ەلىمىزدە الەم كوز تىككەن, قۇرلىقتان دا, سۋ تۇبىنەن دە «قارا التىن» ءوندىرۋ تاجىريبەسىمەن تورتكۇل دۇنيەگە تانىلعان ءىرى مۇناي كومپانيالارى كوپ ەمەس. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا ءدال سونداي ەكى كەنىش بار. ءبىرى – «تەڭىز», ەكىنشىسى – «قاشاعان» كەن ورنى.
كەن ورنىنىڭ ەكەۋى دە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن يگەرىلدى. ءبىرى قۇرلىقتا, دالىرەك ايتقاندا, «تەڭىز» كەن ورنى جىلىوي اۋدانىندا ورنالاسقان. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ ءبىز جاق سەكتورىندا يگەرىلە باستاعان «قاشاعاننىڭ» ەرەكشەلىگى, ءتىپتى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
بىرىنشىدەن, بۇل – ەلىمىزدەگى سۋ استىنان مۇناي ءوندىرىلىپ جاتقان العاشقى كەن ورنى. ەكىنشىدەن, سولتۇستىك كاسپي جوباسى اياسىندا اتالعان كەنىش الدىمەن يگەرىلدى. ۇشىنشىدەن, «قاشاعان» كەيىنگى 40 جىل ىشىندە اشىلعان ەڭ ءىرى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. تورتىنشىدەن, كەنىشتەن وندىرىلەتىن مۇناي قورى شامامەن 9-13 ميلليارد باررەلدى (1-2 ميلليارد توننا) قۇرايدى. تورتىنشىدەن, كەن ورنىنىڭ كوللەكتورى اتىراۋ قالاسىنان 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قايراڭىنداعى 3-4 مەتر, ال سۋ تۇبىندەگى 4 200 مەتر تەرەڭدىكتە جاتىر.
«قاشاعان» قالاي يگەرىلدى؟
سۋ استىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ كانىگى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, مول تاجىريبە قاجەت. بىراق ەل مۇنايشىلارىندا كاسپيدەي تۇيىق سۋ قويماسىنىڭ تەرەڭىنەن «قارا التىن» ءوندىرۋ تاجىريبەسى بولمادى. بۇل ارينە ءبىراز قيىندىق تۋدىرىپ, ويدا جۇرگەن ءىستى قولعا الۋدى كەشەۋىلدەتكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. نە ىستەۋ قاجەت؟
ەل مۇنايشىلارى الدىمەن كاسپيدىڭ ءبىز جاق سەكتورىنداعى سولتۇستىك بولىگىنەن كەن ورىندارىن بارلاۋ ءۇشىن شەتەلدىك كومپانيالاردى جوباعا ينۆەستور رەتىندە تارتۋعا ۇيعارىم جاسادى. وسىلايشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ ايتىلعان سەكتورىنداعى العاشقى سەيسميكالىق بارلاۋ 1993 جىلى باستالدى. تەڭىز تۇڭعيىعىنداعى مول مۇنايدى بارلاۋ ماقساتىنداعى بۇرعى ۇشى 1999 جىلدىڭ 12 تامىزىندا سالىندى. بۇل ءۇشىن بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى قاجەت بولدى. سول كەزدەگى وكيوك كومپانياسى «سۇڭقار» اتاۋى بەرىلگەن جىلجىمالى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىن رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا قۇراستىردى. ال 2000 جىلدىڭ جازىندا «قاشاعان» كەنىشىندە مول مۇنايدىڭ قورى تابىلدى.
سودان سوڭ قالامقاس (قىركۇيەك, 2002 ج.), وڭتۇستىك-باتىس قاشاعان (تامىز, 2003 ج.), اقتوتى (قىركۇيەك 2003 ج.) جانە قايراڭ (قىركۇيەك 2003 ج.) كەن ورىندارى اشىلدى. ال «قاشاعاندى» يگەرۋ ءۇشىن «ەني» كومپانياسى وپەراتور رەتىندە تاڭدالىپ, «ادجيپ قكو» اتتى وپەراتسيالىق كومپانيا قۇرىلدى. كەن ورنىنىڭ شيكىزاتتىق قورى باعالاۋ جونىندەگى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, 2002 جىلعى ماۋسىمدا «قاشاعاننىڭ» كوممەرتسيالىق اشىلۋى تۋرالى حابارلاندى. بۇل – ەلىمىزدەگى اۋقىمدى جوبا. ەل ۇكىمەتىنە دە, ينۆەستورلارعا دا مۇنداي جوبانى ءتيىمدى باسقارۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سول سەبەپتەن, 2009 جىلعى 22 قاڭتاردا «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» (نكوك) كومپانياسى سكوبك اياسىنداعى جوبا وپەراتورى بولىپ تانىلدى.
سولتۇستىك كاسپيدىڭ ەرەكشەلىگى
الەمدە كاسپي سەكىلدى تۇيىق سۋ قويماسى كوپ كەزدەسپەيدى. ويتكەنى وعان قۇياتىن وزەن ارنالارى بولعانىمەن, وزگە تەڭىزبەن, نە مۇحيتپەن ەش بايلانىسى جوق. سول سەبەپتەن شىعار ونى تەڭىز دەپ تە, كول دەپ تە اتاي بەرەدى. بىراق كاسپيدىڭ تەڭىز ەكەنىنە قارسى پىكىر دە ايتىلمايدى. ونىڭ ۇزىندىعى از ەمەس, تاريحي دەرەككە جۇگىنسەك, 1 200 شاقىرىمعا جەتەدى. تەڭىزدىڭ ورتاشا ەنى – 280 شاقىرىم, سۋ بەتىنىڭ اۋدانى 393 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن سوزىلادى. ونىڭ 5 360 شاقىرىمدىق جاعالاۋىندا بەس مەملەكەت – قازاقستان, رەسەي, يران, ازەربايجان مەن تۇرىكمەنستان ورنالاسقان.
سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ وپەراتورى – NCOC كومپانياسىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, كاسپي تەڭىزىن تەرەڭدىگىنە بايلانىستى ءۇش ايماققا بولۋگە بولادى. ەڭ تەرەڭ تۇسى – وڭتۇستىك بولىگى. تەرەڭدىگى ورتاشا تۇسى ورتاڭعى كاسپي اتالادى. ال قازاقستاننىڭ اۋماعىنداعى سولتۇستىك بولىگىنىڭ سۋى تاياز.
ءبىر ەرەكشەلىگى سولتۇستىك بولىگى تەڭىزدىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتىر. ونىڭ تەرەڭدىگى – شامامەن 3-6 مەتر. تاياز بولعاندىقتان شىعار, بۇل بولىكتە تەڭىزدەگى سۋ كولەمىنىڭ ءبىر پايىزدان ازى ورنالاسقان. ال ورتاڭعى ايماعىنداعى سۋدىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 190 مەترگە قۇبىلادى. ەڭ تەرەڭ تۇسى وڭتۇستىك اۋماعىندا ورنالاسقان. مۇنداعى تەرەڭدىك 1 مىڭ مەتردەن اسادى.
كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن 130-دان استام ءىرىلى-ۇساقتى وزەن بار. ونىڭ ىشىندە ەدىل مەن جايىق وزەنىنىڭ سۋى تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىنە قۇيادى. ەدىلگە ەۋروپا ايماعىنداعى سۋ ايدىندارىنىڭ 20 پايىزىنان ىلعال تۇسەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل كاسپي تەڭىزىنە كەلەتىن تۇششى سۋدىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى. تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىنە قۇياتىن سۋدىڭ قۇرامىندا تۇز مولشەرى وتە از. ونىڭ ۇستىنە تايىز سۋ ءارى سۋباركتيكالىق تەمپەراتۋرانىڭ قىس ايلارىندا -30س گرادۋسقا دەيىن تومەندەۋى سولتۇستىك كاسپيدە بەس ايعا دەيىن مۇز قاتۋىنا ىقپال ەتەدى. سول سەبەپتەن, تەڭىزدىڭ بۇل بولىگىندە ەكپىنى قاتتى جەل سوعىپ, تاۋ-تاۋ تومپەشىكتەردى قۇرايتىن جىلجىمالى مۇزدى قالىپتاستىرادى.
جەتى جىلدىڭ جەتىستىگى
كاسپي تەڭىزىنىڭ تورىندەگى «قاشاعاندى» يگەرۋ كۇندەلىكتى اتقارىلىپ جاتقان ءىستىڭ ءبىرى ەمەس. مۇنى شىن مانىندە ەل تاريحىنداعى وقيعانىڭ بىرەگەيى دەۋگە ابدەن بولادى. ويتكەنى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ وركەن جايۋى مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن بىتە قايناسىپ جاتقانى داۋسىز. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, 2016 جىلعى 11 قىركۇيەكتە «قاشاعاننىڭ» العاشقى مۇنايى الىندى.
سودان بەرى تەڭىز تورىندەگى كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋ استە توقتاعان جوق. باستاپقىدا تاۋلىگىنە 75 مىڭنان استام باررەل مۇناي كوممەرتسيالىق دەڭگەيدە ءوندىرىلدى. ال 2017 جىلدىڭ باسىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن العاشقى ماقساتتى دەڭگەيگە جەتكىزۋدىڭ قامى جاسالدى. ءسويتىپ, كومپانيا الىنعان «قارا التىندى» تاۋلىگىنە 180 مىڭ باررەل دەڭگەيىنە دەيىن جىلدام ءارى قاۋىپسىز ارتتىرۋعا قول جەتكىزدى. سول جىلعى تامىزدىڭ ورتاسىندا كۇكىرتتى گازدى قويناۋقاتقا كەرى ايداۋ ۇدەرىسى باستالدى.
كومپانيا ماماندارى مۇنى ەڭ ماڭىزدى تەحنيكالىق جەتىستىككە بالاپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى گازدى كەرى ايداۋ كولەمىن ارتتىرۋ «قاشاعان» كەن ورنىنان الىناتىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن بىرتە-بىرتە ۇلعايتۋعا, وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2017 جىلدىڭ اياعىنا قاراي «قارا التىن» ءوندىرۋ دەڭگەيى تاۋلىگىنە 270 مىڭ باررەلگە جەتتى. قازىر تەڭىز تابانىندا تۇنعان تابيعي بايلىقتى ءوندىرۋ كولەمىن تاۋلىگىنە 370 مىڭ باررەلگە دەيىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر.
ال بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا «قاشاعان» كەن ورنىنان وندىرىلگەن مۇنايدىڭ كولەمى 100 ملن تونناعا جەتتى. بۇل – جەتى جىلدىڭ جەتىستىگى. سونداي-اق بىلتىر «قاشاعان» كەن ورنىنان 17 ملن 897 مىڭ 972 توننا مۇناي كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ قۇبىرىمەن ەكسپورتقا تاسىمالدانعان.
ء«بىز ايرىقشا بەلەسكە ەڭ الدىمەن قاۋىپسىزدىككە, ودان كەيىن ونىمدىلىككە باسىمدىق بەرەتىن قىزمەتكەرلەرىمىز بەن مەردىگەرلەرىمىزدىڭ ادالدىعى جانە تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك. سولتۇستىك كاسپي جوباسىن يگەرۋ كەزەڭىندە اكتسيونەرلەرىمىزدىڭ, رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەرەكشە قولداۋىن سەزىندىك. بۇل جەتىستىك – كوماندالىق جۇمىستىڭ, كاسىپقويلىقتىڭ جانە بارلىق قاتىسۋشىنىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ ناتيجەسى», دەيدى NCOC كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى وليۆە لازار.
ونىڭ ايتۋىنشا, سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ اۋقىمى زور. بۇل – تەحنيكالىق تۇرعىدان وتە كۇردەلى جوبا. سول سەبەپتەن, بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنگەن. ماسەلەن, 2016 جىلى باستاۋ العان «قاشاعان» كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە شامامەن 55 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنعان. ءبىرىنشى كەزەڭدە تەڭىزدەگى وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك, جوبالاۋ, لوگيستيكا سالاسىنداعى قيىندىقتار مەن قاتاڭ ەكولوگيالىق جاعداي ەسكەرىلگەن.
تۇيىندەي ايتقاندا, سولتۇستىك كاسپي جوباسى 1997 جىلعى 18 قاراشادا ۆاشينگتوندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن الەمنىڭ جەتى جەتەكشى مۇناي-گاز كومپانياسى كىرەتىن حالىقارالىق كونسورتسيۋم اراسىندا جاسالعان سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىم ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ (سكوبك) شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. قازىر حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ قۇرامىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى ءارى تاجىريبەلى جەتى ەنەرگەتيكالىق كومپانيا بار. ولار – «قازمۇنايگاز» (16,88%), «ەني» (16,81%), «شەلل» (16,81 %), «ەكسونموبيل» (16,81%), «توتالەنەردجيس» (16,81%), «CNPC» (8,33%) جانە «ينپەكس» (7,56%) كومپانياسى. جوبانى باسقارۋدى اكتسيونەرلەر اتىنان ارەكەت ەتەتىن وپەراتور جۇزەگە اسىرىپ وتىر. مۇندا 2015 جىلعا دەيىن سولتۇستىك كاسپي جوباسىنداعى كەن ورنىن يگەرۋ مەن ءونىم ءوندىرۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن جۇمىستاردى ءتورت اگەنت-كومپانياعا جۇكتەگەن وپەراتسيالىق ۇلگى قولدانىلىپ كەلدى. كەيىن اكتسيونەرلەر بىرىڭعاي وپەراتور – North Caspian Operating Company N.V. (NCOC) كومپانياسىن قۇرۋ ارقىلى باسقارۋدى ودان ءارى بىرىكتىرۋ مەن نىعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان.
اتىراۋ وبلىسى