قازاق ەكونوميكا عىلىمىنىڭ قارا نارى اتانعان ارىستان ەسەنتۇگەلوۆ توقسان جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. وردالى ءبىلىم مەن بىلىك يەسىنىڭ وتاندىق ەكونوميكا تاريحىندا قالدىرعان قولتاڭباسى ايرىقشا. ول سانالى عۇمىرىندا ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ىرگەلى رەفورمالاردىڭ باستاۋىندا تۇردى.
ارىستان ەسەنتۇگەلوۆ ءوزى باسشىلىق ەتكەن, كەيىن قۇرمەتتى پروفەسسورى اتانعان ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى باسقارما توراعاسى رۋسلان سۇلتانوۆ «ارىستان ەسەنتۇگەل ۇلى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دانا باسشىسى, سونىمەن قاتار ناعىز تالىمگەر جانە ۇستاز بولا الدى. ونىڭ عىلىمعا دەگەن ادالدىعى, تەڭدەسسىز ەڭبەگى مەن ومىرلىك دانالىعى بارىمىزگە ۇلگى», دەپ جازدى قارالى حاباردى ءبولىسىپ.
راسىندا, عالىمنىڭ كلاسسيكالىق, مونەتارلىق, ۇسىنىس ەكونوميكاسى بويىنشا زەرتتەۋلەرى, سونداي-اق ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇرىلىمدىق مەحانيزمدەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى ەلدەگى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ول ءار جىلدارى حالىق شارۋاشىلىعىن تۇراقتاندىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋىنە باعىتتالعان جۇيەلى رەفورمالارعا بەلسەندى قاتىستى. ەكونوميكانى ءتيىمدى باسقارۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار مەن جوبالاردى ازىرلەۋگە قوسقان ۇلەسى باعا جەتپەس بولدى. كاسىبيلىگى, وبەكتيۆتىلىگى, ەل يگىلىگى ءۇشىن جاساعان جۇمىسى ونى قازاقستان ەكونوميكاسى تاريحىنداعى باستى تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالدىردى.
«ول 1990–1995 جانە 1999–2002 جىلدارى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ءوزىن دارىندى ۇيىمداستىرۋشى جانە عىلىمي جەتەكشى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جاعدايىندا ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ مەن بولجاۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن جوبا جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ, مونوگرافيالار مەن كىتاپتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە «ايماقتىق جوسپارلاۋداعى جۇيەلىك تالداۋ», «نارىقتىق ەكونوميكا – قازاقستان تاڭداۋى», «قازاقستانداعى ەكونوميكانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇرىلىمدىق ترانسفورماتسيالارى» سياقتى ماڭىزدى باسىلىمداردىڭ اۆتورى. ەلدەگى ەكونوميكالىق ويدىڭ قالىپتاسۋىنا ارىستان ەسەنتۇگەلوۆتىڭ ىقپالى زور ەكەنى انىق.
نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە ارىستان ەسەنتۇگەل ۇلى رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن تۇراقتاندىرۋدىڭ بىرقاتار ءتيىمدى شاراسىن ۇسىنىپ, ءوزىن تەرەڭ تالداۋشى, ستراتەگ رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ «ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىن تۇراقتاندىرۋ جانە قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ باعدارلاماسىن» قۇرۋ شەڭبەرىندەگى جۇمىسى كەيىنگى ەكونوميكالىق رەفورمالارعا نەگىز بولدى», دەپ اتاپ وتەدى ينستيتۋت ۇجىمى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تۇلعانىڭ پاراساتتى پىكىرلەرى ءالى قانشاما ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جارايتىنى ءسوزسىز. ابدەن شيكىزاتتىق وندىرىسكە ارقا سۇيەپ الدىق دەگەن كوزقاراسقا قاتىستى دا ءوز پايىمىن دارالاپ جەتكىزە العان بىرەگەي تۇلعا ارىستان ەسەنتۇگەل ۇلى ەدى. ول وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «شيكىزاتتىق سەكتورعا ۇدايى «قارعىس» ايتا بەرمەۋىمىز كەرەك» دەپ اتالى ءسوزىن ايتقان-دى.
«تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە بىزدە ۇلكەن وندىرۋشىلىك قۋات بولدى. ارينە, بۇنىڭ نەگىزگى بولىگى شيكىزاتتىق سەكتوردى قۇرادى. وسى رەتتە توقتالا كەتەتىن جايت, مەن شيكىزاتقا قاتىستى ۇدايى ورىنسىز «قارعىس» ايتا بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى دەپ ايتار ەدىم. ويتكەنى 90-جىلدارداعى داعدارىستان دا, قازىرگى الەمدىك داعدارىستان دا ەڭ الدىمەن وسى سەكتوردىڭ ارقاسىندا باسقا ەلدەرگە قاراعاندا از زارداپ شەگىپ وتىرمىز. ارينە, بۇل باعىتتا ءبىرشاما ولقىلىق بار, بىراق وسى سەكتوردىڭ ەكونوميكاعا سەپتىگىن ۇمىتپاۋ قاجەت», دەگەن ەدى عالىم.
ابزال تۇلعانىڭ مول مۇراسى – يگەرە بىلگەنگە يگىلىكتى بايلىق. ساراپشىلار ارىستان ەسەنتۇگەل ۇلىنىڭ قاشانعى پىكىرىنىڭ دە زامانا تۇيتكىلىمەن تۇتاسىپ, استاسىپ جاتاتىنىن ايتادى. ينتەللەكتۋال كىسىنىڭ قاي كوزقاراسىنىڭ دا ومىرشەڭ بولىپ كەلەتىنى, ءسىرا, راس.
تاۋ تۇلعانىڭ جانى جاناتتا, يمانى جولداس بولسىن دەيمىز.