ەلدىكتى مۇرات تۇتقان

ەل اتاۋىمەن اتتاس باسىلىم

«قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعۋى سول كەزدەگى التى ميلليون قازاق جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى رەسەي تۇركىلەرىنىڭ ومى­رىندە ۇلكەن وقيعا بولدى. «حاجى­تارحان­دا «قازاقستان» ەسىمىمەن قازاق تىلىندە جاڭا گازەت شىعا باستادى. ءبىرىنشى ءنومىرى يدارەمىزگە كەلدى. قازاقتار ءۇشىن زور دارەجەلى ماقالا-حابارلارعا تولى ەكەن. جاراتقان يەمىز جار بولىپ, قازاق ارا­سىندا كوپ بولىپ تارالىپ, قازاق باۋىرلارىمىز مۇنى بەك جاراتىپ وقىپ, ءداۋام ەتىپ الىپ بارۋىن اللادان سۇرايمىز», دەپ جازدى سول كەزدەگى استراحان قالاسىن­دا تاتار تىلىندە شىعىپ تۇرعان «يدەل» («ەدىل») گازەتى.

قازاق ءباسپاسوزى تاريحىن زەرتتەۋ­شى­لەر قازاق تىلىندە شىققان العاشقى گازەت­تەردىڭ قاتارىنا تاشكەنت پەن ومبى قالالارىنان شىققان «تۇركىستان ءۋالاياتى­نىڭ گازەتى» (1870-1882) مەن «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىن» (1888-1894) قو­سادى. بىراق ول گازەتتەردىڭ قۇرىلتاي­شىلارى تۇركىستان جانە دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلارى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە اتالعان باسىلىمدار دەربەس باسىلىم ەمەس, «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» جانە «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستۆا» اتتى ورىس ءتىلدى گازەتتەردىڭ اۋدارماسى رەتىندە شىقتى. بۇل گازەتتەردى پاتشا ۇكىمەتى ءوز بيلىگىن قازاق اراسىنا تارا­تۋ ءۇشىن ارنايى شىعارعانى, ياعني ۇكى­مەتتىك, وتارشىل ماقساتتاعى باسىلىمدار بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

بۇدان كەيىن قازاق زيالىلارىنىڭ وزدەرى قولعا العان ترويتسكىدەگى «قازاق گازەتى» (1907) مەن پەتەربۋرگتەگى «سەر­كە» گازەتىنىڭ (1907) بىرەر ءنومىرى عانا شىعىپ, جابىلىپ قالعانى ءمالىم. ال «قازاقستان» گازەتى 2,5 جىلداي ۋاقىت بارىنشا جۇيەلى شىعىپ تۇرعان مەرزىمدى باسىلىم رەتىندە تولىق قالىپتاسقان العاشقى قازاق گازەتى ەدى.

«قازاقستان» گازەتى تۋرالى ۇزاق جىل­­دار بويى تولىمدى زەرتتەۋ بولعان جوق. ونىڭ سەبەبى – باسىلىمنىڭ باسى-قا­سىندا جۇرگەن جانداردىڭ كەڭەس بي­لىگىنە «جات ەلەمەنت» رەتىندە تانىلىپ, رەپرەسسياعا ۇشىراۋى ەدى.

كەزىندە زەرتتەۋشى مۇستافا ىسما­عۇلوۆ «قازاقستان» گازەتىن, ونىڭ شىعا­رۋشىلارىنىڭ ءبىرى عۇمار قاراشتى حا­لىققا كەڭ ناسيحاتتاماق بولعان ارە­كەتى زايا كەتىپتى. عالىم كەڭەستىك يدەو­لوگيانىڭ كەدەرگىسىنەن ءوتۋ ءۇشىن «قازاق­ستاندى» تازا بولشەۆيكتىك باسىلىم ­ەتىپ كورسەتىپ, اسىرەسە گازەتتىڭ 1912 جىلعى ­24 ساۋىردە شىققان نومىرىندە باسىل­عان «لەنادا بولعان وقيعا» اتتى ماقالا­سىن قايتا-قايتا العا تارتقان. ءتىپتى عۇمار قاراش پەن ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ استراحان مەن باكۋگە ساپارىن سول جاقتاعى استىرتىن بولشەۆيكتەر ۇيىمىمەن كەلىسۋ ءۇشىن بارعانداي جورامال جاساعان. مۇنىڭ ءبارى «قازاقستان» گازەتى تۋرالى قانداي دا ءبىر اقپاراتتى حالىققا ايتەۋىر ءبىر جەتكىزۋ ماقساتىنان تۋسا كەرەك. بىراق تسەنزۋرانىڭ قىراعى كوزى «قازاقستاننىڭ» ەڭ اۋەلى ۇلتتىق-اعار­تۋشىلىق باعىتتا شىققانىن, قازاق ۇلتىن وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارىپ, ونەرى مەن ءبىلىمى اسقان جۇرتتى قۋىپ جەتۋ بولعانىن انىق اڭعارىپتى. زامانىنان وزىپ تۋعان مۇنداي پروگرەسسيۆتى باسىلىم تۋرالى, شىعارۋشى ازاماتتاردىڭ ءوز حالقىن ناداندىق ۇيقىسىنان وياتپاق بولعان جانايقايى جونىندە كەڭەستىڭ «كەمەلدەنگەن كوممۋنيزمىنە» بەت العان جالپاق جۇرت بىلمەگەنى دۇرىس دەسە كەرەك.

دەگەنمەن اتالعان گازەتكە «قازاقتىڭ دەموكراتيالىق ءباسپاسوزى» دەپ العاش باعا بەرگەن «قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنىڭ وچەركى» دەگەن زەرتتەۋ جازعان حايىرجان بەكقوجين اعامىز بولاتىن.

ارينە, «قازاقستان» گازەتى تۋرالى, ونىڭ باسى-قاسىندا بولعان ەلەۋسىن بۇي­رين, عۇمار قاراشتار جونىندە تاريحشى يساتاي كەنجاليەۆ, عالىم-جۋرنا­ليس­تەر تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى, ماقسات ءتاجىمۇرات, قىلىشباي سۇندەت ۇلى, ت.ب. كەيىن كولەمدى ەڭبەكتەر جازدى.

تىگىندى قالاي تابىلدى؟

«قازاقستان» گازەتىنىڭ تولىق تىگىندىسىن رەسەي ارحيۆتەرىنەن تاۋىپ, كوشىرمەسىن 2012 جىلى ەلىمىزگە اكەلگەن ازامات – سول كەزدە ورال قالاسىنداعى «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىن باسقارىپ وتىرعان جانتاس سافۋللين ەدى.

«2013 جىلى باتىس قازاقستان وبلىس­تىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ شىعا باستاعانىنا 95 جىل­دىعىن اتاپ وتپەكشى بولعانبىز. سول كەز­دە وڭىردە شىققان ۇلتتىق باسىلىمدار تاريحىنا زەر سالدىق. «ورال ءوڭىرى» گازە­تىنىڭ 50 جىلدىق مەرەكەلىك نومىرىندە (1968 جىلى 17 قاراشا) جاريالانعان تاميمدار سافيەۆتىڭ ماقالاسى ەرەكشە نازار اۋدارتتى. ماقالادا گازەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى دەرەك كەلتىرىلەدى, سونىڭ ىشىندە بۇعان دەيىن «حابار» جانە «قازاق دۇرىستىعى» اتا­لىپ, ەكى تىلدە شىققان گازەت ورنىنا ءبىر عانا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ ماسەلەسى تالقىلانعاندىعى, كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن گازەت اتاۋى «دۇرىستىق جولى» بولىپ وزگەرتىلگەندە, ونىڭ رەداكتسيا القاسىنا عۇمار قاراش, مۇستافا كوكەباەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, حالەل ەسەنباەۆ جانە ماقالا اۆتورى تاميمدار سافيەۆ كىرگەندىگى ايتىل­عان. گازەت سالاسىندا رەداكتسيا القاسى – ەڭ نەگىزگى ورگان بولىپ ەسەپتەلەتىندىك­تەن, القا مۇشەلەرىنىڭ بۇرىن قايدا, كىم بولىپ قىزمەت ەتكەندىگىن ايقىنداۋ باس­تى ماسەلە بولدى. القادا مۇشە بول­عان بەسەۋدىڭ ۇشەۋى, ياعني عۇمار قاراش, مۇستافا كوكەباەۆ, عابدولعازيز مۇسا­عاليەۆ انىق 1911-1913 جىلدارى «قازاقستان» اتاۋىمەن شىققان گازەت­تى شىعارۋشىلار ەكەن. سوندىقتان ءىستى «قازاقستان» گازەتىنەن باستاۋدى ءجون كور­دىك», دەپ ەسكە الادى جانتاس ءنابيوللا ۇلى.

بىراق «قازاقستان» گازەتىنىڭ تىگىندى­سىن, كوشىرمەسىن ورال تۇرماق, الماتى مەن استانادان تابۋ وڭاي ەمەس ەكەن. ءبىر قا­راساڭىز, اقىلعا سىيماستاي-اق جاع­داي: ەلىمىزدە جارىق كورگەن تۇڭعىش قا­زاق باسىلىمىنىڭ, «قازاقستان» اتا­ۋىن ەڭ العاش رەسمي قولدانىپ, اينا­لىمعا تۇسىرگەن گازەتتىڭ ناسيحاتى جەر جارىپ-اق تۇرسا كەرەك-ءتى. الايدا وسى گازەتتىڭ تۇپنۇسقاسى دەمەي-اق قويايىق, كوشىر­مە­سىنىڭ ءوزىن ەلىمىزدەن تابۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. الماتىداعى كىتاپ پالاتاسىنان گازەتتىڭ ءتورت ءنومىرىنىڭ فوتوكوشىرمەسى عانا تابىلعان.

قازاقتا «ىزدەگەن تابادى» دەگەن ءتامسىل بار. شىنىندا دا, جاس تا بولسا ۇلكەن ىسكە باس بولعان جانتاس سافۋللين سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋ شاھارلارىمەن حابارلاسىپ ءجۇرىپ, «قازاقستان» گازەتى­نىڭ ءتۇرلى مۇراعاتتا ساقتالعان 16 ءنومىرى­نىڭ ساپالى كوشىرمەسىنە قول جەتكىزدى. اقىسىن تولەپ, ورالعا, ءوزىنىڭ العاش جارىق كورگەن وتانىنا الدىردى. گازەت ءماتىنىن اراب جازۋىنان قازىرگى الىپبيگە اۋدارىپ, شىعارۋشىلار تۋرالى مالىمەت قوسىپ, «قازاقستان» 1911-1913» اتتى 400 بەتتىك جەكە جيناق ەتىپ شىعاردى. ءتىپتى عۇمار قاراشتىڭ تۋعان نەمەرەسى, سول كەزدەرى ماسكەۋ قالاسىندا تۇرعان ءناديا بۇرحانقىزى قاراشەۆامەن كەزدەسىپ, كوپتەگەن قۇندى قۇجاتقا قول جەتكىزدى.

«قازاقستان» قانداي گازەت؟

گازەتتىڭ العاشقى ەكى سانى استراحان قالاسىنداعى اپرەسيانتس جانە وكۋر دەگەن باسپاحانادان شىقتى. كەيىنگى 14 سانى ورال قالاسىندا باسىلدى.

زەرتتەۋشىلەر گازەت شىعار الدىندا بوكەي زيالىلارىنىڭ شاڭگەرەي بوكەەۆ­تىڭ ۇيىندە باس قوسىپ, اقىلداسقانىن ايتادى. بۇل جيىندا باقىتجان قاراتاەۆ, شاڭگەرەي بوكەەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, ت.ب. بول­عان. باسىلىمنىڭ تىركەۋ ماشاقا­تىن زاڭگەر باقىتجان قاراتاەۆ ءوز موي­نىنا السا, رەسمي رەداكتورلىق مىندەت ءورىس­تىلدى مۇعالىم ەلەۋسىن بۇيرا ۇلىنا جۇكتەلدى.

گازەتتىڭ العاشقى التى سانى التى بەت­تەن, قالعان 10-ى سەگىز بەت بولىپ شىق­قان ەكەن. بارلىعى 116 بەت گازەتتىڭ نەگىز­گى بو­لىگى اراب ارپىمەن قازاقشا شىق­قان. ءار نو­مىردە ورىسشا قوسىمشا ماقا­لالارى, اۋدارمالارى دا بار. تاتار تىلىندەگى شاعىن ماقالالار دا كەزدەسەدى.

ارينە, قازاق تىلىندە جاڭا باسى­لىم­نىڭ شىعۋى پاتشا ۇكىمەتىن ەداۋىر تىك­سىندىرىپ تاستاعانى بايقالادى. ار­نايى ورىندار گازەتتىڭ شىعۋىنا رۇق­سات بەر­­گە­نىمەن, ونى شىعارۋشى ازامات­تار­دى ەرەكشە باقىلاۋعا العان. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحي­ۆىندە ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ, شاڭگەرەي بوكەەۆ­تىڭ جاندارمەريا تاراپىنان قاتاڭ قاداعالاۋعا الىنعانى, گازەتتىڭ ءار ءنومىرى تولىق وقىلىپ, ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, ساراپتامادان وتەتىنى جونىندە قۇجاتتار ساقتالعان.

گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرى 1911 جىل­دىڭ 16 ناۋرىزىندا, №2 سانى 27 مامىر­دا شىققان. ال كەلەسى ءنومىر 15 قارا­شا كۇنى ورال قالاسىندا قايتادان №1 سانىمەن باسىلعان. مۇنىڭ سەبەبى, بۇ­رىن استراحاندا تىركەلگەن گازەت ورال قالا­سىنا كوشىپ كەلگەن سوڭ قايتادان تىركەلۋگە ءماجبۇر بولعان.

«قازاقستان» گازەتىن اتقا مىنگىزىپ, ادام ەتۋ قايعىسىندا» اسىرەسە ەلەۋسىن بۇيرين مەن عۇمار قاراشتىڭ كوپ قيىن­دىق كورگەنى بايقالادى. 1911 جىلى مامىر ايىندا ەلدەن شىققان ەكەۋ باكۋ قالاسىنا ساپار شەگىپ, ازەربايجان ماگناتى زەينەل-عابيدەن تاعيەۆكە جولىعادى. «اق نيەتىمىز قۇرمەتىنە اللا تىزگىنىمىزدى وڭعارىپ, بارعان قاجىمىز قوش الدى. «قازاقستانعا» مىڭ سوم جاردەم بەردى. اتالىق شافاعاتىنان اعىپ شىققان سوزدەرىن ايتتى. بارلىق قازاق اتاعىنا 3 ءجاليد ءتافسىرلى قۇران ءشاريف ھاديا قىلدى. امانداسىپ, ايىرى­لار جەردە «قازاق بالاسىنا مەنەن سالەم – داۋلەت مەنىكى ەمەس, ميللاتتىكى» دەگەن ءسوزىن ايتىپ, كوزىنە جاس الدى. جاي-كۇيىمىزدى ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا ءماشھۇر عالي-ماردان بەك توپشىباسوۆتىڭ جاردەمى ءتيدى», دەپ جازادى كەيىن عۇمار قاراش.

از ۋاقىت, ءۇزىپ-ءۇزىپ شىقسا دا, «قا­زاقستان» گازەتى قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراعان. «اۋليە قازاقتىڭ ساف ءوز تىلىندەگى گازەتىمىز دەپ ءىشى باۋىرى ەلجى­رەپ, ورال وبلىسىنىڭ ءبۇتىن باسشى ادامدارى, سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا, اقمولا جانە باسقا وبلىستارىنداعى ناعىز قازاق جاقسىلارىمىز جەر-جەردەن كوتەرمە­لەپ جاتىر», دەپ جازدى ءبىر ماقالاسىندا ەلەۋسىن بۇيرين.

قالاي بولعاندا دا, قازاق زيالىلارى وزدەرى قولعا الىپ, 2,5 جىلداي ۋاقىت بارىنشا جۇيەلى شىعىپ تۇرعان, مەرزىمدى باسىلىم رەتىندە تولىق قالىپتاسقان, ءوز باسپاحاناسى بولعان العاشقى ۇلت گازەتى «قازاقستان» ەدى.

گازەت اتاۋى «قازاقستان» بولۋى – باسىلىمدى شىعارۋشىلاردىڭ قازاق حالقىن دەربەس ەل, ەرىكتى مەملەكەت رەتىن­دە قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتقانىن كورسەتەدى. پاتشالى رەسەيدىڭ وتارلىق ەزگىسىندە «قازاق» اتاۋى ايتىلماي, «كيرگيز, كيرگيز-كايساك» دەپ بۇرمالانعان ۇلتتىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن «قازاقستان» دەگەن اتاۋ­دى تاريح ساحناسىنا العاش رەت رەسمي جاريا ەتتى.

عىلىم مەن ونەرگە ۇندەگەن

«قازاقستان» گازەتى ەلىمىزدىڭ ءبىر عا­نا باتىس ءوڭىرىنىڭ ماسەلەلەرىمەن شەك­تەل­مەي, كۇللى قازاق جۇرتىنىڭ تۇيت­كىلدى تۇيىندەرىن تاپ باسىپ تانىپ, تۇ­تاس قازاققا ورتاق جايتتاردى كوتەردى. رەداك­تسياعا حات جازعان اۆتورلاردىڭ ءار وڭىر­دەن بولۋى, باسىلىمدى قارجىلاي قولداعان دەمەۋشىلەردىڭ دە ءار قيىردان شىعۋى «قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى قا­زاق جۇرتىنىڭ ورتاق باسىلىمى بولعانىن كورسەتەدى.

گازەتتىڭ ءار بەتىندەگى ماقالالارى­نان عۇمار قاراشتىڭ وزىق ويلى كە­مەڭ­گەرلىگى, شەبەر قيسىندى شەشەندىگى, ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ جانكەشتىلىگى, قارا­پايىمدىلىعى, ادالدىعى, باقىتجان قاراتاەۆتىڭ كوسەمدىگى گازەت جۇمىسى­نىڭ پارمەندىلىگىن ارتتىرىپ, رەسەي دۋ­ما­سىمەن, ۇكىمەتتىك ورىندارمەن تى­­عىز قارىم-قاتىناستا بولۋى, قازاق مۇد­دە­سىنىڭ ۇكىمەتتىك دارەجەدە شەشىلۋى ءۇشىن جا­ساعان ناقتى قادامدارى انىق باي­قالادى.

«قازاقستان» گازەتى پاتشالى رەسەي­دىڭ قازاقتاردى وتىرىقشى ەتۋ ساياساتىن قولدادى» دەگەن ءبىر پىكىر بار ەكەنىن بىلەمىز. راس, «قازاقستان» گازەتىن شىعا­رۋشىلار كوشپەلى تۇرمىستى تاستاپ, وتىرىقشى بولۋعا, اۋىل-قالا سالۋعا, سە­رىكتەستىك قۇرۋعا شاقىرعان. بىراق ونىڭ سەبەبى «ورازاقاي» دەپ قول قويعان عۇ­مار قاراشتىڭ «تىرشىلىك تالاسى» ماقا­لاسىنان انىق كورىنەدى: «...كەڭ ساحارا­دا جايىن وسكەن ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنىڭ باسىنا دا تىرشىلىك تالاسىنىڭ زامانى كەلىپ جەتتى. قازاق ىشىنەن وت اربالار سالىنىپ, جولدار اشىلعان سوڭ, كۇن­باتىستا تار جەردە وتىرعان ەلدەر بوگەپ تۇر­عان كەدەرگىسى الىنعان سۋداي بولىپ, قازاق ساحاراسىنا جايىلا باستادى... ەگەر ۇيقىمىزدان باس كوتەرمەي, بۇ­رىنعىشا جاتا بەرسەك – شەكسىز تەز زا­ماندا ءدۇنيا جۇزىنەن كوشپەكپىز. ...قالعىمىز كەلسە, ادام بالاسىن باسقا جان يەسىنەن, ءبىر ادامدى ءبىر ادامنان ار­تىق ەتكەن عىلىم-ونەر ۇيرەنىپ, وزى­­مىز­دەن ىلگەرى كەتكەن حالىقتارمەن قاتار­لا­سۋعا تالاپ ەتۋ ءتيىس. اتا-بابادان كەلە جاتقان جالقاۋلىقتى تاستاپ, «تاۋە­كەل ەردىڭ جولداسى» دەپ, عىلىم-ونەر جو­لىنا ءتۇسىپ, ءبۇتىن جۇرت ۇلەس الىپ جات­قان ءدۇنيادان بىزگە دە ۇلەسىمىزدى الۋ كەرەك». ءدال وسى اڭداتپا-ناسيحات گا­زەت­تىڭ 1912 جىلعى 31 مامىرداعى سا­نىن­داعى «اركىم ءوز جۇرىسىنەن قۇل بولادى» دەگەن ماقالادا ءتىپتى قاتتى ايتىلادى: «...قۇل بولىپ, مالشا ساتىلىپ جۇرگەندەر ...تاپ وسى كۇندە دە بار. تەك بۇرىنعىداي ءبىرىنىڭ ءبىرى شوقپارمەن ...باسىنا سالىپ قالمايدى. بۇ كۇندە ءبىرىن ءبىرى ماقتامەنەن باۋىزدايدى. قايتىپ جانىنىڭ شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي قالادى. مۇنىڭ ماعىناسى سول, بۇ كۇندە ادام بالاسى بىرىنەن ءبىرى كورىنە تارتىپ المايدى. ...ونەر مەنەن عىلىم جۇمساپ, بارلىعىن ...جاۋلاپ الادى. ...ونەرسىز نادان ادام, نادان حالىق قۇل بولادى». ماقالادا قازاق ىشىنە كەلگەن يۆاننىڭ اڭقاۋ قازاقتى قالاي الداپ, قاقپانىنا تۇسىرەتىنى, قارىزعا باتىراتىنى, ەڭ سوڭىندا جەرىن الىپ, قازاقتى قۇلشا جۇمسايتىنى انىق ايتىلعان. اۆتور (عاب­دوللا كوپجاساروۆ): «جانىم, مىناۋ قاتار وتىرعان حالىققا قاراساڭىزشى! وسىلار ۇيىقتاپ جاتسا, ءبىز دە ۇيىقتاي بەرەلىك. ...جوق, ەندى ولار قارۋ-جاراعىن تۇزەپ جاتسا, ياعني عىلىم-ونەر ۇيرەنىپ جاتسا, ءبىز ۇيىقتاپ جاتۋعا كەلىسى كەلەر مە؟!. ولار ەرتەڭگى كۇن بار قارۋىن بىزگە جۇمسايدى عوي! قۇر قول ولارعا ءبىز نە بىتىرەمىز؟ ...وسى ءبىزدىڭ سورىمىز, ەر­تەڭ بارىپ سولاردىڭ اۋزىنا تۇسەمىز. ءبىز مالدى ماشاقاتتانىپ, سول ونەرلى حالىقتار ءۇشىن جيناپ وتىرمىز...» دەپ زار يلەيدى. تاعى ءبىر ماقالادا «ۇكىمەت ءبىزدىڭ جەرىمىزدى الماي قويمايدى, سوندىقتان جاقسى جەرلەرگە تەزىرەك ورنالاسىپ الۋ كەرەك», دەگەن يدەيا ايتادى. اري­نە, ءبىز ارادا ءجۇز جىل وتكەندە سول ارىس­تارىمىزدىڭ كەڭەسى وتە كورەگەندىك, دۇرىس نۇسقاۋ بولعانىن بايقايمىز.

باسىلىم قالاي جابىلعان؟

زەرتتەۋشىلەر اراسىندا «قازاقستان» گازەتى قارجى تاپشىلىعىنان توقتاپ, شىقپاي قالدى» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الايدا تىگىندىنى اقتارىپ, سارالاپ وتىرىپ, گازەت جۇمىسىنىڭ ىركىلۋىنە سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى باسىم بولعان-اۋ دەگەن وي كەلە بەرەدى. سەبەبى رەداكتسيا ورال قالا­سىنا كوشىپ كەلگەن العاشقى كەزەڭدە شىعارۋشىلاردىڭ قارجى تاپشىلىعىن كورگەنى گازەت ماقالالارىنان انىق باي­قالعانىمەن, بىرتە-بىرتە ءبارى جۇيەگە تۇس­كەنى كورىنەدى. ءتىپتى اپتاسىنا ءبىر شىعا باستاعان. №11 ساندا (24 ءساۋىر, 1912 جىل) جەتىسۋ وبلىسىنان مامانوۆتار مەن تۇرىسبەكوۆتەردەن قارجىلاي كومەك كەل­گەنى ايتىلسا, №12 ساندا (31 مامىر, 1912 جىل) رەداكتسيا «مۇحتارام وقۋ­شىلارىمىزعا» دەپ حابارلاندىرۋ بەرىپ, الداعى نومىرلەرگە جازىلۋدى ەسكەرتەدى. وسى نومىردە جاريالانعان «مامان» ات­تى ولەڭنىڭ جالعاسى كەلەسى ساندا باسىلادى دەلىنگەن. ياعني شىعارۋشىلاردىڭ قارىزعا باتىپ, گازەت شىعارۋدى كىلت توقتاتۋ نيەتى بولماعانداي. الايدا ءبىز­دىڭ قولىمىزعا تيگەن گازەتتىڭ كەلەسى سانى 1913 جىلعى 27 قاڭتاردا شىعىپتى. بۇل ەكى ارالىقتا نە بولدى, گازەت شىقپاي قال­دى ما, الدە تسەنزۋرادان وتپەي تاركىلەندى مە, ايىپ تارتتى ما, مۇنى بولاشاقتا زەرتتەۋشىلەر انىقتار دەگەن ۇمىتتەمىز.

«قازاقستان» گازەتىن شولا قاراعان­دا, رەداكتسيانىڭ دۇنيەجۇزىندە بولىپ جاتقان وقيعالارمەن وقىرمانىن دەر كەزىندە تانىستىرىپ وتىرعانى, سونىڭ ىشىندە ءتۇبى ءبىر تۇركى مەملەكەتىنىڭ توڭى­­رەگىندەگى سوعىستارعا ءجىتى نازار اۋدار­عانى, تۇركياعا بۇيرەگى بۇرعانى انىق باي­قالادى. سونىمەن بىرگە رەداك­تسيانىڭ ۇلتى بولەك ورىستارمەن, كازاك­تارمەن, تاتار­لارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بول­عانى, وزگە ۇلت ىشىنەن دە نيەتتەس-پىكىر­لەس ادامداردى وزىنە تارت­قانى كورى­نەدى. گازەتتە تۇڭعىش قازاق تىلىندەگى جار­نامالار باسىلعانى, ءوز باس­پاحاناسى ارقىلى قوسىمشا تابىس ­تاۋىپ, ءتۇرلى ءونىم شىعارعانى, سونىڭ ىشىندە «ىزىڭ» اتتى ولەڭدەر جيناعىن شىعا­­رۋى دا قا­زاق تاريحىنداعى بۇرىن بالا­ماسى بول­ماعان جاڭالىقتار ەدى. بۇلاردىڭ ءبارى بولاشاقتا جەكە-جەكە زەرتتەۋلەرگە ­وزەك بولادى دەپ ويلايمىز.

اقاڭا اق جول تىلەگەن

گازەتتىڭ سوڭعى نومىرىندە (16 اقپان, 1913 جىل) ورىنبوردان ناعىز قازاق تىلىندە «قازاق» اتتى گازەت شىققاندىعى, ونىڭ باس جازۋشىسى – «قىرىق مى­سال­­دى» جازعان اتاقتى اقىنىمىز احمەت باي­تۇرسىن ۇلى, قارجىلاي قولداۋ­شىسى مۇستافا ورازاەۆ دەگەن ازاماتتار ەكەن­دىگى قازاق, ورىس تىلدەرىندە حابارلانعان.

«بيىلعى اقپاننىڭ ەكىسىندە قازاق تىلىن­دەگى ەكىنشى گازەت – «قازاقتىڭ» تۇڭ­­عىش سانى شىقتى» دەيدى ورىس تىلىن­دە «وت رەداكتسي» دەپ بەرىلگەن قۇت­تىقتاۋ-تىلەكتە. ء«بىزدىڭ ءالى جاس وقىرمان قاۋىم قۋانار دا باسىلار, بىراق ءبىز ەڭبەگىمىزدى بۇلداپ, حالىققا رەنجي المايمىز, ويتكەنى ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ءىسىمىز – ەل الدىندا موينىمىزداعى بورىشىمىزدى وتەۋ, بۇل – ساناۋلىلارعا عانا بۇيىرار باقىت» دەپ ەسكەرتىپ, اق جول تىلەيدى. وسىنىڭ ءوزى العاشقى ۇلت گازەتىن شىعارۋشىلاردىڭ سوڭىنان ەرگەن ارىپتەستەرىنە, دالىرەك ايتساق «قازاقستاننىڭ» ءىنىسى – «قازاق» گازەتى­نە ءباسپاسوز ارقىلى ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ەستافەتاسىن سەنىپ تاپسىرعانداي اسەر قالدىرادى...

باتىس قازاقستان وبلىسى