قاراشا تۇسكەننەن قازاقتىڭ مال بايلاپ, سوعىم قامىنا كىرىسەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. اسىرەسە جىلقى ەتىن اڭسايتىندار كوپ. دەگەنمەن ءار ءۇي شاماسىنا قاراي ءىرى قاراسىن ىرىكتەپ, كورپەسىنە قاراي كوسىلەدى. قىسى قاتال وڭىردە تۇراتىن حالىقتىڭ سوعىمعا كەلگەندە تارتىنا بەرمەيتىن داعدىلى ادەتى سەكىلدى, كوكتەم كەلسە دە ەتكە دەگەن سۇرانىس ءازىر كەمىگەن جوق. الايدا كۇن ساناپ قۇبىلىپ تۇرعان سول ەت باعاسىنىڭ قالتاعا مول سالماق سالاتىنى تاعى بار.
«ەnergyprom» حابارلاعانداي, ەلدە جاڭا سويىلعان جانە سالقىنداتىلعان ەت ءوندىرىسى 39%-عا ارتقان. بىلتىر ءىرى قارا, قوي, ەشكى, جىلقىنىڭ جاڭا سويىلعان نەمەسە سالقىنداتىلعان ەت ءوندىرىسى 80,2 مىڭ تونناعا جەتكەن ەدى. بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 10,1%-عا ارتىق. بيىل قاڭتاردا 7,1 مىڭ توننا جاڭا سويىلعان نەمەسە سالقىنداتىلعان ەت وندىرىلسە, بۇل 2023 جىلدىڭ قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا 39,4%-عا ارتىق.
ەلىمىزدە سيىر ەتى ءوتىمدى. ونى تۇتىنۋ بىلتىر جان باسىنا شاققاندا 18,33 كيلو بولعان. ودان كەيىن جىلقى ەتى تۇر. ورتا ەسەپپەن ءار ادام 5 كيلوعا جۋىق تۇتىنادى ەكەن, ياعني ءبىر جىلدا 11,7%-عا كوبەيگەن. كەرىسىنشە, قوي ەتىن تۇتىنۋ ءبىر جىلدا 4% تومەندەپ, بىلتىر قاڭتار-قىركۇيەكتە ورتا ەسەپپەن جان باسىنا شاققاندا 4,02 كيلو بولدى.
بيىل قاڭتاردىڭ اياعىندا ەت باعاسىندا ءوسىم بايقالعان. ونىڭ ىشىندە قوي ەتى 0,1%-عا, جىلقى ەتى 0,6%-عا دەيىن قىمباتتادى. باعا سيىر ەتىنە كەلگەندە دە جوعارى, ءبىر جىل ىشىندە وسى ت ۇلىكتىڭ ءونىمى 8,7%-عا ءوسىپتى. اسىرەسە وڭىرلەر اراسىندا الماتى, اتىراۋ, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا سيىر ەتىنىڭ باعاسى كوتەرىلگەن. ال جىلقى ەتى قىمباتتاعان وڭىرلەر – ماڭعىستاۋ (11,4%), ۇلىتاۋ (10,5%) وبلىستارى. قوي ەتى ۇلىتاۋ (13,4%), باتىس قازاقستان (12,7%), الماتى (12%) وبلىستارىندا قىمباتتادى.
اقپان ايىنىڭ سوڭىن الا بەرە جىلقى ەتى 4,3%-عا قىمباتتادى. ونىڭ ىشىندە قازى 4,8%, جايا 2,5%-عا وسكەن. مۇنداي ءوسىم پاۆلودار, اقمولا جانە ماڭعىستاۋدا بايقالادى. باعانىڭ ەڭ از ءوسىمى استانادا (0,7%) بولسا, شىمكەنتتە ءبىر جىل ىشىندە 4,6%-عا ارزانداعان.
ايتا كەتۋ كەرەك, بيىل قاڭتاردا ەل شارۋاشىلىقتارىندا تىرىدەي سالماقتا 20 مىڭ توننا جىلقى ساتىلىپ, بارلىق سالماعى 10,3 مىڭ توننا جىلقى سويىلعان. وبلىستار بويىنشا ءتىرى سالماقتاعى ەڭ كوپ جىلقى تۇركىستان, اقتوبە جانە پاۆلودار وبلىستارىندا, سويۋ بويىنشا تۇركىستان, اقتوبە, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ساتىلىپتى. سونداي-اق 281 توننا جىلقى ەتى ءوندىرىلدى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان 7,3%-عا از.
جاڭا سويىلعان جىلقى ەتىنىڭ 62,3%-ى اقتوبە وبلىسىندا (175 توننا) وندىرىلگەن. ۇزدىك ۇشتىككە قىزىلوردا مەن اقمولا وبلىستارى دا كىرەدى.
ءبىر قىزىق جايت, وڭتۇستىكتە قارابۇلاق دەگەن اۋىل بار. شىمكەنت قالاسىنان 50 شاقىرىمداي. مۇندا ءبىر كۇندە 600-700 باس ارىق-تۇرىق سيىر كىرەدى. سول كۇنى ءدال سونداي شامادا سەمىز ءىرى قارا سىرتقا شىعادى. دەمەك بۇل اۋىل ناعىز بورداقىنىڭ ورتالىعى دەسەك تە بولادى. وسى اۋىلدان ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرىنە ءىرى قارا تاسىمالدانادى.
ەت باعىتىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, ءار ءوڭىر قارابۇلاق سياقتى جاقىن اۋىلدارىنا وسىنداي جاعداي جاساسا, ونداعى ەت باعاسى دا وينامالى بولماس ەدى. كوپ ارزانعا تۇسەدى. ويتكەنى باسەكە كوپ بولادى. قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدارعا جاۋاپتى باسشىلار كوڭىل بولسە كەرەك-ءتى.
ول ءۇشىن قالا ورتالىعىنان شەتكى اۋىلداردى بورداقىلاۋ شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەپ, سويۋ بەكەتتەرىن ۇيىمداستىرىپ, ءار اۋداندا مال قابىلداۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونداي-اق سول ماڭعا جوڭىشقا, جۇگەرى, بيداي ەكسە, جاعداي وزگەرەدى. ويتكەنى جەمشوبى وزىنەن دايىندالعان سوڭ ونداعى بارلىق ءىرى قارانى جەرگىلىكتى جەردە كوپتەپ بورداقىلاۋعا بولادى. بۇل جۇمىستار ءار ايماقتاعى ەت نارىعىنا بىردەن اسەرىن بەرەدى. قازىر ءار وڭىردە جەكەلەگەن ادامدار 100-200 ءىرى قارادان بورداقىلايدى. بىراق مۇنىڭ باعانى تۇسىرۋگە اسەرى از.
ايتپاي كەتپەۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر نارسە – ەتتەن بۇرىن مالعا تاۋىپ بەرەر قىسقى ازىقتىڭ قىمبات بولىپ تۇرعانى. مال قوڭدانۋ ءۇشىن قۇنارى جاقسى جەم-ءشوپ كەرەك. ارىق مالدىڭ سىرتىنان ەلدىڭ اينالىپ وتەتىنى تاعى انىق. ەتتىڭ اسپانداۋىنا ءبىر سەبەپ وسى.
«قوناق كەلسە, ەت قىزارار, ەت قىزارماسا, بەت قىزارار» دەيتىن حالىقپىز. «سوعىمىڭ سۇيكىمدى بولسىن» دەپ تىلەك ايتىپ, تۋعان-تۋىس, كورشى-قولاڭ, دوس-جاراندى اندەتە ارالاپ, قۋىرداققا مەلدەكتەي توياتىن «سوعىم باسى» دەيتىن ءداستۇر بۇرىن كوپ بولۋشى ەدى. بۇگىندە بايقالمايدى. دەگەنمەن سوعىم باسىن تويلاماسا دا, تاي مەن تايىنشانىڭ ەتىن كەرتىپ جەپ وتىرعاندار بارشىلىق.