بۇرىن ەلىمىزدە ەلۋدەي عانا جوعارى وقۋ ورنى بولعان. قازىر جۇزدەن اسادى. شەتىنەن ۋنيۆەرسيتەت. ينستيتۋت تۇلەكتەرى شەتىنەن مىقتى ەدى ءبىر كەزدەرى. نارىق ءبارىن ءوزى رەتتەيدى, باسەكە ارتىپ, قاجەتسىزى قالادى دەدى. قايدان, قوجايىندارى باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداپ, تەر توكپەي دايىن عيماراتتاردى – ءبارىن مولىنان قارپىعاندار ەدى. ولاردىڭ دەنى مامان دايىنداپ جاتىرمىز دەپ جەلپىلدەگەنمەن, پيعىلى الەمدە سولاي دەپ حالىقتىڭ قالتاسىن قاعۋ بولاتىن. قاتىرما قاعاز ۇلەستىرەتىن. جۇمىس تابۋ جاعىنا باس قاتىرمايتىن. بالام وقىسا باستىق بولادى دەگەن نيەتتىڭ جەتەگىندەگى اتا-انا تۇرالاپ قالعانشا وقىتتى. ءبىر ەمەس بىرنەشە ديپلوم اپەردى, جۇمىس جوق. ءسويتىپ, ديپلومدى جۇمىسسىزدار كوبەيدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلدەردە مامان دايىنداۋ قولعا الىندى. اقيقاتىن ايتالىق, ۇلتتىق رۋحى مىقتىلار ءۇشىن, بۇل كەرەمەت ءىس, باعدارى ايقىن باعىت ەدى. العاشقى تۇلەكتەر مىقتى بولدى. امال نە, جۇيەسىزدىك ولاردىڭ دا ءبىرازىن توقىراتىپ تىندى.
ول قالاي بولدى دەگەنگە كەلسەك, الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرەمىز, الەمدە وسىلاي دەپ وتكەندى مانسۇقتاپ, انا ەلدە انانداي, مىنا ەلدە مىنانداي, كورىپ كەلدىك, ونسىز دامۋ جوق, ىلگەرى باسۋ قيىن, جاڭانى جاساماساق كوشتەن قالامىز دەپ الدەنەشە رەفورمالار ءتۇزىلدى, قىرۋار قارجى دا ءبولىندى. ەلىكتەۋ مەن سولىقتاۋ ەتەك الدى. بىراق «وسىعان دايىنبىز با, ازىرلىگىمىز قانداي, مامان جەتكىلىكتى مە, ءوز ۇلگىمىز قايدا قالادى؟» دەي قويمادىق. ەكى ورتادا حالىق داعداردى, باستاعانىن اياعىنا شىعارادى دەگەن باسشى باسقا جاققا اۋىسىپ, ءىسى ورتا جولدا قالىپ جاتتى. جاڭا باسشى جاڭا سۇرلەۋگە ءتۇستى. وقۋشى ءبىلىم الۋعا ءتيىس وقۋلىق جازۋ كەيبىرەۋلەردىڭ قالتاسىن قامپايتۋ كوزىنە اينالدى, «وقۋلىق وڭباي, ءبىلىم وڭبايدى» دەپ شىرىلدادىق, ەستۋ بىلاي تۇرسىن, بيزنەس جاسۋعا تالپىنعاندار تابىلدى. ەڭ سۇمدىعى, «بالاما وقۋلىق» دەگەن شىعىپ, ءار مەكتەپتە ءارتۇرلى كىتاپ وقىتىلىپ, ۇبت-دا تاريحي دەرەكتەر بويىنشا وقۋشىلار زارداپ شەكتى. كەيىن ول جويىلدى. ايتسە دە قانشا ۇل مەن قىز شالا ساۋات قالدى دەسەڭىزشى. بۇگىنگى جاستار اراسىنداعى جات قىلىقتى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە ىسىندەگى سول ورالىمسىزدىقتاردان, داراقى داقپىرتتاردان «قازىرگى پايداسىنا ءبارى جەتىك, ادام از الدىن قاراپ بولجايتۇعىننان» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) ىزدەگەن ءجون سەكىلدى. ءتىپتى ەلدىڭ ءبارى ساۋاتتى بولۋ مىندەتتى ەمەس, اقش-تا جيىرما پايىز ساۋاتسىز بار ەكەن, وركەندەگەن ەل قالادا تۇرادى دەپ اۋىلدى كۇيرەتىپ, جەردى بوساتتىق ەمەس پە؟ سول ۇرەيلى ۇردىستەن ەندى قۇتىلا الماي وتىرمىز.
وتاندىق ءبىلىم بەرۋدى ەۋروپا ستاندارتتارىنا جاقىنداتپاساق, ارتتا قالىپ قويامىز دەپ ءتورت ەل عانا باس بىرىكتىرگەن بولون ۇدەرىسىنە قوسىلدىق. مامان دايىنداۋ, عالىم شىعارۋدىڭ ۇشتىك مودەلى: باكالاۆار – ماگيستر – PھD العا وزدى. بۇعان دا دايىندىقسىز ات باسىن تىرەدىك. كەزىندە اكادەميك ومىرزاق سۇلتانعازين: «اسىعىستىقتىڭ اياعى قالاي بولار ەكەن, ەۋروستاندارت بويىنشا مامان دايىنداۋ يدەياسى دۇرىس شىعار, وعان ستۋدەنت, وقىتۋشى بەل شەشىپ ساي وتىر ما, عىلىم جايى نە بولماق, PھD دوكتورلارى الىپ كەتە الا ما؟» دەگەنى ەستە. عالىم سونىمەن بىرگە «كەزىندە كەرەك تاستىڭ اۋىرلىعى جوق دەپ اتاق ءۇشىن قورعاعاندار ەرتەڭ ءبىز دە عالىمبىز دەپ شىعا كەلمەسىنە كىم كەپىل؟ ءبىز شيرەك عاسىردا ارەڭ عىلىم دوكتورى اتانساق, ولار بەس جىلدا «ابىرويعا» كەنەلەدى», دەپ ەدى. اكادەميكتىڭ كۇمانى راسقا اينالعالى قاشان.
مامانداردىڭ ماردىمسىز بولۋىنىڭ ءبىر كىناراتىن ء«وزى ءۇشىن» دەپ تالاپ ەتپەۋدەن, جاعدايى بارلاردىڭ «ەركەلىگىنەن», قاراپايىم وتباسىنان شىققاندار تۇرمىسىنىڭ تومەندىگىنەن ىزدەۋ كەرەك ءتارىزدى. سوڭعى توپتىڭ وكىلدەرىمەن تىلدەسكەنىمىز بار. داياشى بولىپ جۇرگەندەر كۇنىنە 5-6 مىڭ تەڭگە تابادى ەكەن. اكىمشى اپايى كوڭىلى تۇسسە, قالعان-قۇتقاندى بەرەتىن كورىنەدى. شىرەنگەندەردەن شاعىم تۇسسە, شارۋاڭنىڭ بىتكەنى. تاعى ءبىر ستۋدەنت ءبىرىنشى كۋرستان ءارتۇرلى جۇمىس ىستەپ, جان باعىپ, وقۋىن جالعاپ كەلەدى ەكەن. جاتقان پاتەرىنە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ورالاتىن كورىنەدى. وقۋىن ءبىتىرىپ, جۇمىسقا تۇرسا, وتانىنا قىزمەت ەتەتىنىن ايتادى. «ستۋدەنت ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم تۇرۋعا ءتيىس دەيتىن ەدىم بۇرىن. قازىر جۇمىستى قاتار اتقارامىن. باسقا جول قايسى؟ پاتەراقى تولەپ, تاماق ءىشۋىڭ كەرەك. الاڭ كوڭىل بىلىمگە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى ەكەن. بارىنە كونۋگە تۋرا كەلەدى», دەگەن قىز شاراسىزدىق تانىتادى.
ماماندىعىڭا جەتىك بولعانعا نە جەتسىن؟ دەگەنمەن ادام تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلاتىن بولاشاق دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەردىڭ ءجونى بولەك. ولاردى دا قيناپ جۇرگەن تۇيتكىلدەر از بولماي شىقتى. بۇل ەكى ماماندىق تەوريا مەن تاجىريبەگە تىكەلەي تاۋەلدى. ءجۇردىم-باردىم بىلىكسىزدىككە اكەلەدى. باياعىدا جانى كۇيگەن ءبىر پەندە پۇشىراڭداعان پۇشىقتىڭ قىلىعىنا شىداماي كەتىپ: «پۇشىق بولعانعا نە جەتسىن؟» دەپتى دەگەندەي, بۇلاردا ويداعى ورىندالىپ, تياناقتى ءبىلىم الساق, قانە؟» دەيدى جانارلارى جارقىلداپ. شىركىن, دەيمىز پاتەردە تۇرامىز دەگەندەرگە قاراپ, بۇراڭ-بۇلتارىسپەن, كوك تيىن تولەگەن بولىپ ستۋدەنتتەردىڭ جاتاقحانالارىن, كەيبىر وقۋ عيماراتتارىن يەمدەنىپ كەتكەندەردەن قايتارىپ الىپ, ءبىراز ماسەلەنى شەشۋگە بولماس پا ەكەن؟ باسقا باسقا, جابايى جەكەشەلەندىرۋدىڭ جەلىگىمەن وسكىن ۇرپاققا تيەسىلىنى قاعىپ كەتىپ, ارلەپ, سىرلاعان بوپ, جامباسقا باسۋ ار الدىنا كەلگەندە ادالدىققا جاتا ما ەكەن؟ وسى كەزگە دەيىن قىزىعىن كوردىك, ۇرپاعىما مۇرا ەتپەي-اق ۇلت ىسىنە قايتارايىن دەيتىن ءبىر ادام تابىلسا, ۇلت ءىسى وڭالار ەدى. تۇيتكىل شەشىلەر ەدى, ءتۇيىن جازىلار ەدى, وزىمشىلدىكتىڭ اتى ءوشىپ, ء«بىز قازاق حالقى دەپ تۋدىق, سول حالىق دەپ دۇنيەدەن وتەمىز دە. باسقا وي-پىكىر بولعان ەمەس, بولمايدى دا» ء(ا.ەرمەكوۆ) بولار ەدى. قيال ءسوز كورىنگەنمەن, ۇلتقا قاجەت دەگەندە, «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا» دەمەدى مە دانىشپان اباي. قالاي دەسەك تە, ءبىلىم ءىسى مەن تاربيە ىسىنە سەرگەك سەرپىلىس, ۇلتتىق بەتبۇرىس كەرەك بولىپ تۇرعانى ايداي اقيقات. ەرتەڭ كەش قالۋىمىز كادىك.
ءيا, ءبىلىم-بىلىگى مىقتى, ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, دۇنيەنىڭ ق ۇلى بولماي, ۇلتتىڭ ۇل-قىزى بولىپ, كىسىلىگىن جوعالتپاي, كىشىلىگىمەن قاراپايىم جۇرگەن ارلى جاپ-جاس ازاماتتار بار. اسىرەسە شەتەلدەردە وقىپ كەلگەن مەديتسينا ماماندارى مولىنان. ولاردىڭ باعى تۋار كۇن تۋسا, جارقىراپ شىعارى انىق. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دا جاقسى باستاما بولاتىن. تىرلىگى بار ەلدى مەكەندەر بولماسا, توز-توزى شىققان اۋىلعا جاس ماماننىڭ تۇراقتاي قويۋى ەكىتالاي. ونىڭ ۇستىنە شىرەنگەن اۋىل شەنەۋنىگى وزىنشە ءبىر قۇدىرەت. وسىنداي كەسەلدەر ءسوز جۇزىندە اۋىل دامي باستادى دەگەنمەن, ءىس جۇزىندە وڭالا قويعان جوق. ءبىراز اۋىلدىڭ ابىرويىن قانداس باۋىرلار جاۋىپ, تۇرالاپ قالعان تىرلىككە قان جۇگىرتىپ وتىر. جەرگىلىكتى جاستار قالاعا ءالى دە اعىلىپ جاتىر, كوپ اۋىلدا سەلدىرەگەن قارتتار قالعان. قاۋقارى ازايعاندار دالادان ءۇمىتىن ءۇزىپ, قالا جاققا كوز سالادى. ەگەر اناۋ جىلدارداعى بەرەكەسىز جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءتۇپ تامىرىنداعى «تارتىپسىزدىكتى» تالداپ, تۇك ونبەيدى دەگەننىڭ وزىندە بيلىگى باردىڭ قانجىعاسىندا كەتكەن جەردى قايتارىپ, ءوتتى, كەتتى دەمەي (قايتارىپ جاتقاندار بار ەمەس پە؟), قالادا شۇبىرىپ جۇرگەن اۋىلدىقتاردىڭ قولىنا يەسى سەن دەگەن قۇجاتىن ۇستاتسا, ىنتالاندىرۋدى جۇيەلى قولعا السا, قازاقتى قازاقتىڭ جەرى عانا اسىرايتىنىنا كوزدەرى جەتىپ, توزعان اۋىل وزعان اۋىل بولارىنا يمانىمىز كامىل. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, اربا سۇيرەپ, پاتەر جالداپ, كۇڭگىرت ۇمىتپەن كۇن كەشىپ جۇرگەن ءبىراز جاسپەن وي بولىسكەندە, «اۋىلعا بارۋعا نيەتتىمىز, تەك جاندى قولداۋعا ءزارۋمىز», دەيدى. الىپساتارلىقتان جالىققاندارىن جەتكىزەدى. ء«وزىڭ وندىرمەسەڭ, وزەگىڭ تالا بەرەدى ەكەن. ماماندىق الدىق, جۇمىس جوق. باياعىدا تىڭ كوتەرۋ دەگەن بولىپتى عوي, سونداي ءبىر باستامامەن «اۋىلىڭا يە بول!» دەگەن ءۇن ەستىلسە, بوي تىكتەپ العانشا الىپساتارلاردان قورعاپ, كومەك كورسەتسە, العانىمىزدى ەسەلەپ قايتارار ەدىك, قاتارعا قوسىلىپ كەتەر ەدىك», دەيدى. ونداي باعىت بارىن ايتساق, بىلەتىندەرىن, ونىڭ دا قىرى-سىرى, سەرگەلدەڭى از ەمەسىن تىلگە تيەك ەتەدى.
جالپى, باسقا تىرلىك ىرىلىكتى كورسەتۋ ءۇشىن كەرەك دەسەك, اس ءىشىپ اياق بوساتۋعا كەلگەندە, جەر بەتىندەگىنىڭ ءبارى تاماقسىز قارىس قادام باسا المايدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قازاقتىڭ جەرى – قازىنا. قاپتاپ جۇرگەن «جاناشىرلارىمىز» سول ءۇشىن كۇلە قاراپ, دوس بولىپ ءجۇر. دوس كەرەك, وركەنيەتكە تالپىنۋ, زيانسىزىنان ۇيرەنۋ قاجەت, بىراق ۇلتتى ساقتايتىن ۇلت مۇددەسى, ۇلت مەنتاليتەتى اسپانداعى جەتى قاراقشىداي قاس قاقپاي, قيا باسپاي جەلكەمىزدە تۇرۋعا ءتيىس.
سۇلەيمەن مامەت,
ارداگەر جۋرناليست