جيىرما جىلدا ەۋروپا تۇبەگەيلى وزگەردى

11 ماۋ­­سىمدا دا­نيانىڭ استا­ناسى كو­پەنگاگەن قالا­سىن­دا “ەقىۇ كو­پەنگاگەن قۇ­جاتىنىڭ 20 جىلدىعى: مارتەبەسى مەن كەلەشەگى” حالىق­ارا­لىق كون­فەرەنتسياسى ءوز جۇمىسىن اياقتادى. گازەتىمىزدىڭ كەشەگى نومىرىندە حابارلاعانىمىزداي, ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتەن كەلگەن ءۇش جۇزگە تارتا وكىلدەر قاتىسقان بۇل بەدەلدى فورۋم قازاقستان, دانيا جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو­نىڭ (دياقب) بىرلەسكەن باستاما­سىمەن ءوتتى.

تالعات جۇماعۇلوۆ – كوپەنگاگەننەن.

كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن-داعى توراعاسى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, دانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لەنە ەسپەرسەن حانىم جانە دياقب ديرەكتورى يانەش لەنارچيچ ءسوز سويلەدى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ناق وسى قالادا ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجونىن-دەگى كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرى تەرەڭدىگى مەن اۋقىمى جاعىنان تەڭدەسى جوق, ادام قۇقىقتارى, دەموكراتيا جانە زاڭ ۇستەمدىگى بويىنشا ستاندارتتار جيناعىن قابىلدادى, دەدى ءوز سوزىندە قانات ساۋداباەۆ. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭىنداعى كۇردەلى دە قايشىلىق-تارعا تولى وقيعالار كەزەڭىندە كو­پەنگاگەن قۇجاتى ترانزيتتىك ەل­دەردەگى دەموكراتيالىق تۇرلەندىرۋ­لەردى قولداۋدا ايرىقشا ءرول اتقار­دى, ۆانكۋۆەر مەن ۆلاديۆوستوك اراسىنداعى كەڭىستىكتەگى دەموكراتيا نەگىزدەرىن نىعايتتى, ەقىۇ-نىڭ تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن بەكىتتى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى كوپەنگاگەن قۇجا­تى­نىڭ ودان ءارى دامۋىنداعى ايرىق­شا مانگە يە. سەبەبى, تاريحتا تۇڭعىش رەت ۇيىمنىڭ ساياسي باسشىلىعىن پوستكەڭەستىك, ازيالىق مەملەكەت اتقارۋدا. ياعني, ءححى عا-سىردا دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەملەكەتتەر مەن كونتينەنتتەردىڭ شەكارالارىنا تاۋەلدى ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى. وسىعان وراي مەملەكەت-تىك حاتشى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 14  قاڭتاردا ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەس مۇشەلەرىنە ارناۋىنا سىلتەمە جاساپ, “دەمو­كراتيالىق قوعام ورناتۋ – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى, سوندىقتان ءبىز ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ساياسي ليبەرالدانۋى باعىتى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋدى جالعاستىرامىز”, دەپ مالىمدەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا دەموكرا-تيا مەن ازاماتتىق قوعام ينستي­تۋتتارى تۇپكىلىكتى ورنىعىپ, قىزمەت اتقارۋدا, دەموكراتيالىق سايلاۋ جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەلەرى قۇرىلعان,  بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەركىن قىزمەت ەتۋدە, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر دامىپ كەلەدى. قازاقستانداعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ءومىرىنىڭ باستى ۇردىسىنە اينالدى, دەدى ق.ساۋداباەۆ. كوپەنگاگەندەگى كونفەرەنتسياعا كەلگەن قازاقستان-دىق مەملەكەتتىك ورگاندار, ازامات­تىق قوعام, سونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى وسى باعىتتاعى دامۋدىڭ ايقىن دالەلى. جالپى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازياداعى دەموكراتيالىق ۇردىستەرگە سەرپىن بەرۋى ءتيىس. ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ جانە قورعاۋ دەموكراتيانىڭ دامۋى, توزىمسىزدىك جانە كەمسىتۋشىلىكپەن كۇرەسۋ بىرىڭعاي ءارى بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىكتىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ەقىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعى ۇيىم قىزمەتىنىڭ گۋمانيتارلىق ولشەمىنە باسىم نازار اۋدارادى, ءارى ونىڭ دامۋىنا وزىندىك لايىقتى ۇلەس قوسۋىنا نيەتتى. قازاقستان ءۇشىنشى ولشەمنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا ونداعان ءىس-شارالار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, 17-19 مامىردا ۆارشاۆادا وتكەن گۋمانيتارلىق ولشەم بويىنشا جىل سايىنعى سەمينار سوت تاۋەل­سىزدىگى مەن قوعامنىڭ ءادىل سوتقا قول جەتۋى تاقىرىبىنا ارنالدى. وسى جىلداعى العاشقى قوسىمشا كەڭەس گەندەرلىك تەپە-تەڭدىك پەن ايەلدەر-ءدىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ومىرگە قاتىسۋى تاقىرىبىنا ارنالعان بولاتىن. بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن از ۇلتتار وكىلدەرىنە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ جانە ءدىن بوستاندىعى بويىنشى تاعى ەكى قوسىمشا كەڭەس, سونىمەن قاتار, سايلاۋ كەزىندەگى ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ جونىندە سەمينار وتكىزىلمەك. گۋمانيتارلىق ولشەمىنىڭ ايرىقشا ءىس-شاراسى 29-30 ماۋسىمدا استانادا وتەتىن ەقىۇ-نىڭ تولەرانتتىلىق پەن كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياسى بولماق. ءوزىنىڭ مەرەيتويلىق سيپاتىنا قاراماستان, كوپەنگاگەن كونفەرەن­تسياسى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ-داعى ولقىلىقتاردى انىقتاپ, جيىرما جىل بۇرىن ۋاعدالاسقان قاعيداتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ مەملەكەتتىك حاتشى سەنىم ءبىلدىردى. كونفەرەنتسيا سونداي-اق جاڭا يدەيالاردى تۋىن-داتۋعا بىرەگەي مۇمكىندىك بەرەدى. ق.ساۋداباەۆ پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىنا ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى. جوعارى دەڭگەيدەگى دەموكراتيا جانە ادام قۇقىعى سالاسىنىڭ ۇيىم ءۇشىن باستاپقى نەگىزگە يە ەكەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە دانيانىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى لەنە ەسپەرسەن حانىم وتكەن جيىرما جىل ىشىندە ەۋروپانىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگەنىن ايرىقشا اڭعارتتى. “كوپەنگاگەن قۇجاتى ازىرلەنگەن كەزدە قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە ەقىۇ ۇدەرىسىنە ءالى قا-تىسپاعان ەدى. ال بۇگىندە قازاقستان ۇيىمدى باسقارىپ كەلەدى. بۇل قانشالىقتى العا جىلجىپ قويعا-نىمىزدىڭ تاماشا مىسالى بولىپ تابىلادى”, دەدى دانيا ءمينيسترى. ق.ساۋداباەۆپەن بولعان ەكىجاق-تى كەزدەسۋ بارىسىندا ەسپەرسەن حانىم ەقىۇ-داعى قازاقستاندىق توراعالىققا, سونىڭ ىشىندە قىر-عىزستان داعدارىسىن رەتتەۋ ماسە-لەسىنە قوسقان ۇلەسىنە جوعارى باعا بەردى. ول سونىمەن قاتار, قازاق-ستاننىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا قولداۋىن ءبىلدىرىپ, اۋعان ماسەلەسىنىڭ كۇردە-لىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىندە نەگىزگى ورىن اۋعان ماسەلەسىنە بەرىلۋى كەرەكتىگىن ايتتى. دانيا ۆيتسە-پرەمەرى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ گۋمانيتارلىق ولشەمى بويىن­شا جۇزەگە اسىپ وتىرعان باستاما-لارىنىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى. اڭگىمەلەسۋشى تاراپتار وسى سالادا­عى قازاقستان مەن دانيا ىنتىماق­تاستىعىنىڭ وڭ تاجىريبەسىن, سونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى وكىلەتتىلىك ينستيتۋتىنا قوسا, قازاقستاننىڭ ءتيىستى ينستي­تۋت­تارىن دامىتۋدا دانيانىڭ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ينستيتۋتتىڭ قاتى­سۋىن اتاپ ءوتتى. تاراپتار, ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى قازىرگى كەزدە ناقتى مۇمكىندىكتەرگە سايكەس كەلمەيتىندىگىنە كەلىسە وتىرىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس بولاشاعىن تالقىلادى. ق.ساۋداباەۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستان ءوزىنىڭ جاڭا تەحنولو-گيالار سالاسىنداعى تاجىريبەسىمەن بەلگىلى بولعان دانيا بيزنەسىنىڭ قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىنا قاتىسۋىنا مۇددەلى. ساپار اياسىندا ديپلوماتيالىق پاسپورت يەلەرىن ۆيزالىق تالاپتان بوساتۋ تۋرالى نوتالارىمەن الماستى. ۆيزالىق تالاپتاردى جويۋ, ەڭ الدىمەن ەكى ەلدىڭ رەسمي وكىلدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ساياسي, ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە مادەني سالالارىنداعى بايلانىس-تاردىڭ جەڭىلدەۋىنە جول اشادى.