قازىرگى جاستار اقان سەرىنىڭ «شىرماۋىعىن» قالاي قابىلدار ەكەن؟ «احاۋ, دۇنيە جالعان, بىتەر مە ارمان؟ سۇم تاعدىر شىرماۋىقتاي, شىرماپ العان» دەيدى قايىرماسىندا. ارينە, اقان ومىرىنەن, قازاق تاريحىنان حاباردار تۇيسىگى وياۋ جاس بىردەن قابىلداپ ءتۇيسىنۋى ابدەن كادىك. بويىنا مۇنداي قاسيەتتەر جۇقپاعان قازاقتىڭ ءسوزى سەلت ەتكىزبەسە دە, اۋەنى باۋراماي قويماۋى كەرەك. ءان سوقتالى, تەرەڭ تىنىستى, باتار كۇننىڭ ساۋلەسىندەي سالماقتى وي مەن سەزىمگە قۇرىلعان. ءبىر ەمەس, بىرەر تىڭداۋ, ول دا از-اۋ, ءومىر باقي تىڭداپ وتەر تۋىندى. سوندىقتان ادامدار قايدا اسىعىپ بارا جاتقاندارىن دا پايىمداماي, ۋاقىتتىڭ الدىنا ءتۇسىپ الىپ زىمىراپ جۇرگەن مىنا زامانادا اقان, ءبىرجان اندەرى ءار تۇستان ەستىلىپ تۇرسا ارتىق ەمەس. مىڭنىڭ اراسىنان بىرەن-سارانىنىڭ قۇلاعى شالىپ جاتسا, ول دا ولجا.
«شىرماۋىق» – سەرىنىڭ باسىنداعى تاعدىر-تاقسىرەتى عانا ەمەس, سول كەزدەگى ۇلت موينىنا تۇسكەن قىلبۇراۋ. شىرماۋىق دەگەن اتىندا تۇر. قازاق دالاسىندا قاسىندا نە بولسا سوعان وراتىلىپ, شىرماپ, بۋىندىرىپ باس سالاتىن وسىمدىك. شوپتەسىن بولسا دا, ءبىر ورالعان نارسەنى شىرماۋىنان ج ۇلىپ الۋ قيىنعا سوعادى. كۇشتەگەندە بىرت-بىرت ەتىپ زورعا ءۇزىلىپ, ج ۇلىنادى. ال قالىڭ وسكەن جەرىنە كەزىكسە, الگى زاتتى ءبىراز تەر توگىپ, وراۋىنان بوساتۋعا تۋرا كەلەدى. «شىرماۋىقتى» تىڭداتاردا قالانىڭ قازىرگى ءيىس الماستارىنا اۋەلى وسىنى ۇعىندىرىپ الماسا, ءان دالاعا كەتتى دەي بەر. دەمەك سەرىنى وسىلاي شىرماپ, بۋىندىرۋعا اينالدىرعان بۇعاۋ ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىڭ دا ونە بويىندا تۇرعانىن بىلەمىز. ولاي دەيتىنىمىز, جازۋشى تولىمبەك ءابدىرايىم «اقان سەرى بۇل ءاندى شىعارعاندا 58 جاستا بولاتىن» دەپ جازىپتى. سەرىنىڭ تۋعان جىلىنان قايىرىپ ەسەپتەگەندە ۋاقىت اراسى 1900 جىلدىڭ باسىنا بارادى.
ال ءان ونەرىنىڭ بىلگىرى يليا جاقانوۆ: «كەزىندە بۇل ءان ويلى تولعاۋ بوپ ايتىلعان. ونى اقان سەرىنىڭ سەرىكتەرى – قالىڭ قاراۋىلدىڭ بەس بۇلب ۇلى – سۇلتانمۇرات, ءباتجان, نۇرالى, تەمىربەك, ولاردان جاس ۇكىلى ىبىراي, ءبىرجان ەلىندە جەتەبايدىڭ وسپانى, باكەننىڭ ءحاميتى جان تەبىرەنتە تولعادى. بۇلاردىڭ كوزى كەتكەن سوڭ ءان بىرتە-بىرتە كومەسكى تارتىپ, سيرەك ايتىلىپ ءجۇردى. ال ەل ىشىندە بۇل انگە اڭساۋ باسىلا قويمادى. يەسىنەن, ورىنداۋشىلارىنان ايىرىلعان ەسىل ءان باعزى ءبىر كوكىرەكتەردە كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىندا قالعان قولامتاداي ەلەۋسىز عانا جاتا بەرگەن», دەيدى.
ءان ونەرىنىڭ اقساقالىنا اينالعان بۇل كىسى ءسوزىنىڭ وسى سوڭعى سويلەمدەرىنىڭ جانى بار. سەبەبى وسىناۋ الىپ تۋىندىنىڭ ءبىرىنشى شۋماعىنىڭ ءماتىنى ۇيلەسىڭكىرەمەيتىندەي بولادى دا تۇرادى. ەسكى انشىلەر «شىرماۋىق شىعارىندا باس تارتادى» دەسە, كەيىنگى ورىنداۋشىلار «شىرماۋىق شىعارىندا بوز تارتادى» دەپ ايتىپ ءجۇر. بۇل تۇسىن شىرماۋىقتىڭ قالاي وسەتىنىنە تاجىريبە جاساپ بىلگەن ارتىق ەمەس. ال ەندى وسى العاشقى شۋماقتاعى ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى جولدار ءان مازمۇنىنا ورايلاسا قويمايدى.
«شىرماۋىق شىعارىندا بوز تارتادى,
ءبىزدىڭ ەل ەرتە جايلاپ, كەش قايتادى.
ەل قايتقان جايلاۋىنان قۇلا دۇزدەي,
كوڭىلىمدى ۇقپاي قويدى قالقام-داعى» دەيدى-مىس.
«ەل قايتقان جايلاۋىنان قۇلا دۇزدەي» قۇلازىعانىنا اكەلە جاتقانىن اڭداۋ قيىن ەمەس باستاپقى ەكى جول. ءارى قاراي «كوڭىلىمدى ۇقپاي قويدى قالقام-داعى» بولىپ شىعا كەلگەنى كۇمان تۋدىرادى. بۇدان كەيىنگى شۋماقتاردا قالقاتايعا قاتىستى بىردە-ءبىر ءسوز جوق جانە ۇيقاس تا بۇلاي «السىرەمەگەنىن» ەسكەرسەك, ولەڭنىڭ ءسوز جۇيەسى كەيىننەن «بۇزىلعانى» وزىنەن ءوزى بەلگىلى. ءاننىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى شۋماقتارىنا ۇڭىلگەن جان ءبىرىنشى اۋىزىنا (شۋماعىنا) بىردەن كۇماندانادى.
«ۇيرەكتىڭ اتقىزبايدى قاسقالداعى,
شەبەردىڭ بىلقىلدايدى باس بارماعى.
بۇل كۇندە اعاڭ بولدىم ءتور الدىندا,
ء بىر كەزدە اقان ەدىم اسپانداعى.
دۇنيە قىزىل-جاسىل كىمدى الدادىڭ,
سەن بەرگەن ريزىقتان قۇر قالمادىم.
دəۋرەندى مەندەي سۇرگەن كىم بار ەكەن,
سوندا دا قىزىعىڭا ءبىر قانبادىم» دەپ شىرقاعان اقىن باسىندا شىرماۋىقتاي بۋعان تاعدىر تاقسىرەتىن ايتا كەلە, «كوڭىلىمدى ۇقپاي قويدى قالقام-داعى» دەپ قۇلدىراتا سالۋى مۇمكىن بە دەگەن سۇراق جىلت ەتەدى.
«شىرماۋىق – وتارلىق ولشەم. قىر قىزعالداعىن جەلپىگەن سامالداي بۇلا داۋرەننىڭ بۇل كۇندە باستان اۋىپ, كەشەگى قىزىقتىڭ «حان بازارى تارقاعان جارمەڭكەدەي» سۇرەڭسىز كەيپىن كورسەتەتىن دەرەگى دە تومەندەگى ءبىر اۋىز قايىرمادا تۇر: «...احاۋ, دۇنيە جالعان, بىتەر مە ارمان؟ سۇم تاعدىر شىرماۋىقتاي شىرماپ العان».
بۇكىل بوز جۋسان بولمىستىڭ ءومىر ساباعىن شىرماۋىقشا شىرماپ العان ورىس وتارلىعىنىڭ زاردابىن بۇدان ارتىق شىرقىراپ ايتۋ مۇمكىن دە ەمەس. ەگەر ءومىردى ساحنا, ال ونەرپازدى باس كەيىپكەر دەسەك, بۇل ءان – XIX عاسىردىڭ سوڭعى شىمىلدىعىن تۇسىرگەن اقاننىڭ باقۇلداسۋ ءانى. بۇل انمەن بىرگە جەلدەي ەسكەن سال-سەرىلىكپەن قاتار دالا داۋىسىنىڭ شالقىعان ەركىندىگى دە ەندى كەلمەسكە كەتتى. «شىرماۋىق» – شىقپاعان جان مەن اششى وكسىكتىڭ زاپىران زارى. «شىرماۋىق» – اقان ارقىلى ايتىلعان الاشتىڭ اقىرعى شەرى.
ەندەشە, ەكىنشى «ەلىم-ايداي» بولعان وسىنداي ءاندى «كوڭىلىمدى ۇقپاي قويدى قالقام-داعى» دەپ قاي انتۇرعاننىڭ اۋىزى بارىپ ايتادى ەكەن... بۇل اينالىپ كەلگەندە ءان اتاۋلىنى ەش تۇسىنبەيتىنىمىز, قالا بەردى اياۋلى اقاننىڭ ارۋاعىن قورلاۋ ەمەس پە؟ ايتىڭىزشى, شىرماۋىققا ماتالماعان اقىل-ەسىمىز بەن ازات رۋحىمىز قالدى ما ءوزى؟..» دەپتى ءبىر جازباسىندا اقىن, ءانشى ىقىلاس وجاي. ءبىزدىڭ وي دا وسى ماڭدى توڭىرەكتەيدى. سىزدىڭشە قالاي, مۇلدە باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن عوي؟