قانشا وقىساق تا ايىزىمىز قانباس, ۇنەمى جاڭالىق تابار ەكى داستان بولسا, ءبىرى – «گيلگامەش تۋرالى داستان». التايدان ۇدەرە كوشكەن تۇركىنىڭ باسى شۋمەرلەر دەپ بولجالداساق, داستانداعى قاھارمان قوس باتىر تۇرقى ۇلى دالانى ەسكە سالادى. ءتىپتى قازاق جىرلارىمەن ۇندەستىگى مەنمۇندالايدى.
نە ىستەۋ كەرەك, ۋتناپيشتي, قايدا بارام, قايدا اعام؟
بار ءتانىمدى ءبىر ۇرلىقشى بيلىگىنە بايلاعان.
سالۋلى سار توسەگىمدى ءولىم عانا جايلاعان,
قاي جاققا كوز سالسامداعى – اجال, اجال اينالام!
ء(مادي قايىڭباەۆ اۋدارماسى)
دۇنيەنىڭ قاي قيىرىنا قاراسا دا اجال كورىپ, ماڭگىلىك ءومىر ىزدەگەن گيلگامەش پەن قورقىت اتا بەينەسى ءبىر-بىرىنە جاقىن. ەڭ قىزىعى – ەكى جىردىڭ دا ءبولىم سانى ۇقساس. ماسەلەن, «گيلگامەش تۋرالى داستان» 12 جىردان قۇرالىپ, ءار ءبولىمى جەكە تاسقا قاشالىپ بەدەرلەنگەن. ال قورقىت اتا كىتابىنا ۇڭىلسەڭىز, درەزدەن نۇسقاسى 12 بولىمنەن تۇرادى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. الكەي مارعۇلاننىڭ قورقىت اتانىڭ ءومىر ءسۇرۋ حرونولوگياسى جايلى پايىمىنا سۇيەنسەك, ەكى جىردىڭ اراسى 2 800 جىلدى قۇرايدى. الايدا اڭىزدىڭ ءتۇبىرى ەرتەدەن تۇركىلەر اراسىندا تارالىپ, كەيىن ەكى ءتۇرلى نۇسقادا ەپوس-داستانعا اينالعان بولۋى مۇمكىن.
سونىمەن, ەكى كەيىپكەرىمىزدىڭ ماڭگىلىك ءومىردى ىزدەۋى نەمەن اياقتالدى؟ تولارساقتان ساز كەشىپ, وعان ەنكيدۋ دوسىنان ايىرىلۋدىڭ تاقسىرەتى قوسىلعان ەر گيلگامەشكە ەپوس سوڭىندا ۋتناپيشتي ماڭگىلىك ءومىردىڭ سىرىن ايتادى. سوناۋ تەڭىزدىڭ تۇبىندە رايحان تەكتەس تىكەنى بار جۇمباق گۇل وسەدى. قاسيەتتى بۇل گۇلگە قولىڭ جەتسە, ارمانىم ورىندالدى دەي بەر, ماڭگىلىك جاس بولىپ قالاسىڭ! گيلگامەش تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, اياعىنا كۇرزىدەي اۋىر تاس بايلاپ, مۇزداي تەڭىزدىڭ تۇبىنە سۇڭگيدى. سول مەزەتتە سۋ جىلانى مۇنى بايقاپ, ىنىنەن سىتىلىپ شىعىپ گۇلدى ۇرلاپ كەتەدى. ەر گيلگامەش مۇراتىنا جەتە الماي, جەتى قات جەردى كۇڭىرەنتىپ ەسكەكشى ۋرشانابيگە مۇڭ شىعادى.
تىرباڭدادى كىم ءۇشىن بۇل, ۋرشانابي, قولدارىم,
كىم ءۇشىن بۇل جۇرەگىمنەن قان اعىزىپ سورلادىم؟
وزىمە-ءوزىم وپا بەرمەي, ءىسىم دە وڭباي ويداعى,
يگىلىكتى ءۇيىپ-توكتىم ارىستانعا قايداعى!
شەگىنەم مەن! قايىقتى دا جاعالاۋعا تاستادىم!
باتىردىڭ جۇرتىنا ولمەس ءومىر ىزدەۋى جالعىزدىق زارىمەن قورىتىندىلانادى. ال قورقىت اتا قارساق جورتپاس قالىڭنان قارعىپ ءوتىپ, تۇلكى جورتپاس تۇلەيدەن توتەلەپ ءوتىپ, ماڭگى ءومىر ىزدەگەندە جىلان اجال كەيپىندە كەلىپ شاعىپ ولتىرەدى. تامىرى ءبىر وركەنيەتتەن ءنار العان قوس تۋىندىنىڭ بۇدان وزگە دە ۇقساستىقتارىن ەگجەي-تەگجەي سارالاۋعا بولادى. شىعىستانۋشى عالىم يسلام جەمەنەي قوس شىعارما اراسىنداعى ۇندەستىك جايلى: «گيلگامەش ەپوسى تاسقا قاشالىپ جازىلعانى ءۇشىن باستاپقى كۇيىندە ەش وزگەرىسسىز بىزگە جەتىپ وتىر. ال قورقىت داستانى زامانا تالابى بويىنشا وزگەرىپ, جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ وتىردى», دەگەن وي تۇيەدى.
داستانداعى تاعى ءبىر كوشپەلى وركەنيەت ساعىمىنا ىلەستىرەر شومبال بەينە – ەنكيدۋ بەينەسى. ەر گيلگامەش ەنكيدۋ دوسىنا ايتقان سوزىنە نازار سالالىق.
ەي, ەنكيدۋ دوسىم مەنىڭ, سەنىڭ اناڭ كيىك-ءتى,
اكەڭ بولسا قۇلان ەدى, سەنى سولار تۋىپتى.
سەنى ءوسىردى تاربيەلەپ ماق ۇلىقتار قۇيرىقتى,
جانۋارلار دالاداعى, جايلاۋداعى سۇيرىكتى.
باتىردىڭ ەرتە كەزدەن جان-جانۋارلاردىڭ قامقورلىعىندا ءجۇرۋى – تۇركىنىڭ پايدا بولۋى جايلى بورىلەر اسىراپ العان اشينا اڭىزىمەن تۇبىرلەس. سونىمەن بىرگە جۇسىپبەك شايحىسلام ۇلى جىرلاعان «مۇڭلىق-زارلىق» داستانىنا ۇڭىلسەك, ەنكيدۋ بەينەسىمەن قانداي دا ءبىر ۇقساستىق كەزدەسەدى. «مۇڭلىق-زارلىقتا» قىرىق قاتىن حاننىڭ جاس ايەلى حانشايىمعا قاستىق قىلىپ, جالماۋىز كەمپىر ارقىلى جاڭا تۋعان قوس نارەستەسىن ۇرلاپ الىپ, ورنىنا ءيتتىڭ ەكى كۇشىگىن سالىپ قويادى. ەكى ءسابيدى قايتپاس ارالعا اپارىپ تاستايدى. جات مەكەنگە تاپ بولعان بالالاردى ءتۇز كيىگى اسىراپ, ەر جەتكىزەدى. مىنە, مۇنداي مىسالداردى وزگە دە فولكلورلىق تۋىندىلارىمىزدان بايقاۋعا بولادى. بەلگىلى عالىم مۇرات اۋەزوۆتىڭ «ەنكيادا: كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا اۋىسۋ ماسەلەسى» اتتى ماقالاسىندا: ء«ولىم الدىندا ەنكيدۋ ءوزىنىڭ نە ءۇشىن جازا تاپقانىن تەرەڭ ويلانىپ, سوڭعى دەمى قالعاندا «دوستىم مەنىڭ, مەنى ۇلى ءتاڭىردىڭ قارعىسى اتتى!» دەپ اقىرادى. باتىردىڭ « ۇلى ءتاڭىرىسى» ۋرۋكتىڭ ەشقانداي قۇدايىنا ۇقسامايدى. بۇل كوشپەلى تۇركىلەردىڭ كوك تاڭىرىسىنە جاقىن» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. شىنىندا, كوك تاڭىرىسىنە سىيىنعان ەرجۇرەك ەنكيدۋ – جالاڭاش بارىپ جاۋعا تيگەن دالا باتىرىنىڭ بىردەن-ءبىر ۇلگىسى. ەنكيدۋ وبرازىن گرەكتىڭ گەراكلىمەن, پارسىنىڭ رۇستەم باتىرىمەن نەمەسە اعىلشىننىڭ كورول ارتۋرىمەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. كەرىسىنشە قاھارمان اتيللا مەن ادۋىن الپامىس باتىردىڭ بەينەسىمەن شەندەستىرۋگە بولادى. ماسەلەن, اتيللانىڭ وسال تۇسى ايەل دەپ تابىلىپ, وعان ايەل ارقىلى ۋ بەرىلەدى. ال الپامىس باتىر جىرىندا تايشىق حاننىڭ ەلىنەن شىققان مىستان كەمپىر الپامىس باتىردى تۇزاعىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن قىرىق قىز بەن قىرىق شولمەك شاراپتى پايدالانادى. «گيلگامەش تۋرالى داستاندا» ەنكيدۋدىڭ ءالسىز قىرى تاعى دا ايەلدەر دەپ تابىلىپ, باتىردىڭ جان-جانۋارلارىمەن تۇراقتايتىن كولىنە جەرگىلىكتى اڭشى قاساقانا شاحمات سىلقىمدى جىبەرەدى. اقىرى ەنكيدۋدىڭ ارى بىلعانىپ, الاپاسى قاشىپ, جانىنان جان-جانۋارلار ۇركىپ اۋلاققا كەتەدى. ءسىرا, شاپسا قىلىش, كەسسە قانجار وتپەيتىن تۇركى باتىرلارىنىڭ وسال تۇسى و باستان ايەل بولسا كەرەك.
«انامىز ەدى-اۋ ورتاق التىن التاي» دەپ جىرلاعان ەكەن ماعجان. التاي مۇزارتى, التايدان وربىگەن تۇركى وركەنيەتى ارشىعان سايىن مولايار التىن قازىناعا تولى ساندىق ىسپەتتى. «گيلگامەش تۋرالى داستان» – سونىڭ سىنىپ تۇسكەن ءبىر بۇتاعى.