ادامعا بەرگىسىز جانە ادام سەنگىسىز

دۋمبادزەنىڭ «يت» اڭگىمەسى وتە اسەرلى تۋىندى, قازاقشالاعان – جازۋشى نۇرلان قابداي. وقي­عالارى سوعىس سۇمدىعىمەن ورى­لە­تىن گرۋزين جازۋشىسىنىڭ شى­عارماسىن وقىپ بولعاندا, يت­تىك­­­­تى تۋدىراتىن سول حايۋاننىڭ ءوزى ەمەس, ادامدار ما دەپ قالاسىز. با­لا­سى سوعىسقا كەتكەن سپيريدون شالدىڭ نەمەرەسى تاۋىپ اكەل­گەن يت اقىر اياعى سول شالدىڭ دو­سىنا اينالادى. قولبالاداي ءتىل ال­عىش, قياناتقا بارمايتىن سەزىمتال حايۋان كەمپىرسىز شال مەن اكە-شەشەسىز بالا تۇرىپ جات­قان شاڭىراقتىڭ ءۇشىنشى مۇشە­سىندەي بولادى. ءبىر كۇنى تۇندە اۋىل­داعى يتتەر قاتتى شۋلايدى دا, ەرتەسىنە ءبىر تۇرعىن اۋىل سىرتىن­دا بوتەن ءيتتىڭ ءولىپ جاتقانىن كورەدى. الگى ءولىپ جاتقان بوتەن ءيتتىڭ يەسى كورشى اۋىلدان ىزدەپ كەلىپ, «بۇل مەنىڭ ءيتىم, كەشە بالامدى قاۋىپ الدى, بالامنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس, يت قۇتىرعان با, جوق پا, ءبىلۋ ءۇشىن باسىن ساراپتاما ورتالىعىنا اپا­رۋىم كەرەك» دەپ, ولگەن ءيت­تىڭ باسىن شاۋىپ الىپ كەتەدى. تۇندە اۋىل يتتەرىنىڭ شۋلاعانى – كورشى اۋىلدان قاڭعىپ كەلگەن الگى بۇرالقىنى تالاعانى, دە­مەك قۇتىرىندىنىڭ «قۇتىن» جۇق­تىرىپ الۋى مۇمكىن عوي... ەن­دەشە, نە تۇرىس؟ الگى ولگەن يت انىق قۇتىرعان با, جوق پا, وعان كوز جەتكىزۋ جوق. اۋىلداعى ءيتتىڭ ءبارىن قىرىپ سالۋ كەرەك. ءبىر-اق كەش­تە اۋىلدىڭ بارلىق تۇرعى­نى كەلى­سىپ, يت اتقانداعى داۋىسقا ءتوزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى دەيدى جازۋ­شى. جالعىز-اق ءۇي – الگى شال مەن نەمە­رەسى يتتەرىن اتپاي, الىپ قا­لا­دى. كەيىن اۋىلداعىلار كەل­گىشتەپ, قىرىن قاراي باستاعان سوڭ, شال نەمەرەسىنە اتىپ تاستا دەپ اۋىل سىرتىنا جىبەرگەنىمەن, ول ەكى وقتى دالاعا اتىپ, تۇندە يت قىرعىنىن ەستىگەن يتىنە قاشىپ كەتۋىن ء«تۇسىندىرىپ» قايتىپ كەلەدى. كەيىنىرەك شال ولگەندە نەمەرەسى قۇتقارىپ جىبەرگەن ءيتى جانازاسىنا كەلەدى. كەزىندە شالعا ء«يتىڭدى اتىپ تاستا» دەپ كەلگەن كورشى­سىن سوندا الگى يت ۇيگە جولاتپاي, قۋىپ شىعادى.

ءبىر-اق كەشتە اۋىل-ايماقتاعى ءيتتىڭ ءبارىن قىرىپ سالعانداعى وقي­عا كەڭەستىك قىزىل قىرعىن­دى ەسكە تۇسىرمەي قويمايدى. سا­راپتاما ناتيجەسىندە تالانىپ ول­گەن الگى يت قۇتىرماعان بولىپ شى­عادى. ونىڭ انىق-قانىعىنا جەت­پەي يت اتۋعا اسىققان ادام­دار­دىڭ پيعىلىنا نە دەي الاسىز؟ شاش ال دەسە, باس الۋ عوي. ءتىپتى اڭگىمە ەشبىر استارسىز, بول­عان وقيعادان الىنعان كۇننىڭ وزىن­دە سول زاماننىڭ شەكتەن تىس قان­قۇمارلىعىن كورسەتپەي مە؟

بۋلگاكوۆتىڭ «يت جۇرەگى» حيكاياتى – بۇدان دا كۇردەلى دۇنيە. مۇنداعى يت – وسكەن ورتاسىن سۇي­مەيتىن, جۇرگەن جەرىن ويرانداي­تىن قۇبىجىق. بۇل, ارينە, پرو­لەتارياتتىق جۇيەگە جانى قاس پرو­فەسسور ف.پرەوبراجەنسكي­دىڭ تاجىريبەسىنەن تۋعان جاراتىندى. ياعني ءارتۇرلى تاجىريبە مەن قوعامدىق قۇبىلىس قا­لىپ­تاستىرعان ادام كەيپىندەگى يت. پرو­­فەسسوردىڭ بار ويى – حا­ي­ۋان­­­عا ادامنىڭ ميىن سالىپ, تا­جى­­ريبە جاساۋ. شاماسى, اينا­لا­سىنداعى ء«تارتىپ ورناتۋشىلاردان» ءتۇڭىلىپ بولعان سوڭ, ال­گىندەي امالعا تاۋەكەل ەتەدى. جانە سوعان قول جەتكىزەدى دە. ءال ۇستىندە جات­قان ادام ولگەن بويدا پروفەس­سور قاسىنداعى دوكتورمەن ءبىر اي بويى ءۇي تارتىبىندە ءومىر سۇرگەن شاريكتى (يت) دارىمەن ۇيىق­تاتىپ, ميىنا وتا جاساپ, ورنىنا ادامنىڭ ميىن سالادى. شىعارما 1925 جىلى جازىلعان. بۇل ۋاقىتتا ونداي وتانىڭ ەلەسى بولدى ما دەسەڭىزشى جەر بەتىندە. وتا جۇرگىزگەن ءساتتى اۆتور شەبەر جەتكىزىپ قانا قويماي, العاشقى ەكسپەريمەنتكە بايلانىستى دا­رى­گەرلەر تولتىرعان كۇندەلىكتى, ادام ميى سالىنعان يت كۇن سايىن قالاي وزگەرگەنىن مايدان قىل­شىق سۋىرعانداي ەگجەي-تەگجەي جازادى. اۋدارما قانداي جانە. شى­عارما قازاقشا جازىلعانداي وقى­لادى. «Qasym» كىتاپحاناسى سەرياسىمەن جارىق كورگەن كىتاپ­تى اۋدارعان – ادەبيەتشى عا­لىم, اۋدار­ماشى, اقىن كەنجەباي احمەت­تىڭ ءتارجىماسى ءمىنسىز ەكە­نىن ايت­پاي كەتۋگە بولمايدى.

نە كەرەك, پروفەسسور يتتەن ادام جاساپ شىعادى. بىراق, وكى­­­نىشكە قاراي, ادام ەمەس, يت بول­مىس­تى وڭباعاننىڭ ءوزى بولادى الگى. پروفەسسوردىڭ ۇيىندە ىستە­مەيتىنى جوق, جۇرگەن جەرىنە ءشوپ شىقپايتىن الباستىنىڭ ءوزى. اراققا قۇمار, تويىپ تاماق ىشسە, سوسىن ءوزىنىڭ دەگەنى بولسا, باسقا قالاۋى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قارا نيەت ءناپسىنىڭ قۇردىمىنا جۇتىلعان, ويلاۋى وسپادار بىردەڭە. بىرەۋلەرمەن تا­مى­رلاس بولىپ, ولاردى دا قان قاقساتىپ, ءتىپتى ءوزىنىڭ جالعىز جاقتاسىن توپالاڭعا باتىرىپ, الداپ كەتەدى. ءوزى تۇرىپ جاتقان ۇيگە تاعى سۇيكىمى جوق, تۇزدەگى ادەتى ودان دا سوراقى. اقىرىندا پروفەسسور مەن دوكتورعا قارۋ كەزەنىپ, اتپاق بولعان يت جۇرەكتى جاراتىندىنى پروفەسسور قايتادان ءوز قولىمەن تاز قالپىنا تۇسىرەدى. شىعارماداعى شيەلەنىسكە ءتۇسىپ كەتكەن ءسىز دە يت باياعى شاريك بولىپ شىعا كەلگەندە عانا ۋف دەپ ءبىر دەم الاسىز.

اۆتور ول باستا ادامداردىڭ يت­تىگى تۋرالى (سول كەزدەگى جۇيە) كوپ ايتادى. سول سەبەپتى دە 1925 جىلى جازىلعان شىعارما نكۆد تا­راپىنان سوتتالىپ, گەرمانيا مەن بريتانيادان 1967 جىلى ءبىر-اق باسىلىپ شىققان. كەڭەس ودا­عىندا تەك 1987 جىلى جارىق كور­گەن. ال شىعارمانىڭ ءتۇيىنىن اۆتور­دىڭ وزىنە قالدىرامىز: ء«وزى­ڭىز دە بىلەسىز, جاڭالىق اشىلدى, بىراق قانداي جاڭالىق, – وسى تۇستا فيليپپ فيليپپوۆيچ قوس قو­لىمەن تەرەزە پەردەلەرىن كۇي­زە­لە نۇسقادى, شاماسى, ماسكەۋدى مەڭ­زەسە كەرەك, – ەسىڭىزدە بولسىن, يۆان ارنولدوۆيچ, بۇل جا­­ڭالىقتىڭ بىر­دەن ءبىر ناتيجەسى مى­­ناۋ عانا, ەن­دىگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ءبا­رىمىز الگى شاريكوۆتى (يت-ادام­دى ايتقانى) مىنا جەردەن كورە­تىن بولامىز».