ايماقتاعى الامان

قىزىلجار اسپانىن اۋەلەتكەن الامان ايتىستى جەرگىلىكتى اقىن  جۇمابەك راحيموۆ پەن ورالدىق باۋىرجان شيرمەدين ۇلى باستادى. ەكى اقىننىڭ دا ونەرى, كاسىبي شەبەرلىگى دەڭگەيلەس, شىمشىمالارىنىڭ سىرى تەرەڭ ەكەن. جۇمابەك باتىستاعى كەيبىر كىنامشىل بىرەۋلەردىڭ سولتۇستىكتەن شىققان تۇلعالاردى جوققا شىعارعىسى كەلەتىنىن سىناسا, باۋىرجان قىزىلجار وڭىرىندەگى گازەت اتاۋلارىنىڭ ەكەۋى عانا قازاقشا ەكەنىن تۇيرەپ ءوتتى. باسىندا ءبىر-بىرىنە قاتتى كەلگەن ەكى اقىن سوزدەرىنىڭ ايا­عىندا ىمىرالاسىپ, ءسوز سوڭىن جاقسى لەبىز بىل­دىرۋمەن اياقتادى. باۋىرجان جۇمابەكتىڭ اسكەري قىزمەتكەر, شەكاراشى ەكەنىنە ءتانتى بولىپ, «مەن ءۇشىن قىزىلجاردىڭ ءار بالاسى, شەكارانى قورعاپ تۇرعان باعاناسى», دەپ قىزىلجارلىقتاردىڭ رۋحىن اسقاقتاتا ءتۇستى.

ەكىنشى جۇپتا قاراعاندىلىق ماقسات اقانوۆ پەن سەمەيلىك اقبوتا ماناربەكقىزى شىقتى. «كوكتەمى كەش كەلەتىن قىزىلجارعا شىعىستىڭ كەلىپ تۇرمىن كۇنىن الىپ» دەگەن سياقتى ادەمى تىركەستەردى ايتقانىمەن, ماقسات اقبوتانىڭ ادىمىن اشتىرمادى. تەرەڭ ماعىنالى سوزدەرمەن سۇيكەي شانشىپ, نەشە ءتۇرلى ازىلدەردى ءۇيىپ سالدى. سونىڭ ءوزىن ويناقى, ەمىن-ەركىن, ەش كىدىرمەي اققان سۋداي تاسىتقانى كورەرمەندى ءتانتى ەتتى. ءوزى داۋلەسكەر دومبىراشى, كۇمىس كومەي ءانشى دە ەكەن. ءسوز رەتىمەن اقبوتانىڭ ءبىرجاننىڭ ءبىر ءانىن ايتپايسىز با دەگەنىن ءىلىپ الىپ, «تەمىرتاستى»  سوزدەرىن وزگەرتە وتىرىپ اڭىراتىپ بەردى. ايتا كەتەتىن جايت, ءار جۇپ اقىنعا بيىل مەرەيتويى اتالاتىن تۇلعالار تۋرالى ايتۋ دا مىندەتتەلىپ وتىرعان. ماقسات پەن اقبوتاعا جۇكتەلگەنى 190 جىلدىعى اتالىپ وتىرعان ءبىرجان سال ەكەن, «تەمىرتاس» ءانىنىڭ شىرقالاتىن سەبەبى دە سول.    

ءۇشىنشى جۇپ قاتارىندا ساحناعا جاستارى قارايلاس الماتىلىق قازىرەت بەردىحان مەن كوكشەتاۋلىق ەرلان داۋلەت كوتەرىلدى. ەكى زامانداستىڭ ايتىسى قارقىندى باستالىپ, ءبىراز ماسەلەنىڭ باسىن شالدى. الايدا سوزگە ۇتقىرلىق جاعىنان الماتىلىق اقىننىڭ ادىمى ارشىندى كورىندى.

اقتوبەلىك نۇربول جاۋىنباەۆ پەن قىزىل­جارلىق قابدوللا بەيىسحاننىڭ ايتىسى دا شەشەندىگىمەن, شەبەرلىگىمەن ەستە قالدى. قابدول­لانىڭ پاتەرى جوقتىعىن ەسكە سالعان نۇربول: «اتاسى, باسقا جۇرتقا جاۋتەڭدەتپە, اتاجۇرتتى اڭساپ كەلگەن جاس بالاڭدى» دەپ موڭعوليادان ورالعان قانداسىمىزعا قامقورلىق كەرەكتىگىن جەر­گىلىكتى بيلىككە جول-جونەكەي قۇلاققاعىس جاسادى.

شىمكەنتتىك نۇرلان ەسەنقۇل مەن الماتىلىق ايىم اسىلبەكقىزىنىڭ ايتىسى دا اسەم انىمەن, ويناقىلىعىمەن, كورەرمەندى باۋراپ العان ارتىستىك ونەرىمەن ەرەكشەلەندى.

وسى ايتىستىڭ شارىقتاۋ شەگى بولعان دودا قىزىلجارلىق جارقىن جۇپارحان مەن قىزىل­وردالىق مەيىربەك سۇلتانحاننىڭ ورتاسىندا ءوتتى. ايتىستىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى قىزىلجار وڭىرىندە ونىڭ جاڭعىرۋىنا ەسەپسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن جارقىندى جەرلەستەرى جاقسى كورەدى. سوندىقتان جارقىن شىققاندا جانكۇيەرلەرى ەرەكشە قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. جارقىننىڭ ءوزى دە تەرەڭنەن ءسوز قوزعاپ, قىزىلجاردىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن سالىس­تىرىپ, رۋحىمىزدىڭ قىسىلعان زامانىن دا شالىپ, بۇگىنگى جارقىن كۇندەرىن ماقتاپ, ءوزىن دە «قۇلاگەردەي وزامىن شاپقان جەردەن» دەگەن سياقتى تىركەستەرمەن اقىنعا ءتان ورلىك تانىتتى. الايدا مەيىربەكتىڭ شەبەرلىگى جوعارىلاۋ ەكەن. ول جارقىننىڭ ويلارىنا, ايتقان سوزدەرىنە ورايلى جاۋاپتار تاۋىپ, ماقتاپ وتىرسا دا ماقتامەن باۋىزداعانداي قىلدى. اسىرەسە قىزىلجاردىڭ وڭالماي تۇرعان ونوماستيكالىق ماسەلەلەرىن ورايىن تاۋىپ سىناپ ءوتتى. قازىلار ونىڭ ونەرىنە ءادىل باعاسىن بەردى, جەڭىس مەيىربەكتىڭ ەنشىسىنە جازىلدى.

سوڭعى جۇپتا ۇلىتاۋلىق تولەگەن جامانوۆ پەن استانالىق يران-عايىپ كۇزەمباەۆ شىقتى. بۇل ايتىس تا بارىنشا تارتىستى ءوتتى. ايتىستان 3-4 جىل قول ءۇزىپ كەتكەن يران-عايىپ ءالى دە بابىندا ەكەن. وزىنە تاپ-تاپ بەرگەن تولەگەننىڭ شابۋىلدارىنا ورىندى جاۋاپ بەرىپ, ۇتىمدى سوزدەر تابا ءبىلدى. مىسالى, «كورشىمىز «يران ەمەس, ءوزىمىزدىڭ يۆان عوي دەپ, بايقاماي سوعىسىنا اپ كەتپەسىن» دەگەنگە قازاقتىڭ ەجەلدەن سارى بولعانىن, ماحامبەتتىڭ دە «قارا قازان, سارى بالا ءۇشىن» قىلىش سەرمەگەنىن ايتا كەلىپ, قارسىلاسىنىڭ وزىنە ءتيىسىپ, «سارى بيدايدىڭ قاسىندا سابان قۇساپ قالما» دەگەن سياقتى ۇتىمدى جاۋاپ ايتتى.

فينالعا ءۇش جۇپ شىقتى, سونىڭ ىشىندە ماقسات اقانوۆ پەن ايىم اسىلبەكقىزىنىڭ ايتىسى ءبىرىنشى بولدى. قاي كۇنگىدەي ويناقىلىعىمەن, كوركەم تاپقىرلىعىمەن «سەگىز سەرىنىڭ اۋىلىندا سەگىز قىزبەن ايتىسسام دا جەڭەم» دەپ ەركىن وتىرىپ, قىزدىڭ تىم الىسقا ۇزاتىلىپ, اناسىنا قيىن بولعانىن ءازىل قىلعان ماقساتتى ايىم «وزىڭىزدە دە بەس قىز بار عوي, سولاردى ۇزاتقاندا سەزىنەرسىز» دەگەن ءبىراۋىز سوزىمەن ءسۇرىندىرىپ كەتتى. سويتسە, ماقساتتىڭ القىنعان اقىن جۇرەگى تىم نازىك, قىزدارىن تىم جاقسى كورەدى ەكەن, «قىزدارىمدى باسقاعا بەرە المايمىن» دەپ سار جەلىپ وتىرعان باسى تەكىرەكتەدى دە قالدى. وسىدان ءارى ءبىراز ۋاقىت ول ءوز-وزىنە كەلە المادى, بىراق شىن جۇيرىك ەمەس پە, قايتادان سارا جولعا ءتۇستى.

قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى ايتىستىڭ اقتاڭگەرى ءجۇرسىن ەرمان بولدى. قاتارىندا عالىم جايلىباي, داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, جاناربەك ءاشىم­جان, رينات زايىتوۆ سياقتى ەلگە بەلگىلى اقىندار, جۋرناليستەردەن ەرلان توقشىلىق پەن وسى جولداردىڭ اۆتورى بولدى. جەتى ساعاتقا سوزىلعان ايتىستى اتاقتى اقىن امانجول ءالتاي تاماشا جۇرگىزدى. ايتىستى وبلىس اكىمى عاۋەز نۇر­مۇحامبەتوۆ اشىپ, ءجۇرسىن ەرمان تۇساۋىن كەسىپ بەر­گەننەن باستاپ ميكروفوندى قولىنان تۇسىرگەن جوق.  

سونىمەن قىزىلجارداعى الاماننىڭ باس بايگەسىن (2 ملن تەڭگە) مەيىربەك سۇلتانحان, ءبىرىنشى ورىندى (1 ملن تەڭگە) ۇلىتاۋلىق تولەگەن جامانوۆ, ەكى ەكىنشى ورىندى (600 مىڭ تەڭگەدەن) قاراعاندىلىق ماقسات اقانوۆ پەن اقتوبەلىك نۇربول جاۋىنباەۆ, ءتورت ءۇشىنشى ورىندى (400 مىڭ تەڭگەدەن) الماتىلىقتار قازىرەت بەردىحان, ايىم اسىلبەكقىزى, استانالىق يران-عايىپ كۇزەنباەۆ جانە قىزىلجارلىق جارقىن جۇپارحان الدى. قاتىسقان اقىنداردىڭ بارىنە 300 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سىيلىق تابىس ەتىلدى.