ۇلتتىق يممۋنيتەت

«ادامنىڭ ويى ۇزىن, عۇمىرى قىسقا, قىسقالىقتا جازىلدى ءۇشبۋ قيسسا» دەگەن شاھماران جىرىندا. ادامدى سالماقسىزدىقتان قۇتقارىپ, بويىنا ءمان دارىتاتىن الىپ كۇش – ۇلتتىق يممۋنيتەت. ال ۇلتتىق يممۋنيتەتتىڭ قاينار كوزى – ەرتەگىلەر, جىر-داستاندار, فولكلور, تۇشىمدى مادەنيەت ۇلگىلەرى... 

كەنەسارى حاننان كەيىنگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس جۇگى قالام يەلەرىنە كوشىپتى. شوقان, ىبىراي, اباي باستاعان سالقار كوش ۇلتتىق بيىككە شىعىپ, رۋحاني بالالار جاراتىپتى. كۇشى مەن سانى ءوزى تۇرعىلاس كورشىلەردەن كەم ەمەس, بىراق عىلىمى كەم حالىقتىڭ كەۋدەسىنە شىراق جاعىپ, كەمەلدىككە سۇيرەپتى.

«قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم,

ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى-اۋ مۇرتىڭ.

جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,

ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ».

باقساق, قازاق ءالى كۇنگە جاقسى مەن جاماندى ايىراتىن كۇشتەن كەندە قا­لىپ وتىر. ايتپەگەندە, ازات تاڭدا, تا­ۋەلسىزدىك تۋى استىندا بالالارىن وزگە تىل­دە وقىتىپ, باسقا تىلدە شۇيىركەلەسەر وت­باسىلار سانى ارتار ما ەدى؟ ۇلتتىق دەڭ­­گەيگە جەتە الماي, جەكە باس مەرەيىن كوك­سەگەن «زيالى قاۋىم» وكىلدەرى مو­لايار ما ەدى؟ الاش ورتاسىنان بوي كوتەرگەن ازاماتتىڭ ءاربىرى ءوزىن ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن جاۋاپتى سەزىنىپ, از ك ۇلىپ, از ۇيىقتاپ ەدى. قازىر سول مىندەتتى اتقارار تۇلعالار ازات تاڭنىڭ ساۋلەسىن مالدانىپ, بارلىق رۋحاني كۇرەستىڭ شىڭىنا شىققانداي ەركىن سايران سالۋى قالاي؟ نەمەسە ءبىر كۇندىك اتاق پەن ءبىر كۇندىك ماقتانعا جەلىگىپ, جەكەن سۋىن جەلكەسىنە بۇرۋدى قالايتىن تار تۇسىنىكتى قالاي تۇسىنەمىز؟

راسىنا كەلسەك, قازىرگى جاستاردىڭ ۇلتتىق يممۋنيتەتى سولعىن. تۇر­كياعا بارىپ وقىسا, تۇرىك مىنەزىن جامىلىپ, ارابقا بارسا, اراب ينتوناتسيا­سى­مەن سويلەپ, امەريكا اسسا, ۇلتىنا قاي­تا كەلىپ ەڭبەك ەتۋدى ماقسۇت تۇتپاي­­تىن تامىرسىز جاستار ەتەك الۋدا. قوعام­­دا جاپپاي كورىنىس تاپقان ءدىني احۋال  دا – ۇلتتىق يممۋنيتەتتىڭ تومەندىگىنىڭ, كەم­­شىندىگىنىڭ ايعاعى. ءاۋ باستا ءدىن ار­كىمنىڭ ىشكى امالى, ال ەلگە پايدا تيگىزۋ, جۇرت ءۇشىن جان بەرۋ باستى مىندەت سا­نالعان ەدى. «ادامدىق بورىشىڭ – حال­قىڭا ەڭبەك قىل, اق جولدان اينىماي, ار ساقتا – ونى ءبىل!» دەگەن ۇراننىڭ جە­تەگىندە ەدىك. قازىر دىننەن وزگەنى مۇرات تۇت­پايتىن  شالاعاي توپتار شارشى توپتى جارىپ, ءسوز العانىن دا كوردىك. جاس بۋىندى ەلدىڭ كەلەشەك رۋحاني سار­دارىن كورگەندەي قۋانا قارسى الۋ ورنىنا, وزىنە رۋحاني قارسىلاس تاپقان­داي شورشىپ قاراعان شيكى اعالاردى دا بايقادىق. سىرقات سانادان شىققان كەسەلدى پىكىرىن كەمەڭگەرشە كوسىلە سويلەپ, كەيىنگىلەردى وزىمەن بىرگە اداستىرىپ جۇرگەن جەلىكپەلىكتى دە اڭعاردىق. مىنە, وسى دەرتتەردىڭ تۇبىرىندە ۇلتتىق يممۋنيتەتتىڭ جەتىسپەۋى, ءارىسى ۇلتتىق دەڭگەيگە شىعا الماۋ, ۇلتتىق سانانىڭ كەمدىگى جاتىر.

تۇركيادا مەكتەپتە وقىعان ءار جاس وقۋعا ءتيىس ادەبي كىتاپتار ءتىزىمى جۇكتە­لەتىنى جايلى دەرەكتەر بار. مەكتەپ بىتى­رەردە سول كىتاپتاردى دۇرىس يگەرۋ­دەن العان باعاسى كەلەشەك جۇمىسقا تۇرۋىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىن كورىنەدى. بىزگە دە وسى دۇنيە ەنگىزىلىپ, مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ ءاربىرى مەكتەپ سوڭىنا دەيىن 50 كىتاپ وقۋعا مىندەتتەلسە ءارى كىتاپتار تىزىمىندە قوبىلاندى جىرىنان باس­تاپ اۋىز ادەبيەتى مۇرالارى كەڭىنەن قامتىلسا, قازاق جاستارى ۇلتتىق يممۋنيتەتكە تويعان قوزىداي تەرەڭىرەك سۋسىنداپ شىعارى انىق. قوردالى رۋحاني ازىق ارقىلى ۇلكەن ومىرگە قوڭىراۋلى كۇمىس قاناتپەن ۇشىپ ازباي جۇرەرى, ادال سويلەرى دە ءسوزسىز.

«تاعى شۇبار بۇلقىندى,

ۇستىندە بالا جۇلقىندى,

قامالاپ تۇرعان قالماققا,

جالعىز بالا ۇمتىلدى.

ەندى قالماق ساسادى,

بىرىنە ءبىرى قاراماي,

بەت بەتىمەن قاشادى».     

مىنە, رۋح سەمسەرىن جارقىلداتار مۇنداي جىگەرلى جولدار بالانىڭ, بوزبالا-ۇلاننىڭ اسقاق وتانى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنىن, سول وتان ءۇشىن جان قيۋ مۇرات ەكەنىن كەۋدەسىنە قاتتايدى. بابادان دارىعان ۇلتتىق گەنەفوندى ءتۇبىرلى داراققا شاعىلىسۋ ارقىلى دۇركىرەي ويانىپ, تىك ءجۇرىپ, تىك قارايتىنى كۇمانسىز.

ء«اربىر ادام «الەم مەن ءۇشىن جارالدى!» دەپ ايتۋعا ءتيىس» دەپ جازىلىپتى تالمۋدتا. قايسىبىر قازاق بالاسىنىڭ ەلدىك يممۋنيتەتىن بەرىك كۇزەتسەك, سول جولدا ەڭبەك سىڭىرسەك, بۇل – عاجايىپتىڭ باسى, مۇراتتىڭ ۇلكەنى بولماق.