جازۋشىلار وداعىندا باس قوسقان قالامگەرلەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك» سۇحباتى توڭىرەگىندە ءۇن قاتىپ, ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
جيىنعا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى احمەتجان اشيري, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسسور نۇرداۋلەت اقىش, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جازۋشى سەرىك اسىلبەك ۇلى, تانىمال ادەبيەت سىنشىسى ءامىرحان مەڭدەكە, اقىندار ادىلعازى قايىربەكوۆ پەن مارالتاي رايىمبەك ۇلى, جازۋشى ديدار امانتاي قاتىستى. «سۇحباتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟» دەگەن سۇراقتى تەمىرقازىق ەتىپ العان جيىنعا قاتىسۋشىلار وزەكتى, ماڭىزدى ساناعان ماسەلەنى العا شىعارىپ, سۇحباتتا ايتىلعان يدەيالاردى ءوز كوزقاراسىمەن شيراتا ءتۇستى.
جيىن تىزگىنىن قولعا العان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ پرەزيدەنت سۇحباتىندا ساياساتقا, رۋحاني وسۋىمىزگە, مادەنيەتكە, ەكونوميكاعا, جالپى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى ەل كۇتكەن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر قوزعالعانىن اتاپ ءوتتى. «ساياسي جاڭعىرۋ جىل سايىن قارقىن الىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز. رەفورما ءبىر كۇندە جاسالمايدى. ءار يگىلىكتى باستامانىڭ ۋاقىتپەن بىرگە ءپىسىپ-جەتىلەتىن ءوز ساعاتى بولادى. قازاق ويلاناتىن, قازاقتىڭ زيالىسىن وياتاتىن وي-پىكىرى مەن بەلگىلەگەن ماقساتى بۇگىنگى كۇن ءۇشىن ماڭىزدى. ەلىمىزدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتارعا ەڭ الدىمەن قالامگەرلەرىمىز ءۇن قوسادى», دەدى مودەراتور.
احمەتجان اشيري مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇحباتى ەڭ الدىمەن قاڭتار قاسىرەتى, بيلىك پەن ەسكى جۇيە اراسىنداعى قايشىلىق تۋرالى سان قيلى اڭگىمەگە نۇكتە قويعانىن العا تارتتى. «تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەتاسى – ءبىلىم دەسەك, جاڭا ءداۋىردىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەڭ ماڭىزدى دا نەگىزگى ماسەلەسى – ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ. اڭگىمەدە رۋحانيات تاقىرىبى دا نازاردان تىس قالمادى. پرەزيدەنت جات مادەنيەتكە بوي الدىرۋ, جالعان پاتريوتيزم, جالعان ادالدىقتان ساقتاندىردى. بۇل بۇگىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وزگەرىسكە بەت العان قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ جامان ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا كەلسەك, ءادىل ادامنىڭ بويىندا ادىلدىك, قامقورلىق سياقتى ىزگى قاسيەتتەر بار دەپ ەسەپتەيمىز. ادىلەتتى قازاقستاندى ساليقالى ادامدار قۇرادى», دەدى ول.
ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اقىن قازىبەك يسا قازىرگى تاڭدا ساياسي ماسەلەلەردىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعۋى زاڭدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ساياسي ماسەلەلەر ۋشىعىپ تۇرعان كەزدە ودان اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. دەپۋتات سونداي-اق پرەزيدەنت سۇحباتىندا ەرەكشە اتاپ وتكەن پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا, بانكروتتىق, زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋعا قاتىستى ءۇش زاڭدى «اقجول» پارتياسىنىڭ ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ماسەلە رەتىندە كوتەرىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. «زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋعا بايلانىستى قۇرىلعان كوميسسيا بىلتىر العاشقى ەسەبىن بەردى. كۇزدە قۇرىلعان كوميتەت 876 ملرد تەڭگەنى قايتارعان. ال ءبىز ون جىل بۇرىن وسى ماسەلەنى كوتەرگەندە, 167 ملرد دوللار شەتەلدىڭ وففشورىندا جاتتى. ون جىلدا 200 ملرد تاعى دا سىرتقا كەتتى. تەڭگەگە شاققاندا بۇل 100 تريلليون شاماسىنداعى قارجى. ال كەشەگى قايتقان اقشا 1 تريلليونعا دا جەتپەيدى. بىراق باستىسى, زاڭ قابىلداندى, سەڭ قوزعالدى. ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز», دەدى ول.
«سۇحباتتى وقىپ شىققاننان كەيىن ءوز تاراپىمنان ءۇش ۇسىنىس بىلدىرگىم كەلەدى, – دەدى جازۋشى نۇرداۋلەت اقىش. – بىرىنشىدەن, سۇحباتتا «وزىق ويلى ۇلت» دەگەن ماسەلەگە ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەن, ال وزىق ويلى ۇلت قالاي قالىپتاسادى؟ ەڭ الدىمەن, عىلىم دامىعان جاعدايدا بولادى. عىلىم تۋرالى ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋگە ءتيىس. بۇل دەگەن ءسوز – ءاربىر ىسكە عىلىمي جاعىنان كەلۋ كەرەك. عىلىمي تۇرعىدان پايىمداپ, سونىڭ شەشىمىن تابۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ەكىنشى, سىبايلاس جەمقورلىق. ءۇشىنشى, ءتىل. مىنە, وسى ءۇش ماسەلەگە بايلانىستى سۇراق بارلىق ءتىلشىنىڭ كوكەيىندە تۇرۋعا ءتيىس جانە تۇلعا, قۇزىرلى مەكەمە بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىنان جالتارماۋى كەرەك».
جيىندا قالامگەر سەرىك اسىلبەك ۇلى پارلامەنتتىڭ مارتەبەسى بيىك ەكەنىن اتاپ ءوتىپ: «پارلامەنت قابىلداعان زاڭعا پرەزيدەنت تە, ۇكىمەت تە, حالىق تا باعىنادى. سوندىقتان زاڭنىڭ حالىق مۇددەسىن كوزدەپ ساپالى قابىلدانۋى وتە ماڭىزدى», دەگەن ويىن اشىق ءبىلدىردى. ء«ماسليحات, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ بۇرىنعىداي تەك پارتيالىق تىزىممەن ەمەس, ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر ارقىلى دا سايلاۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىگىندە قازىر پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا قالىپتاسا باستادى. وسى باستامانى 50ح50 مولشەرمەن ءالى دە بولسا كەڭەيتە ءتۇسۋ كەرەك», دەدى ول.
سىنشى ءامىرحان مەڭدەكە سۇحباتتىڭ اشىقتىعى, انىقتىعى مەن ناقتىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «پرەزيدەنت ەشتەڭەنى بۇركەمەلەمەدى, ەشتەڭەنى جاسىرىپ-جاۋىپ قالمادى. ديپلوماتيالىق تىلدەن گورى حالىق وسىلاي اشىق, كەسىپ ايتقاندى جاقسى كورەدى. بۇدان ءتيىستى قورىتىندى شىعارادى. ساباق الادى», دەدى سىنشى.
«زامان وزگەردى. الايدا شەنەۋنىكتەردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرى ءالى ورىس مەكتەبىنە بارادى». كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى – ارالاس مەكتەپتەر سانىنىڭ ازايماۋىن اشىنا ايتقاننىڭ ءبىرى – ادىلعازى قايىربەكوۆ. اقىن سوزىندە ۇلتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ۇعۋ ءۇشىن كوپ ءتىل ءبىلۋ مىندەت ەمەس ەكەنىن ايتتى. «انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىماعان ادام قايتىپ قازاقتىڭ جانىن تۇسىنەدى؟ ايگىلى كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ ۇرپاقتارى اتالارىنىڭ جازعاندارىن اۋدارما ارقىلى عانا تۇسىنەتىن جاعدايعا جەتكەنىن كورىپ وتىرمىز. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ بوساعادا قالۋىنا, رەسمي ءتىل دەيتىننىڭ وزا شابۋىنا وسى سەبەپ بولعانىن تىم كەش ۇعا باستادىق. بۇل ويىمىزدى پرەزيدەنتتىڭ «بارلىق دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر مەن باسشىلار «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» دەگەن قاعيداتتى بەرىك ۇستانۋعا ءتيىس» دەگەن ءسوزى ءدوپ باستى», دەدى ول. «ارالاس مەكتەپتەر تۇتاستاي مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋى كەرەك. قاشانعى ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعىنا نەمقۇرايدى قاراي بەرەمىز؟ وسى جايىندا جازۋشىلار تالاي جىل بويى ماسەلە قويىپ, ايتىپ, جازىپ كەلەدى. ەندى قۇلاق اساتىن ۋاقىت كەلدى», دەدى اقىن دوڭگەلەك ۇستەلدە سويلەگەن سوزىندە.
باسقوسۋدا ءسوز تىزگىنىن العانداردىڭ ءبىرى – مارالتاي رايىمبەك ۇلى. اقىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇحباتتاعى ءار سويلەمنىڭ جۇگى اۋىر, سالماقتى, ساليقالى ەكەنىن ايتتى.
«حالىقتىڭ كوكەيىندە قاڭتار قاسىرەتىنە بايلانىستى الۋان پىكىر بار. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وسىناۋ بۇلدىر كۇندەر تۋرالى, سول كەزدەگى كەلەڭسىز جايدى حالىققا بارىنشا ۇعىنىقتى سيپاتتا جەتكىزىپتى. حالىق كوكەيىندەگى كوپتەگەن كۇپتى ساۋالعا سالاۋاتتى جاۋاپ الدى», دەيدى اقىن.
كەشەگى قاندى قاڭتاردا ەل باسىنا الماعايىپ كۇن تۋعانىن ايتقان اقىن اڭساپ جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاتەر تونگەنىن دە ەسكە الدى. «الاش بالاسى تىزەرلەپ بارىپ قايتا تۇرەگەلدى. ء«ومىر بويى جىعىلماي تىك جۇرگەن ادام كۇشتى ەمەس, ءسۇرىنىپ بارىپ قايتا بويىن تۇزەپ, باستاپقى جولىنا قايتا تۇسكەن ادام ۇلى» دەگەن دانالاردان قالعان ءسوز بار. تالاۋعا تۇسكەن جۇرتىمىز, تالقىعا تۇسكەن ۇلتىمىز ەسىن تەز جيىپ, پايىم بيىگىندە تەز توپتاسا ءبىلدى. اق-قارانى بەزبەندەۋ اۋەلگىدە تۇماندى بولدى. شىندىق قاي كەزدە دە قىمبات. سۇحباتتا كوپ دۇنيە اشىق ايتىلىپتى. حالىق شىندىققا كوز جەتكىزگەن سايىن بيلىكپەن ەكى ورتاداعى سەنىم نىعايا بەرمەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.
ال ويشىل جازۋشى ديدار امانتاي پرەزيدەنتتىڭ سۇحباتىن «دامۋدىڭ ەكونوميكالىق تەتىكتەرىنەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىعان, ساياسي يدەولوگيالىق تۇرعىدان حالىق مۇددەسىن, ۇلت مۇراتىن ايقىنداعان كەشەندى ماقالا» دەپ ايشىقتاپ بەردى. جازۋشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاڭتارداعى سۇحباتىنىڭ, بىرىنشىدەن, شىنشىلدىعى ءارى شىنايلىعى تاڭعالدىرعانىن دا جاسىرمادى. «پرەزيدەنتتىڭ سۇحباتى قاساڭدىقتان قاشقان, حالىقتىڭ تىلىندە سويلەۋگە تىرىسقان سۇحبات. ەكىنشىدەن, وسى ۋاقىت ىشىندە قازاق ەلى باستان كەشكەن, اسىرەسە قاڭتار وقيعاسى تۋرالى تۋرا ايتقان. ۇشىنشىدەن, سۇحباتتا پرەزيدەنت قازىرگى ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ءمانىن تابۋعا, سىرىن اشۋعا تىرىسادى, ءتىپتى قازاق بويىنان كورگىسى كەلەتىن قاسيەتتەردى دە ءتىزىپ وتەدى», دەگەن ديدار امانتاي سۇحباتتى «حالىقتىق سيپاتى بار ەلدىك مۇددەنى كوزدەگەن» دەي كەلە: «قازاق قوعامىنىڭ دامۋ تەتىكتەرىن العا تارتقان, پىكىرتالاسقا, ۇلتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە شاقىرعان دۇنيە. جان-جاقتى پىسىقتالعان, بايسالدى, بايىرقالى سۇحبات. ۋاقىتى ءدال, مەرزىمى, تاقىرىپتارى ماڭىزدى سۇحبات» ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
تۇتاستاي العاندا, قالامگەرلەر قاۋىمى پرەزيدەنتتىڭ تۇجىرىمدامالىق سۇحباتىنىڭ قوعامدى ايقىندىلىققا باستايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
الماتى