ۇلتتىڭ ۇلى دۇنيەسىنە, رۋحاني قۇندىلىعىنا, ياعني جۇرتىمىزدىڭ بولاتتاي بۇزىلماعان بولمىسىن تايعا تاڭبا باسقانداي تانىتاتىن, قانشا شاڭ-توزاڭ بوراسا دا توت باسپاعان, نيەتى بۇزىق توبىر دا سىعىرايىپ كورگەن جاۋھارلارىمىزدى وتكەن عاسىردا, قىزىل يمپەريانىڭ سۇم ساياساتىنىڭ اراسىنان جول تاۋىپ, حاتقا ءتۇسىرىپ, قورعاسىنداي قورىتىپ كەتكەن, الاش يدەياسىنا ادال ارىستاردىڭ مۇراسىن قايتا ءبىر قاراپ وتىرعاندا «ۇلتشىلدىعىنا» ۇيسىڭ, اتاققا جىعىلمايتىن, ىشكى ەسەبىنە ۇڭىلمەيتىن ادال ىسىنە سۇيسىنەسىڭ. بۇگىنگى تاراتىپ ايتىپ جۇرگەن بارىمىزدىڭ باسىندا سول الىپتار تۇرعانىنا كوز جەتكىزىپ, ەكى ءداۋىردىڭ زيالىلارىن سالىستىرماسقا شاراڭ قالمايدى. جەلكەسىندە تۇرعان جەندەتتەرگە دە قاراماي, باس كەتەر قاتەردى دە ەلەمەي, ۇلت ءىسىن شىن نيەتپەن اتقارعاندار ۇلگىسىن جالتاقتاماي جاڭعىرتقاندا بۇگىن ۇلت ءتىلى كوكپارعا تۇسپەي, كوسەگەسى كوگەرىپ شىعا كەلەر ەدى-اۋ, ءا؟!
ءبىز بۇل سوراپتى جولداردى ءسوز زەرگەرى ع.مۇسىرەپوۆ: «...رەسپۋبليكامىزدىڭ مادەني ءومىرىن جاڭا جولعا سالىسقان بەلدى قايراتكەر... شىن دارىن... جاس قايرات داڭعازاسىز-شۋسىز, ەدىرەيمەي, ەلىرمەي, سىپايى دا سالماقتى كەلدى... ول جاس جىگىتتىڭ اتى – احمەت جۇبانوۆ ەدى» دەپ باعالاعان ايتۋلىمىزدىڭ ءان مەن كۇيىمىزدى تۇڭعىش رەت زەرتتەپ, زەردەسىنەن وتكىزىپ «زامانا بۇلبۇلدارى», «عاسىرلار پەرنەسى» اتتى ەكى كىتابىن قايتا ءبىر قاراپ شىققان سوڭ, جازىپ وتىرمىز. ءان تۋرالى ۇلت ۇلى, ارداقتى احاڭ: ء«بارى دە ءجاي سوزبەن ايتقاندا جەتپەيتىن سەزىم تاسقىنىن ءان ارقىلى شىعارادى» دەسە, كۇيگە كەلگەندە: «قازاق حالقى كۇيدى دە, كۇيشىنى دە قۇرمەتتەپ توبەسىنە كوتەرەدى, تىڭداۋشىلار كۇي تارتىلعان كەزدە وزگە دۇنيەنى ۇمىتىپ, كۇيشىمەن بىرگە تەبىرەنەدى, كۇيمەن بىرگە جىلاپ, بىرگە كۇلەدى. تۋعاندا ءان-كۇيمەن كوزىن اشقان جۇرت, ولگەندە دە ءان-كۇيمەن كوزىن جۇمادى», دەيدى.
سول ۇلى احاڭ – احمەت جۇبانوۆ ارقاۋىن ەسىپ, ورمەگىن توقىپ كەتكەن ۇلت جۇمىسىنىڭ سەڭى قوزعالدى, تاۋبە! «قازاقتىڭ حالىق اندەرى», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى», «قازاق كۇيلەرى» دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتەر ۇنتاسپاسىمەن جۇرت قولىنا ءتيدى.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازاق كۇيلەرى انتولوگياسى» اتتى 500 كۇي توپتاستىرىلعان كىتاپ اۋديوتاسپاسىمەن جارىق كوردى. كىتاپتى پاراقتاپ, تاسپانى تىڭداپ وتىرىپ, وي كەشتىك. ونەر قۇدىرەتىنە, ونىڭ وقىماسا دا توقىعانى ۇشان-تەڭىز جامپوزدارىنا تامسانىپ قانا قويماي, وي-بايلامدارىمىزدى حاتقا ءتۇسىرۋدى ءجون كوردىك.
قۇندى دۇنيەدەگى دەرەكتەردى وقىپ وتىرعاندا, تاسپاداعى قۇدىرەتتى كۇي كۇمبىرىن تىڭداعاندا ءال-ءفارابيدىڭ ونىنشى عاسىردا تاپ باسىپ ايتقان تاعىلىمى ەسكە تۇسەدى. اكادەميك حانكەلدى ءابجانوۆ عۇلامانىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىندا» مۋزىكانىڭ ءۇش قاسيەتىن بىلاي تاپسىرلەگەنىن العا تارتادى: ءبىرىنشى – قاسيەتتى مۋزىكا جانىڭدى عانا جايلاندىرادى, ەكىنشى – قۇلشىنىس شاقىرادى, ءۇشىنشى – قيالىڭدى قياعا شىعارادى. شىن مۋزىكانىڭ وسى ءۇش قۇدىرەتى قاي زاماندا دا قالىبىنان شىققان ەمەس. شۋىلداپ كەلەتىن شالاجانسارلار ءسال دۋىلداتقانمەن, ۋاقىت وتە كەلە قويۋ شاڭعا كومىلىپ قالا بەرەدى.
بۇل انتولوگيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە دەگەنگە كەلەر بولساق, بۇرىن شىققان دۇنيەلەرگە ەنبەگەن كۇيلەردىڭ العاش رەت جاريالانۋى دەر ەدىك. ەكىنشى, كۇيشىلەر تۋرالى مالىمەتتەردىڭ مولىنان بەرىلۋى, تۋىندىلاردىڭ تاريحىنا كەڭىنەن توقتالىپ, اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ ءتۇپ-تامىرىن تاراتا ايتادى. سونىمەن قاتار شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداستاردىڭ كۇي مۇرالارىن اتاجۇرتىنا جەتكىزىپ, كىتاپتان كوپ ورىن بەرگەن. اسىرەسە, تانىمال كۇيشى, زەردەلى زەرتتەۋشى اردابي ماۋلەت ۇلىنىڭ جەكە قورىنان الىنعان شىڭجاڭداعى التاي- تارباعاتاي, ىلە قازاقتارىنىڭ ساف التىنداي ساقتاپ كەلگەن دومبىرا جانە سىبىزعى كۇيلەرى ءىنجۋ-مارجان دەۋگە تۇرارلىق. سىبىزعى ءۇنى ەرەكشە سونى ەستىلەدى.
وسى ارادا مىنا ءبىر يگىلىكتى ءىستى ءبولىپ ايتساق, كەڭەس كەزىندە كومەسكىلەنىپ قالعان سىبىزعىنى سىزىلتا تارتقان شىعىسقازاقستاندىق قاراپايىم قازاق بولعانمەن, ۇلت قۇندىلىعىنىڭ شىراقشىسى, تۋما تالانت شاناق اۋعانباەۆتىڭ باي مۇراسىن, ناقتىلاي تۇسسەك ول ورىنداعان جيىرما كۇيدى, مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن تاۋىپ بەرۋى: جاقسىنى ەسكە الۋدىڭ, ونەر تۋىندىسىن قاستەرلەۋدىڭ تاعىلىمدى ۇلگىسى ەكەنى ءسوزسىز. بەلگىلى جۋرناليست جاۋلىباي يماناليەۆتىڭ جەكە قورىنان الىنعان ماڭعىستاۋلىق كۇيشى ق.قونارشيەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «قۇلشار» مەن بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان اتاقتى قاراتاۋلىق سۇگىر ءالي ۇلىنىڭ «كاۋفمان», «امانكەلدى باتىر», «بازارباي تاشەن», قوجەكە نازار ۇلىنىڭ نەمەرەسى شەرتكەن تۇپنۇسقا كۇيلەر, ءوزى تامىلجىتا ورىنداعان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «كوڭىلدى بيكەش», «اتا تولعاۋى», ءبىر سوزبەن ايتقاندا انتولوگيادا ۇلت ونەرىنىڭ ۇلكەن-كىشى وكىلدەرى, حالىق قازىناسىنا اينالعان شىعارمالار شەپ قۇرعان.
كيەلى كۇي تاريحىن قوزعاعاندا ەجەلگى زاماندى دا ەستەن شىعارماي, ورحون-ەنيسەي مادەنيەتىنە ءمان بەرىلىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن گرەك تاريحشىسى كۆينت كۋرتسي رۋفتىڭ: «سكيف دالاسىنا جازعىتۇرىم ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى كەلگەندە ۇستىنە ماۋىتى كيگەن 365 بوزبالا قاعاننىڭ ورداسىندا كۇي تارتتى, ول جىلدىڭ ءار كۇنىنە كۇيمەن ماداق ايتۋ سالتى ەكەن», دەگەن جازباسىن دايەككە كەلتىرەدى. سودان بەرى ءداستۇر-سالتىمىزعا قىلاۋ تۇسپەي كەلە جاتقانىنا وسى ەستەلىك كۋالىك ەتەدى. ءيا, داۋىرلەر كوشىندە التىن ارقاۋىن بۇزباي, سارىن ساعاسى ءسال وزگەرگەنىن جوققا شىعارمايمىز. ونسىز ءوسىپ, وركەندەۋ بولا ما؟
ەل بولعان تۇستا الەمدىك وركەنيەت دەپ ءجۇرىپ, جاھاندانۋعا الدانىپ قالماساق بولدى. «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەپ كەتكەن بابالارىمىز, زورلىقشىلدان تۇڭىلگەندە.
ءار ءداۋىر كۇيلەرىنە تاقىرىپتار قويىپ, سونىڭ اياسىندا دەرەكتەر بەرىپ وتىرادى. ۇلتتىق بوياۋى قانىق كەسكىندەمە سۋرەتتەرمەن كومكەرىپ وتىرۋ دا جاقسى جاراسىمىن تاپقان.
جالپى, بۇل «امانات» تسيكلى اياسىندا جارىققا شىققان ۇجىمدىق ەڭبەك ەكەنىن ەسكە سالا كەتەلىك. يدەيا اۆتورى – جانە يەسى سۆەتا باباعۇل بولسا, ونىڭ اينالاسىنا توپتاسقان قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: ا.توقتاعان, س.اقمولدا, م.ابۋعازى, ت.مۇقىشەۆ, ج.ءجۇزباي, پ.شەگەباەۆ, تاعى باسقالار.
«سىبىزعى كۇيلەرى», «قوبىز كۇيلەرى», «دومبىرا كۇيلەرى» دەپ كەلەتىن ءۇش ءبولىمنىڭ الدىنا العى سوزدەر جازىلعان. قىسقا – بىراق نۇسقالى. مىسالى, سىبىزعىعا سيپاتتاما بەرە كەلىپ, تۇرلەرىنە, نەدەن جاسالاتىنىنا توقتالىپ: «سىبىزعىم بار, ءۇش ويما, تىرنا جىلىك, جىگىت جولى بولمايدى ساياق ءجۇرىپ. ەكەۋ بولسا باسىمىز – مال دا ەكەۋ, قوسىلايىق, ەي قالقا, ويناپ-ك ۇلىپ. سىبىزعىم قىران جىلىك, كۇمىس ەرنەۋ, مىقىننان سۋسىپ تۇسەر ءشايى بەلبەۋ. ساعىنىپ سارى جونعا قاراي-قاراي, ەي قالقا, ەكى كوزىم بولدى تورتەۋ. سىبىزعىم جىلىگىنەن كۇشىگەننىڭ, قالقاتاي بۇگىن تۇندە تۇسىمە ەندىڭ...» دەگەن حالىق ولەڭىمەن وي ءتۇيىنىن بەكىتەدى. بايقايسىز با, سىبىزعى تىرنا, قىران, كۇشىگەن جىلىگىنەن جاسالاتىنىن مەڭزەپ وتىر عوي.
قارا قوبىزدىڭ تاريحىن قوزعاعاندا, يۋلي پوليدەۆكتىڭ: «...ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپتى ويلاپ تاپقان سكيفتەر, بۇل اسپاپتى سىرىمەن قاپتايتىن بولعان» دەگەن تۇجىرىمىن العا تارتادى. بۇل دا اقيقات ەدى. قورقىت, ىقىلاس, وزگە دە ورەن جۇيرىكتەردىڭ شىعارمالارى تالدانادى. دومبىراداي كيەلى اسپاپتىڭ سىر-سيپاتىنا كەلگەندە, ول كىندىكتەس جۇرتتارعا ورتاق كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قارۋى بولعانىنا دايەكتەر كەلتىرەدى.
كۇي, كۇيشى, ورىنداۋشىلار تۋرالى ايتقاندا, ارقايسىسىنا توقتالىپ وتىرادى. توپ جارعان مىقتىلاردىڭ تارتقان سىبىزعى, قوبىز, دومبىرالارىنىڭ سۋرەتىن قاتار جاريالاۋ دا كىتاپ قۇنىن ارتتىرا تۇسەدى. وعان ماحامبەتتىڭ, سۇگىردىڭ, ابىكەن حاسەنوۆتىڭ دومبىرالارى, داۋلەت مىقتىباەۆتىڭ, جاپپاس قالامباەۆتىڭ قوبىزدارى دالەل. الۋان تاقىرىپتاعى كۇيلەرگە قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلسەڭ, ەل مەن جەر تاريحى, وندا كۇن كەشكەن ادامداردىڭ تىرلىك-تىنىسىن ايقىن اڭعارىلادى.
ۇلتتىڭ ماڭگىلىگى – كۇنىمدىك ەمەس, رۋحاني قۇندىلىعى, ياعني ءورىسى كەڭ ونەرى, سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپى. بۇعان مىسال, الدا كەلتىرگەن سكيفتەر تۋرالى, تاسقا باسىلعان سوزدەر دەپ بىلەمىز. اس ءىشىپ, اياق بوساتۋعا جارايتىن بايلىق پەن ۇشپا باق ۋاقىتشا. ول كۇندەر ءوتىپ, جىلدار جىلجىپ, عاسىر الماسقاندا ساعىمعا اينالىپ, جوعالا بەرەدى.
ءوزىن ساقتاي الماي, توبىر بولىپ توزىپ كەتكەندەر از با؟. جەر بەتىنەن قانشا ۇلت پەن ۇلىس جويىلدى, قالتىلداپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. سول ءسىڭىپ كەتكەندەردىڭ رۋحاني دۇنيەسى تاريح بەتىندە سايراپ تۇر. مىنە, قۇندىلىقتىڭ ماڭگى بولاتىنى وسىدان. ەندەشە, بۇل كىتاپتاعى دۇنيەلەر جۇرتىمىزدىڭ ماڭگىلىگىنىڭ مايەگى, التىن قازىعى ەكەنى ءشۇبا كەلتىرمەيدى. باردى مىسە تۇتىپ وتىرا بەرسەك, جوق تابىلمايدى. زەردەسى مىقتى زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ بايلامىنا باقساق, قازاق كۇيىنىڭ ۇزىن سانى 7 مىڭعا تارتا كورىنەدى. قولدا بارى ەكى مىڭعا تاياۋ بولار. قويىرتپاعى كوبەيىپ بارا جاتقان مىنا زاماندا ءجىتى قيمىلداماساق, كوپ قازىنادان قاعىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. سوندىقتان الەمنىڭ قىرىققا جۋىق مەملەكەتىندە كۇن كەشىپ جاتقان قانداستاردىڭ كونەكوزدەرى سارقىلماي تۇرعاندا, ۇرپاعى الا-قۇلا جۇرگەندە قىلاڭ جادىگەرلەرىمىزدى جيناستىرۋ جاعىن بۇگىن قولعا الماساق, ەرتەڭ سان سوعىپ قالماسىمىزعا كىم كەپىل؟ بۇل ءسوزدى ايتۋعا سەبەپ, اتالمىش ەڭبەكتەگى تۇڭعىش جاريالانىمدار, وتانىنا ورالعان كۇيلەر دەر ەدىك. «ونەرىڭدى قۇر شىرىتپە, ورنىنا انىق جۇمساماي» دەسە شاكارىم, «ەشبىر ونەردى قۇرعاق تىلەك, قۇرعاق بۇيرىق تۋعىزبايدى» دەيدى م.اۋەزوۆ. «... حالىقتىڭ ءانى كەتسە, ادەبيەتى جەسىر قالادى, ءسانى كەتەدى, ءسانى كەتسە, جانى كەتەدى» – بۇل سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتان قالعان ەسكەرتۋ, وسيەت ءسوز.
ارىستار ايتقان وسى قاعيدالاردى كوڭىل كوگىندە تۋ ەتىپ ۇستاساق – ماڭگىلىكتىڭ مايەگى تولىعا بەرەر ەدى, بابالار اماناتىنا ادال بولعانىمىزدى كورسەتىپ, ۇرپاققا قارىز بولىپ قالماس ەدىك.
سۇلەيمەن مامەت,
«Egemen Qazaqstan» ارداگەرى