9 ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جۇمىس ساپارىمەن بولدى
ەلباسى ماڭعىستاۋدا جۇمىس ساپارىمەن ءجيى بولىپ تۇرادى. كەلگەن سايىن قالا كەلبەتىن اجارلاندىرا تۇسەتىن ەڭسەلى عيماراتتار مەن جاڭادان بوي كوتەرگەن الەۋمەتتىك نىساندارعا كۋا بولىپ ءجۇر. بۇل جولى دا سولاي بولدى. بۇل ءجايت – وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قارقىندى دامۋىنىڭ جەمىسى.
ولاي دەيتىنىمىز, وتكەن جىلى ونەركاسىپتىك ءونىم ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1270 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى. ينۆەستيتسيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى بويىنشا (657 مىڭ تەڭگە) وبلىس رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا ەكىنشى ورىندا تۇر. الەۋمەتتىك سالاعا جىل سايىن بارلىق شىعىنداردىڭ 60 پايىزى باعىتتالادى. ينۆەستورلاردىڭ وبلىستىڭ دامۋىنا بولەتىن قاراجاتى سوڭعى بەس جىلدا الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 7 ەسە وسكەن. ەلدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جالپى كولەمى 165,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 12 جوبا ەنگىزىلىپتى. ونىڭ 8-ءى وسى جىلى اياقتالماقشى. وسى جوبالار اياسىندا 6,9 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جوسپارلانعان.
جاڭا حالىقارالىق “اقتاۋ” اۋەجايىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتى وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ باستاعان ءوڭىر باسشىلارى قارسى الدى. ەلباسى كورتەجى “گراند نۇر پلازا” بەس جۇلدىزدى جاڭا قوناق ۇيگە كەلىپ توقتادى. وسىنداعى كونفەرەنتسيا زالىندا وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى تانىستىرىلدى. ەلباسى اسا ءىرى “جەر – تەڭىز– اسپان”, “كاسپي ەنەرگەتيكالىق حابى”, “اقتاۋ سيتي”, “كەندىرلى”, “كاسپي” تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ەنەرگەتيكا جانە كولىك قۇرىلىمدارىن دامىتۋ, ت.ب. جوبالارعا زەر سالدى.
وبلىس ەكونوميكاسىنا عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلە تۇسۋىنە ىقپالى بار ينۆەستيتسيالىق جوبالارمەن تانىسقان سوڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تىكەلەي تەلەكوپىر ارقىلى ءۇش جوبانى جۇزەگە اسىرۋداعى كومپانيا باسشىلارىمەن بايلانىسقا شىقتى. ءبىرىنشى بولىپ “وزەن-تۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى” بويىنشا جاڭاوزەننەن “قازاقستان تەمىر جولى” اق-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ە.سۇلتانوۆ حابارلاما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارى جوعارى قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. جوبا تولىقتاي جۇزەگە اسقاندا 1 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, قازاقستان ونىمدەرىن پارسى شىعاناعىنا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جول قۇرىلىسىنا ءتۇرلى ماماندىقتارداعى 1700 ادام, 700 تەحنيكا تارتىلعان. تەمىرجولشىلار ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىندايتىن بولادى, دەدى ە.سۇلتانوۆ.
بۇدان سوڭ تەلەكوپىر بايلانىسىنا “قازاقستان استىعى “كازاگرو” اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ب.بەيسەنعاليەۆ شىقتى. “جوبا وسىدان ءبىر جىل بۇرىن بەينەۋدە باستالدى. باستاماشىسى – “اپك” ينۆەست” كومپانياسى. جوبانىڭ قۇنى – 60 ملرد. 300 ملن. تەڭگە. جوبا اياسىندا 100 مىڭ تونناعا دەيىن استىق ساقتايتىن ەلەۆاتور, 120 مىڭ توننا ۇن شىعاراتىن كەشەن, 70 مىڭ توننا قۇراماجەم وندىرەتىن زاۋىت سالىندى. جوبا وسى شىلدەنىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلادى”, دەدى ول.
– استىقتى ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ پروبلەماسى بار, – دەدى ەلباسى اتالعان جوباعا وراي. – ەلىمىزدىڭ باتىسىندا استىق ءوندىرىلمەيتىنى بەلگىلى. ال بۇل جوبا ايماققا استىق جەتكىزۋ ءۇشىن دە, مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن دە پايدالى. جۇمىستارىڭ ءساتتى بولسىن!
ال “كرى” اق توراعاسى ق.قىرىموۆ اقتاۋ قالاسىندا بيتۋم زاۋىتىن سالۋ جايىن ايتتى. ء“سىزدىڭ تاپسىرماڭىزعا وراي جوبا قولعا الىندى. قۇنى 79 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. دايىندىق جۇمىستارى تولىق اياقتالدى. قازىر قاجەتتى تەحنيكا دا, ادام كۇشى دە دايىن. قۇرمەتتى پرەزيدەنت, اتالعان زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋعا رۇقسات ەتۋىڭىزدى وتىنەمىز”, – دەدى ق.قىرىموۆ.
پرەزيدەنت “رۇحسات ەتەمىن, باستاڭىزدار”, – دەدى.
مەملەكەت باسشىسى ودان سوڭ رەسپۋبليكامىز بويىنشا العاش رەت سالىنىپ, جاقىندا عانا پايدالانۋعا بەرىلگەن ورالمانداردى بەيىمدەۋ جانە كىرىكتىرۋ ورتالىعىنا كەلدى. بۇل جەردە ەلباسىن قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيىپ, القىزىل گۇل شوقتارىن ۇستاعان جاستار, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا, وبلىستىق مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, جۇرتشىلىق وكىلدەرى, ورالماندار قۇرمەتپەن قارسى الدى. اتالعان نىسان ەكى جەتى قاباتتى جاتاقحانا جانە اكىمشىلىك عيماراتىنان تۇرادى. ورتالىقتىڭ ماقساتى – الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قانداستارىمىزدى جاڭا ورتاعا بەيىمدەۋ مەن كىرىكتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ. ورتالىقتا بەيىمدەلۋ مەرزىمىندە, ياعني 5-6 ايدا 200 ورالماننىڭ وتباسى ۋاقىتشا تۇرىپ ءتىل ۇيرەنەدى, كاسىبي ماماندىققا بەيىمدەلەدى. جۇمىسپەن قامتۋ, شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا كومەك بەرىلەدى. ورتالىقتا 50 ورىندىق بالاباقشا, سونداي-اق شاعىن كاسىپكەرلىك وشاقتارى – شاشتاراز, تىگىن, اياق كيىم, ساعات جوندەۋ, سۋرەتكە ءتۇسىرۋ سالوندارىن اشۋ ءجۇزەگە اسۋدا.
جالپى, وبلىستا ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي جاسالىپ وتىرعان جۇمىستار اۋقىمى كەڭ. وعان دالەل, وتكەن توعىز جىل ىشىندە ايماققا 27386 وتباسى نەمەسە 99 مىڭ 552 ادام كەلىپ قونىستانىپتى. تاۋەلسىز قازاقستاندا العاش رەت نەگىزىن ورالماندار قۇرايتىن مۇنايلى اۋدانى قۇرىلىپ, تۇرعىندار ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالۋدا. ال الداعى ەكى جىلدا وبلىستىڭ جەتى ەلدى مەكەنىنە 2500 وتباسى كەلىپ قونىستانباقشى. ەندى سول قانداستارىمىز تۋعان توپىراققا كەلگەندە العاشقى اتباسىن تىرەيتىن اق ورداسى وسى ورتالىق بولىپ وتىر. ەلباسى ورتالىقتاعى وقىپ-ۇيرەنۋ كابينەتتەرىن, كونفەرەنتس زالدى ارالاپ, ورالمان وتباسىلارىمەن اڭگىمەلەستى. كەزدەسۋدە ەلباسى الەمدە ءوز قانداستارىن تاريحي وتانىنا شاقىرىپ, قاجەتتى جاعدايلار جاساپ جاتقان ءۇش مەملەكەت بار. سولاردىڭ ءبىرى – تاۋەلسىز قازاقستان. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل كۇندەرى 1 ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىز تاريحي وتانىنا ورالىپ, تۋعان جەرگە قونىستاندى. ەندى ورالمان اعايىندار ەلىمىزدىڭ ودان ءارى نىعايىپ, كوركەيە تۇسۋىنە لايىقتى ۇلەس قوسۋلارى قاجەت, دەدى.
وسى ءبىر اسەرلى كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا ايماققا بەلگىلى اقساقال لەپەس قاجى يساەۆ ەلباسىنىڭ حالقىمىزدىڭ بىرلىگى, تۋعان ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, الەمگە كەڭىنەن تانىلۋى جولىنداعى ولشەۋسىز ەڭبەگى ءۇشىن جينالعان ارداگەرلەر اتىنان العىس ايتىپ, اق باتاسىن بەردى.
مەملەكەت باسشىسى ودان كەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە عىلىمي ورتالىعى – ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلدى. سوڭعى جىلدارى عانا EURASHE ەۋروپالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ, مەنەدجمەنتتى دامىتۋدىڭ ورتالىقازيالىق قورىنىڭ, ەكونوميكالىق جانە بيزنەستىك ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستىق جەلىسىنىڭ مۇشەسى بولعان بۇل ءبىلىم ورداسى قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق دارەجەگە يە. ولاي دەيتىنىمىز, بۇگىندەرى مۇندا ەلىمىزدەن, قىتاي, گرۋزيا, رەسەي, ءتۇركيا, ءازىربايجان, وزبەكستان, ءتۇركىمەنستاننان بارلىعى 6614 ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ال الماسۋ ءتاسىلىمەن ءبىراز ستۋدەنت گفر, قىتاي, ءۇندىستان, پولشا, رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىپ ءجۇر. ۋنيۆەرسيتەت كوللەدجىندە 10 ورتا كاسىپتىك ماماندىق بويىنشا ءبىلىم بەرىلۋدە. بولاشاقتا ۋنيۆەرسيتەت قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزبەكشى. اكادەميك ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس وقۋ كورپۋسى وتكەن جىل اياعىنا تامان پايدالانۋعا بەرىلدى. الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, ەلباسىنىڭ ءتىكەلەي قولداۋىمەن, ارنايى تاپسىرماسىنا وراي 50 گەكتار اۋماقتا ىرگە كوتەرۋدەگى قازىرگى زامانعا ساي ىرگەلى ءبىلىم ورداسى ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, اتى ايتىپ تۇرعانداي, كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالا تۇسۋدە. قازاقستان ۇكىمەتى ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىندا اقپاراتتىق ەسەپتەۋ ورتالىعى بار كىتاپحانا, ءجۇزۋ باسسەينى بار سپورت سارايى, ينجەنەرلىك ورتالىق, جاستار سارايىن, تاعى دا باسقا نىسانداردى سالۋعا قارجى بولسە, وبلىس اكىمدىگى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتە رەسپۋبليكادا تەڭدەسى جوق اشىق اسپان استىنداعى مۇناي-گاز ماماندىقتارىنا ارنالعان وقۋ, زەرتحانالىق پوليگون قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.
وسىناۋ ءبىلىم ورداسىندا ولكەنىڭ ستۋدەنت جاستارى جارقىن ءجۇزبەن قارسى العان ەلباسى ادەمى نىساندى ارالاپ كوردى. وسى ساتتە ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, پروفەسسور ا.ابجاپپاروۆ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيلداۋ قالاسىنداعى قولدانبالى عىلىمدار, تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بەينەكونفەرەنتسياعا قاتىسۋدى ۇسىندى. بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى باستالدى. وعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, ايگىلى عالىم لاتسلو ۋنگۆاري مەن گەرمانيادا وقىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر قاتىسىپ, ءاڭگىمە ءوربىدى. قازاقستاندىق جاستار ەلباسىنىڭ ەرەكشە قامقورلىعىنا العىستارىن ايتىپ, الىس جەردە ءجۇرىپ العان بىلىمدەرىن تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ودان ءارى ءوركەندەپ, ورلەي بەرۋىنە جۇمسايتىندىقتارىن جەتكىزدى.
ودان سوڭ مارتەبەلى مەيماندار “قىسقى باققا” بەت الدى. وندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەر جەتەكشىلەرىمەن اڭگىمە بولدى. ال وقۋ زالىندا ينتەرنەت ارقىلى ەلزيۆير حالىقارالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ, رەسەيدىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ كىتاپحانا قورلارىمەن ەلەكتروندى بايلانىس مۇمكىندىگى كورسەتىلدى. “وسىنداي ىشىندە بارلىق جاعداي جاسالعان تاماشا عيماراتتا ءبىلىم العان سىزدەردىڭ ءوندىرىستى ولكەنىڭ قارقىندى دامۋىنا لايىقتى ۇلەس قوسۋلارىڭا تىلەكتەسپىن”, – دەدى ەلباسى بولاشاق يەلەرىنە.
ودان سوڭ مەملەكەت باسشىسى “اقتاۋ” ساۋدا ويىن-ساۋىق كەشەنىنە كەلدى. قالانىڭ ورتاسىنا كورنەكتى ەتىپ سالىنعان ورتالىقتا تۇرعىندار مەن قوناقتار ءۇشىن ءبارى بار. عيمارات جايلىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى بارىنشا قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي تەحنولوگيالىق ستاندارتتار بويىنشا جابدىقتالعان. كەشەن اۋماعىندا ءتۇرلى ءدۇكەندەر, مەيرامحانا, ويىن-ساۋىق جانە دەمالىس ورتالىقتارى ورنالاسقان. بانك سەكتورى, ءتۇرلى سالوندار, “تەحنودوم”, جەر ءۇستى, جەر استى كولىك تۇراقتارى, قالاداعى بىردەن-ءبىر مۇز ايدىنى دا وسىندا. ەكىنشى قاباتتاعى “اقتاۋ ءFىtlىte” سپورت كەشەنى اۋماعىندا الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا سالىنعان, سۋى ۇدايى تازالانىپ تۇراتىن كاسىبي باسسەين ورنالاسقان. جوبالىق قۇنى 148 ملرد.تەڭگە بولاتىن كەشەن 50 مىڭ شارشى مەتر جەردى الىپ جاتىر. ال جۇمىس ورىندارى 2500-2700 ادامعا ەسەپتەلگەن. ەلباسى كەشەن ينۆەستورى – “Central ءAsىa petroleum LTD” كومپانياسىنىڭ وڭىردەگى الەۋمەتتىك جوبالارى رەتىندە سالىنعان اقپاراتتىق ستەندىنى قاراپ كوردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, جولامان بوشالاق, اقتاۋ. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.