ساۋدانىڭ ارتقانى – بەرەكەنىڭ مولايعانى

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىن­شا, ىشكى تاۋار اينالىمى 21,1 پا­يىزعا ءوسىپ, 53,6 ترلن تەڭگەنى قۇرا­دى. ال سىرتقى ساۋدا اي­نالى­مى 114,1 ملرد دوللاردى قۇ­راپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كە­زەڭى­مەن سالىستىرعاندا 2,6 پايىزعا ارتتى.

بيزنەس پەن حالىق ءۇشىن قولاي­لى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قازىرگى زامانعى ساۋدا فورمات­تارىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ بويىن­شا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا زاماناۋي ساۋدا فورماتتارىنىڭ ۇلەسى 31 پايىزدى قۇرايدى. 460 ۋنيۆەرسالدى بازاردىڭ (ەلىمىزدە بارلىعى – 722) 195-ءىن زامان تالابىنا ساي وزگەرتۋ قاجەت بولعان, ولاردىڭ 121-ءى جاڭارتىلدى.

مينيسترلىك پرەزيدەنتتىڭ الەۋ­مەتتىك تاۋارلار باعاسىن مەملەكەت­تىك رەتتەۋدەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداي باستادى. ونىڭ ورنىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن توپتارعا قولداۋ باسقاشا كورسەتىلەتىن بولادى. بۇل رەتتە, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار ءۇشىن تۇراقتان­دىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسى شەڭبەرىندە اتاۋلى تاۋارلىق تارگەتتەۋ جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن مىن­دەتتەمەلەر قويۋ ەسەبىنەن ارزان­داتىلعان الەۋمەتتىك تاۋارلار ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى.

تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قور­عاۋ دا – ماڭىزدى مىندەت. بىلتىر دەپۋتاتتارمەن بىرلەسىپ «تۇ­تىنۋ­شىلاردىڭ قۇقۇعىن قور­عاۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى ازىر­لەندى, ول قازىر ءماجىلىستىڭ قا­­­راۋىندا. 2023 جىلعى 1 شىل­دە­دەن باس­تاپ «قازاقستاندا جاسال­عا­ن» تاڭ­بالاۋ بەلگىسى» جانە «قازاق­­ستان­دا جاسالعان» تاڭبالاۋ بەلگى­سىن قولدانۋ ءتارتىبى» اتتى ەكى ۇلت­تىق ستاندارت قولدانىسقا ەنگىزىلدى.

«قاۋىمداستىقتارمەن بىرلەسىپ «ساپالى ءونىم» الەۋمەتتىك جوباسىن ىسكە قوسىپ جاتىرمىز. بۇل قوعامدىق باقىلاۋدىڭ جاڭا ءتۇرى بولادى. باستى ماقساتى – تۇتىنۋشىنىڭ تەك ساپالى جانە قاۋىپسىز ءونىمدى الۋى. مينيسترلىك جانىنان باقىلاۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن احۋالدىق شتاب قۇرىلدى. بىرلەسكەن الگوريتم بو­يىنشا يمپورتتىق ءسۇت ونىمدەرىنىڭ سىنامالارى بىرنەشە رەت ىرىكتەلىپ الىندى, بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. 8 كاسىپورىن بويىنشا كۇشەيتىلگەن زەرتحانالىق باقىلاۋ ەنگىزىلدى, سونداي-اق اكەلۋگە شەكتەۋ ەنگىزىلدى. يمپورتتالعان ءسۇتتىڭ سايكەستىگىن باعالاۋ تۋرالى 67 قۇجاتتىڭ كۇشى جويىلدى. اۋماقتاردا ايماقتىق شتابتار جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ.

سوڭعى بىرەر جىل كولەمىندە  ساۋدا-ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا دا بەلسەندى دامي ءتۇستى. قازاقستاننىڭ سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ساۋداسى ەاەو جۇمىس ىستەگەن ۋاقىت ىشىندە 73,6 پايىزعا نەمەسە 112 ملرد دوللارعا وسكەن. 2023 جىلدىڭ 9 ايىندا قازاقستان مەن ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا 20,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. وسى كەزەڭدە ەاەو ەلدەرىنە ەكسپورت 11,4 پايىزعا ءوسىپ, 7,8 ملرد دوللاردى, ال وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتى 6,4 ملرد-تى (5 5,4 ملرد-تان 6 6,4 ملرد-قا دەيىن) قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 18,5 پايىزعا ۇلعايعان.

ال سىرتقى ساۋدا بىلتىر توعىز ايدا 102 ملرد دوللاردى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا (99,6 ملرد دوللار) 2,4 پايىزعا جوعارى.

جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسى شەڭبەرىندە يران­مەن ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسىنداي كەلىسىمگە سينگا­پۋرمەن دە قول قويىلدى, ول كۇشىنە ەنۋ ءۇشىن مەملەكەتىشىلىك راسىمدەردەن وتە­دى. مىسىر, يندونەزيا جانە ءباا-مەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. قولدا­نىستاعى ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمدەر قازىردىڭ وزىندە ءوز اسەرىن كورسەتتى. ماسەلەن, ۆەتناممەن تاۋار اينالىمى 7 جىلدا 2,5 ەسە (5 525,7 ملن-عا دەيىن), يرانمەن ۋاقىتشا كەلىسىم ارقاسىندا 3 جىل ىشىندە – 38 پايىزعا, سەربيامەن كەلىسىم قولدانىلعان جىلى 3,2 ەسە ءوستى.

شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ بويىنشا دا اۋقىم­دى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ۇكى­مەت 2025 جىلعا قاراي تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ رەسۋرستىق ەمەس ەكسپورتىن 41 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا ماقساتتى ينديكاتور قويدى. «KazakhExport» ەسك اق-مەن بىرلەسىپ ەكسپورتتىق نەسيە اگەنتتىگىن قۇرۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى ازىرلەندى (17 قاراشادان باستاپ ول سەنات قاراۋىندا).

قىتايمەن ءوزارا تاۋار اينالىمىن 40 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. قحر-مەن جۇمىس ىستەۋدىڭ نەگىزگى باعىتى ايماقتاندىرۋ قاعيداتى بويىنشا ءار پروۆينتسيادان اتاۋلى جۇمىس بولادى, قازىر حۋبەي, سىچۋان پروۆينتسيالارىمەن ماي ونەركاسىبى, استىق وڭدەۋ سالاسىنداعى جوبالار پىسىقتالىپ جاتىر. ءوزارا ءىس-قيمىل ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دە جالعاسادى. وزبەكستانمەن شەكارادا «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرى ايقىندالدى. بۇل جاڭا وندىرىستەردى اشۋعا, قايتا وڭدەۋدى جولعا قويۋعا, تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن لوگيستيكالىق قىزمەتتەردى قامتا­ما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

وڭتۇستىك ازيا مەن تاياۋ شىعىس نارىقتارىنا, ءۇندى مۇحيتىنىڭ پورتتارىنا شىعۋ ماقساتىندا ساۋدا-ەكو­نوميكالىق باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ جوسپارلارى ىسكە اسىرىلادى. ازىق-ت ۇلىك جانە ورگانيكالىق ونىمدەر ءۇشىن ەۋرو­پالىق وداق نارىعى ماڭىزدى باعىت بولىپ قالا بەرەدى.

2027 جىلعا دەيىن قول جەتكىزۋدى جوس­پارلاپ وتىرعان بىرقاتار ستراتەگيالىق مىندەتتەر تۇر. ولار:

قازىرگى زامانعى ساۋدا فور­ماتتا­رىنىڭ ۇلەسىن 31 پايىز­دان 56 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ; ەلەكتروندىق ساۋدا ۇلەسىن 13,4 پايىز­دان 16 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ; بيرجالىق ساۋدا ۇلەسىنىڭ 2023 جىلعى كورسەتكىشتەن 20 پايىزعا ءوسۋى; ۇلتتىق ستاندارتتاردى قولدا­نۋدى 61 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ; تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوز قۇقىقتا­رىن قورعاۋعا قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن 77,1%-عا دەيىن ۇلعايتۋ; شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ەكسپور­تىنىڭ كولەمىن 46,5 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ; بەلسەندى ەكسپورتتاۋشىلار سانىن 760-تان 1250-گە دەيىن ارتتىرۋ.