«ويحوي, اباي دالاسى «ابايلاعان», سەمەي دەسە, اباي دەپ قارايدى ادام» دەپ مۇقاعالي اقىن جىرلاعانداي, اقىندى وسى تاريحي قالاسىز ويعا ورالتۋ دا, ەلەستەتۋ دە مۇمكىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن وبلىستىڭ اتاۋى ۇلى اقىننىڭ اتىمەن اتالعان سوڭ, بۇل شاھاردىڭ تاريحي ماڭىزى بۇرىنعىدان دا كۇشەيە ءتۇستى.
ودان بولەك, سەمەي قالاسىنداعى كورنەكتى مادەني ورىنداردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنەتىن اباي وبلىستىق كىتاپحاناسىنا تاياۋدا 140 جىل تولدى.
كىتاپحانا تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردە كورسەتىلگەنىندەي, ونىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا پاتشالىق رەسەي كەزىندە وسىلاي قاراي جەر اۋدارىلعان ورىس دەموكراتتارى سەبەپشى بولعان. ياعني XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەمەيدە جازاسىن وتەۋگە جىبەرىلگەندەردىڭ ۇلكەن شوعىرىنىڭ كەلۋى قالانىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىنە جاڭاشا اسەر ەتتى. ولاردىڭ دەنى جازاسىن وتەۋمەن قاتار ولكە تاريحىن, قازاق دالاسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن زەرتتەۋ ىستەرىمەن دە اينالىسقانى ءسوزىمىزدى تۇزدىقتاي تۇسەدى.
ماسەلەن, 1878 جىلى ەۆگەني ميحاەليستىڭ باسشىلىعىمەن سەمەي قالاسىندا ەڭ العاشقى قوعامدىق مەكەمە وبلىستىق ساناق كوميتەتى ىرگە كوتەرەدى. بىرتىندەپ ميحاەليس پەن ونىڭ دوستارى سول كەزدەگى سەمەي گۋبەرناتورى ا.پروتسەنكوعا كىتاپحانا اشۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن جەتكىزگەن ەكەن. ۇسىنىس گۋبەرناتورعا ۇناپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە كىرىسەدى. ءسويتىپ 1883 جىلدىڭ 3 قازانىندا (ەسكىشە 11 قىركۇيەك) ساياسي جەر اۋدارىلعاندار ە.ميحاەليس, ۆ.فيليپپوۆ, م.سۋۆورتسەۆ, س.گروسس, زاڭگەر ا.لەونتەۆ, سۋرەتشى پ.د.لوبانوۆسكي جانە باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن سەمەيدىڭ قوعامدىق كىتاپحاناسى اشىلادى. جاڭا مەكەمەنىڭ ىرگە كوتەرەتىنى تۋرالى گازەتكە حابارلاندىرۋ بەرىلىپ, وعان قالا اكىمدىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى, شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى, قالا تۇرعىندارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان.
ءسويتىپ وبلىستىق ساناق كوميتەتىنىڭ قامقورلىعىمەن قىزمەتىن باستاعان كوپشىلىك كىتاپحانا جەكە عيماراتى بولماعاندىقتان كوميتەت جالعا الىپ وتىرعان بولشەۆلاديمير كوشەسىندەگى (قازىرگى اباي كوشەسى) ي.زەمليانيتسىن ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىنە ورنالاسادى. ە.ميحاەليستى قۇرمەت تۇتاتىن ي.زەمليانيتسىن ونىڭ ءوتىنىشىن جەردە قالدىرماي, اتا-اناسىنان وزىنە مۇراعا قالعان ءۇيىن كىتاپحاناعا جالعا بەرگەن بولاتىن.
العاشقى جىلى قوعامدىق كىتاپحانانىڭ قورىندا 274 دانا كىتاپ بولىپ, 130 وقىرمان جازىلسا, ەكى جىلدا پايدالانۋشىلار سانى 270-كە جەتكەن. ءار جىلدارى كىتاپحاناعا قالا تۇرعىندارى مەن جەر اۋدارىلعاندار ن.كونشين, ا.بلەك, گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا شەنەۋنىگى قىزمەتىن اتقارعان امىرە ايتباكين سياقتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىپ, ونىڭ ىرگەلى مادەنيەت وشاعىنا اينالۋىنا ىقپال ەتتى.
بۇگىندە اباي وبلىستىق كىتاپحاناسىندا 39 كىتاپحاناشى ەڭبەك ەتەدى. ولار كىتاپحانا قىزمەتىنىڭ كەلۋشىلەر ويىنان شىعۋىنا قىزمەت ەتۋگە ءاردايىم ءازىر. كىتاپحاناعا ۇلى اباي ەسىمى 1992 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بەرىلگەن. جىل سايىن مۇندا 18 مىڭنان استام وقىرمان كەلەدى.
«عالىم ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «اباي ميحاەليسپەن بىرگە ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. اسىرەسە سەمەي وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىن اشۋ جانە قوعامدىق كىتاپحانا اشۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىنە ات سالىسىپ, ءىس جۇزىندە كومەك كورسەتەدى...».
راسىندا دا اباي عىلىم-بىلىمگە قۇمارلىعى, كىتاپقا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى ارقىلى وزىنە ميحاەليستەي ومىرلىك دوسىن تاپقانى ايان. ميحاەليس ابايدىڭ ەڭ العاشقى ىزدەنۋ, شىعارماشىلىق قالىپتاسۋ كەزەڭىندە, وعان جول نۇسقاۋشى, ادامزات مادەنيەتىنىڭ حابارشىسى ەسەپتى بولدى. سوندىقتان ۇلاعاتتى ۇستازى بولعان ونى اباي ءومىرىنىڭ كەيىنگى شاعىندا: «دۇنيەگە كوزىمدى اشقان كىسى – ميحاەليس» دەپ ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ, العىسىن ءبىلدىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. ول تۋرالى كاكىتاي دا: «اباي الدە بويىنا بىتكەن ونەرىن جارىققا شىعارىپ, بىلدىرە الماي كەتۋگە دە بولاتۇعىن ەدى. اگاردا 80-جىلىندا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ميحاەليس دەگەن ءبىلىمدى كىسىمەن تانىس بولماسا... بۇل گروسس ءھام ميحاەليس ابايدىكىنە قوناق بولىپ كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن. ابايدىڭ عىلىمعا بەتىن تۇزەپ جىبەرمەككە وسى كىسىلەر ۇلكەن سەبەپ بولعان...» دەپ اقىننىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىنا جازعان ەستەلىگىندە اتاپ وتەدى. بۇل ويدى عۇلاما اقىننىڭ زامانداسى, ولكەتانۋشى, سۆياششەننيك ب.گەراسيموۆ 1920 جىلى جازعان «پوەزدكا ۆ يۋجنىي التاي» جولجازباسىندا قۇپتايدى.
سول ميحاەليس ارقىلى اباي س.س.گروسس, ا.ل.لەونتەۆ, ن.ي.دولگوپولوۆتارمەن تانىسادى. ولار ابايدىڭ 40-تان اسىپ, كەمەلىنە كەلگەن, شىعىس, باتىس ادەبيەتى مەن ويشىلدارىن جاقسى بىلگەن, قوعامدىق قىزمەتكە قىزۋ ارالاسىپ, تولىسقان شاعىندا تانىس بولىپ, ونىڭ بىلىمىنە, پاراساتىنا ءتانتى بولعان. ولار سەمەيدە جازاسىن وتەپ قانا قويماي, دالالى ولكەنى زەرتتەۋ ىسىمەن كەڭ كولەمدە اينالىسىپ, قازاق تاريحىن, ەتنوگرافياسىن, قۇقىعىن, سالت-ءداستۇرىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ابايدىڭ اقىل-كەڭەسىن باسشىلىققا العان. بىلىمگە قۇمار ميحاەليس ءوزى دە كوشپەلىلەر الەمىنەن زور ىنتامەن كوپ نارسە ۇيرەنىپ, ءبىلدى. اباي ارقىلى شىعىس مادەنيەتىمەن سۋسىنداپ, دالالىقتار ديپلوماتياسى سىرىنا قانىققان», دەيدى اباي وبلىستىق كىتاپحاناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا ايازباەۆا.
ەۋروپالىق دەرەككوزدە العاش رەت دالالى ولكەنىڭ مادەني ومىرىندەگى كىتاپحانانىڭ ءرولى مەن دانا اقىننىڭ سەمەيدىڭ قوعامدىق كىتاپحاناسىنىڭ تۇراقتى وقىرمانى ەكەنىن دە جازىپ تاريحتا قالدىرعان امەريكالىق پۋبليتسيست دج. كەننان ەكەنى ءمالىم بولىپ وتىر. ول 1885 جىلى سۋرەتشى فروست ەكەۋى ساياسي ايىپتىلار كوپ شوعىرلانعان ءسىبىر ولكەسىنە جاساعان ارنايى ساپارىندا سەمەيدە بولىپ, قالا ورتالىعىنداعى شاعىن اعاش ۇيدە ورنالاسقان كىتاپحانا قورىنان باتىس ويشىلدارىنىڭ شىعارمالارى مەن الەمدىك كوركەم ادەبيەتتىڭ تاماشا ۇلگىلەرىن كورىپ, ا.ا.لەونتەۆپەن اڭگىمەلەسىپ, كىتاپحانانى جەرگىلىكتى قازاقتار دا پايدالاناتىنىن ەستيدى.
ا.لەونتەۆ ابايدى ۇلكەن وي يەسى, دانا ادام, ورىس ادەبيەتىن جاقسى مەڭگەرگەن, ول اعىلشىن ويشىلدارىن مۇقيات زەردەلەپ ءجۇر دەپ جوعارى باعالاعان. «...مەن ونىمەن ەكى مارتە اڭگىمەلەسكەنىمدە درەپەردىڭ «ۋمستۆەننوە رازۆيتيە ەۆروپى» ەڭبەگىن جاقسى يگەرگەنىن ءبىلدىم, ءسىزدى سەندىرە الامىن», دەپ دج. كەنناندى قايران قالدىرادى. «جاقسىنى كورمەككە» نيەتتەنىپ, ابايمەن كەزدەسكىسى كەلگەنىمەن, ءساتى تۇسپەي كەتەدى.
كەنناننان كەيىن ءوزىنىڭ كەزەكتى ساياحاتى ساپارىندا 1885 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا سەمەيدە بولىپ, كىتاپحانا مەن ولكەتانۋ مۋزەيىمەن اسىقپاي تانىسقان ورىستىڭ ايگىلى جيھانكەزى نيكولاي ميحايلوۆيچ پرجەۆالسكي كەشكىسىن وفيتسەرلەر زالىنداعى ماجىلىستە: «بۇلار – كوڭىل اۋدارۋعا تۇرارلىق مەكەمەلەر, وسى مەكەمەلەر ءۇشىن مەن قالاعا العىس ايتامىن جانە بۇل مەكەمەلەردىڭ الداعى ۋاقىتتا ونان سايىن وركەندەي بەرۋىنە تىلەكتەستىك نيەتىمدى بىلدىرگىم كەلەدى!» دەپ ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن ەكەن.
ال اباي بولسا, كىتاپحانانىڭ وسىنداي قازىنا قورىمەن تانىسقان سايىن جاڭا الەمگە ەنگەندەي كۇي كەشەدى.
«2013 جىلى كىتاپحانامىزدىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا كەمەڭگەر اقىن اباي قۇنانباي ۇلى وقىعان ادەبيەتتەر الەمىن كىتاپحانا پايدالانۋشىلارىنا جۇيەلى تانىستىراتىن «ابايدىڭ رۋحاني ورتالىعىن» ۇيىمداستىرعان بولاتىنبىز. ورتالىقتاعى XVIII عاسىردىڭ سوڭىنان باستالىپ, XIX عاسىردا جانە XX عاسىردىڭ باسىن قامتىعان 5000-عا تارتا كىتاپحانامىزدىڭ باي سيرەك كىتاپتارى مەن 27 000-عا جۋىق مەرزىمدى باسىلىمدارىنىڭ قازىنا قورىنداعى اسىل جاۋھارلار عاسىرلار سىرىن بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزىپ وتىر. قازاق تاريحىنان اقپارات بەرەتىن تۇركى الەمىنىڭ باعا جەتپەس دەرەك كوزدەرى, عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى «ۋچيونىە زاپيسكي اكادەمي ناۋك روسسيسكوي يمپەري» (1853,1854), ا.حارۋزين «كۋرگانى بۋكەەۆسكوي ستەپي» (1890), قازاق جەرىن وتارلاۋ تۋرالى – «جۋرنال سوۆەششانيا و زەملەۋستويستۆە كيرگيز» (1907), «ماتەريالى پو كيرگيزسكومۋ زەملەپولزوۆانيۋ» (1905), باي كەن-قازبالارىمىز تۋرالى – «و زولوتىح پريسكاح سەميپالاتينسكوي وبلاستي», ولكەمىزدىڭ اڭ-قۇسى, فلورا-فاۋناسى بەينەلەنگەن سەمەي گەوگرافيالىق بولىمشەسىنىڭ «جازبالارى...», اباي جايىندا دەرەكتەر تىركەگەن وبلىستىق ستاتكوميتەت پەن باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ قوعامىنىڭ باسىلىمدارى مەن اقىن وقىعان باتىس ويشىلدارى ميلل, درەپەر, سپەنسەر ەڭبەكتەرى جانە ورىس, ەۋروپا ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ شىعارمالارى كىتاپحانامىزدىڭ تورىنەن ورىن الىپ, قۇندى مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە ساقتالىپ تۇر», دەيدى اباي وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسىنىڭ مەرزىمدى جانە سيرەك باسىلىمدار ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاڭىلگۇل ادىلبەكقىزى.
ءوڭىر تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار اباي وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسى الداعى ۋاقىتتا دا تالاي بەلەستەردى باعىندىرادى دەپ سەنەمىز.