دا ايتتى. ەندى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جاسى 21-دەن اسقان بولۋى كەرەك. ولاردى 21 جاسقا تولماعان ادامدارعا ساتۋعا (سونىڭ ىشىندە ساتۋشىنىڭ قاتىسۋىنسىز – اۆتوماتتار, باسقا ەلەكتروندىق نەمەسە مەحانيكا­لىق قۇرىلعىلار ارقىلى) تى­يىم سالىنادى. ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قابىلدادى.

بيۋدجەتتى بولجاۋعا بىلىك كەرەك

ۇكىمەت جانە جوعارى اۋديتور­لىق پالاتانىڭ 2023 جىلعى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى جونىندە قار­جى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ باياندادى.

– وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دىلارىنىڭ وڭ سەرپىنى بايقالدى. ماسەلەن, بىلتىر ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 5,1%-دى قۇرادى. بۇعان نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ي­نۆەس­­تيتسيالاردىڭ ءوسۋى مەن ەك­و­نو­مي­كانىڭ نەگىزگى سالالارى, وڭ­دەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس, ساۋدا-سات­تىق, كولىك سالالارىنىڭ دامۋى ەسەبى­نەن قول جەتكىزىلدى. جىلدىق ينفليا­تسيا دەڭگەيى 2022 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 2 ەسەگە تومەندەپ, 9,8%-دى قۇرادى. قاجەتتى قارجى­لان­­دىرۋ­مەن قامتاماسىز ەتۋ, مەم­لەكەتكە ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ بارلىعىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى, – دەدى مينيستر.

سونداي-اق وسى ماسەلە تۋرالى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ قوسىمشا بايانداپ, ماجىلىستەگى ساياسي پارتيالار فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىلەرى ءسوز سويلەدى.

جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بيىل دا اۋديتورلار مەملە­كەت­تىك رەسۋرستاردىڭ جۇمسالۋىن قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ قاراعانىن اتاپ ءوتتى. الايدا جوسپارلانعان ماكروكورسەتكىشتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ستاتيستي­كانىڭ كەش قالىپتاسۋ سەبەبىنەن باعالاۋ مۇمكىن بولماعان. ول جاساندى ينتەللەك­تىنى پايدالانا وتىرىپ, بيۋدجەتتىك جانە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋداعى بول­جامداۋ فۋنكتسياسىن جاق­سارتۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ال ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاتيانا ساۆەلەۆا قوسىمشا بايان­داماسىندا بولىنگەن قاراجات پەن ناتيجە كورسەتكىشتەرى اراسىنداعى بايلانىستىڭ جوق­تىعىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 177 ماكروكورسەتكىشتىڭ 22-سىنە قول جەتكىزىلمەگەن جانە 86-سىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى دەرەكتەر جوق. بۇل جالپى العاندا, بارلىق ماكروكورسەتكىشتەردىڭ 60 پايىزدان استامىن قۇرايدى.

«اmاnاt» فراكتسياسى ەسەپتى كور­سەتىلگەن ەسكەرتۋلەرمەن بەكىتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتتى. «اۋىل» فراكتسياسى دا ۇكى­مەت ەسەبىن بەكىتۋدى قولدادى. ال قازاق­ستان حالىق پارتياسى مەن «اق جول» پارتياسىنىڭ فراكتسيالارى قارسىلىق ءبىلدىردى. بۇل رەتتە «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ ماجىلىسكە جوعارى اۋديتورلىق پالاتاسى انىقتاعان بيۋدجەتتىك بۇزۋشىلىقتار مەن سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى بويىنشا پارلامەنتتىك تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قۇقىعىن بەرۋدى ۇسىندى. جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى فراكتسياسى داۋىس بەرۋدەن مۇلدە قالىس قالدى.

تالقىلاۋدى قورىتىندى­لاعان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ۇكىمەتكە ايتىلعان سىن-ەسكەرت­پەلەردىڭ ورىندى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – بيۋدجەتتى بولجاۋ مەن جوسپار­لاۋدىڭ ساپاسىز جۇرگىزىلۋى. سپيكەر ولاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.

– ءبىز قازىر جاڭا بيۋدجەت كودەكسى­نىڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر­مىز. جاقىندا پار­لا­مەنت­كە جاڭا سالىق كودەكسى ەنگىزى­لەدى. كەيبىر ماسەلەلەر بويىن­شا ۇكىمەتپەن ازىرگە ورتاق تۇسىنىس­تىككە كەلگەن جوقپىز. مىسا­لى, ديۆيدەندتەر, بيۋدجەت­تىك ەمەس قورلار جانە قارجى اعى­­نىن پارلامەنتتىڭ تولىق باقى­لاۋى بويىن­شا ءبىر شەشىمگە كەلمەدىك. ۇكىمەت دەپۋتات­تاردىڭ ۇسىنىستارىنا بايىپپەن, مۇقيات قاراۋى قاجەت. وسى كودەكس­تەرمەن بىرلەسىپ جۇ­مىس ىستە­گەندە اتالعان ماسەلەلەر­دى ەسكەرگەن ءجون. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ­دا, بيۋدجەت ۇدەرىسىندە دە بىزگە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەنىن ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك, – دەپ تۇيىندەدى پالاتا توراعاسى.

رەگلامەنتكە سايكەس ۇكىمەت پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2023 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ­تەرىن قورىتىندى قاراۋ پار­لامەنت پالاتالارىنىڭ بىر­ل­ەس­كەن وتىرىسىندا وتەدى.