ءبىراز ۋاقىت بۇرىن گولليۆۋدتىڭ ايگىلى اكتەرى لەوناردو دي كاپريو قازاقستان جەر بەتىنەن جويىلىپ بارا جاتقان كيىك جانۋارىن جاقسى ساقتاپ وتىرعانىن جازىپ, قۇتتىقتاعان ەدى. الايدا بۇل كەزدە «وحوتزووپروم» قىزمەتكەرلەرى كيىكتەردىڭ سانىن «رەتتەپ» جاتقان...
«وسىناۋ قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قازاقستاندا كيىكتەردىڭ پوپۋلياتسياسى جاقسى ساقتالعانىن كورسەتەدى. 2005 جىلى 48 مىڭ باس كيىكتىڭ سانى قازىر 1,9 ميلليوننان استى. براكونەرلىككە قارسى كۇرەس باستامالارىنا, قۇقىقتىق ءتارتىپتى بەلسەندى قامتاماسىز ەتۋگە جانە جاڭا قورعالاتىن اۋماقتاردى قۇرۋعا قوماقتى قاراجات بولگەن قازاقستان ۇكىمەتىن قۇتتىقتايمىز. ولاردىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە عالىمدارمەن ىنتىماقتاستىعى – بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن قول جەتكىزىلگەن تابيعاتتى قورعاۋداعى شىنايى تابىستىڭ جارقىن مىسالى», دەپ دي كاپريو ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعارعان ەدى.
62 ميلليون اۋديتورياسى بار ايگىلى ونەر جۇلدىزىنىڭ بۇل قۇتتىقتاۋى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. مۇنى ءتىپتى كەكەسىن دەپ تە قابىلداعاندار بولدى. ول قانداي ماقساتتا جازسا دا, بۇل وقيعا كيىكتەردىڭ تاعدىرىنا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن بۇردى دەسە دە بولعانداي.
قۇزىرلى ورىنداعىلاردىڭ قۇلاعىنا بۇل قۇتتىقتاۋ مايداي جاقتى ما, ايتەۋىر 10 اقپانىنان باستاپ, كيىك اۋلاۋ توقتاتىلدى. الايدا الداعى كۇز ايلارىندا قايتا جالعاسۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا ۆيتسە-ءمينيسترى نۇركەن شاربيەۆ مالىمدەگەن.
قازىر الەم قازاقتاردىڭ كيىكتەردى كوبەيتۋ تاجىريبەسىنە كوز تىگىپ وتىر. وتكەن اپتادا وزبەكستاننىڭ سامارقان شاھارىندا بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا كيىكتەر ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازاق جەرىن مەكەندەيتىن كيەلى جانۋار سانى 2 ملن 600 مىڭعا جەتكەنى ايتىلدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت باتىل شەشىمدەر قابىلداپ, كيىكتەردى ەرەكشە قورعاۋعا العانىن ايتتى جيىنعا قاتىسقان اقجاعالىلار. ويتكەنى 2006 جىلى كيىك سانى بار بولعانى 50 مىڭنىڭ شاماسىندا ەدى.
«قازاقستاندا كيىكتەردىڭ كوبەيگەنى ءبىزدى قۋانتىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ ونى قورعاۋعا قانشالىقتى كۇش سالعانىن كوردىك. ءارى سول پوپۋلياتسيانى ساقتاپ تۇرۋعا دا جاعداي جاساپ وتىر. بۇل ءىستى جالعاستىرا بەرۋ قاجەت. قورشاعان ورتا, سۋ جانە اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ ارقىلى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ كيىكتەرگە كەرى اسەر ەتپەۋىن قاداعالايمىز», دەدى جاھاندىق ەكولوگيالىق قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كارلوس رودريگەس.
راسىندا, قازاقستان – جەر بەتىندەگى كيىك پوپۋلياتسياسىن جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ, قايتا قالپىنا كەلتىرگەن بىردەن-ءبىر ەل. بۇعان كورشى ەلدەر ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ايتالىق, وزبەكستاندا ءۇستىرت اقبوكەنىنىڭ سانى 500-گە جەتەر-جەتپەس. ءبىر كەزدەرى ولاردىڭ سانى 80 مىڭ بولعانىن ايتادى وزبەك ەكولوگتەرى.
«كيىكتەر تەز كوبەيەدى. ەگەر بار جاعدايدى جاساساق, ولاردىڭ سانىن جىلدام قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. بىراق ءۇستىرت اقبوكەندەرى ونسىز دا كوپ ەمەس. 5 ءتۇرىنىڭ ىشىندە ەڭ ازى سانالادى. وسى تۇستا قازاقستانمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بىزدە 2010 جىلى جاسالعان كيىكتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق كەلىسىم بار. سونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدى جەدەلدەتپەك نيەتتەمىز. دەگەنمەن بۇل جانۋارلاردان كەيدە ادامدار جاپا شەگەتىن كەزدەر دە بولادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا كيىكتەر ەگىن القاپتارىنا زيان تيگىزىپ جاتقان كورىنەدى. مۇندايدا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن حالىقارالىق تاجىريبە بار», دەيدى حاليوللا شەرىمبەتوۆ وزبەكستان ەكولوگيا, قورشاعان ورتا جانە كليماتتىق وزگەرىس مينيسترلىگىنىڭ باسقارما باسشىسى.
بۇل اڭگىمە دە نەگىزسىز ەمەس. جەر يەلەنۋشىلەر ەگىنىمىزدى كيىك تاپتاپ جاتىر دەپ ۇكىمەتتەن شىعىن سۇراپ جۇرگەنى دە راس. وسىعان وراي كيىكتەر ەلىمىزدە اۋلاۋعا بولاتىن جانۋارلاردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
«جانۋاردىڭ سانىن رەتتەۋ جونىندەگى بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە ساي 336 مىڭ باستى اۋلاۋ جوسپارلانعان ەدى. دەگەنمەن اۋا رايى مەن كاسىپورىنداردىڭ ەت وڭدەۋ قۋاتىنىڭ شەكتەۋلىگىنە بايلانىستى ەكى ايدىڭ ىشىندە 41 مىڭ كيىك قانا اۋلاندى. بيىل جۇمىس 1 قىركۇيەك پەن 30 قاراشا ارالىعىندا اقبوكەندى اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. ونىڭ كولەمى الداعى ۋاقىتتا انىقتالادى. ەگەر كيىك سانىن رەتتەپ وتىرماساق, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە, ياعني شارۋالارعا شىعىن كەلتىرەدى. قازىر قازاقستاندا كيىك اتۋعا تىيىم سالىندى. اسىرەسە براكونەرلەرگە زاڭ قاتاڭ. بيىلدىڭ وزىندە ارنايى ورگاندار اقبوكەن اتقانداردان 4 مىڭداي ءمۇيىز تاركىلەدى. ءبارى دە جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. جالپى, حالىقارالىق ساراپشىلار جانۋاردىڭ سانىن ارا-تۇرا رەتتەپ وتىرۋدى قالىپتى ءۇردىس سانايدى», دەدى نۇركەن شاربيەۆ.