كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگى جونىندەگى ەسەپ بەردى. سونداي-اق وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار ساۋالدارىن جولدادى.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگى جونىندە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2013-2022 جىلدارى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە تريلليون تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالعان.
«بۇگىندە ەلدى مەكەندەردىڭ 78 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. 2019 جىلدان باستاپ سۋارمالى ەگىنشىلىك كولەمى 78 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلدى. سونىمەن قاتار سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگى وتە تومەن كۇيدە قالىپ وتىر. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى سۋدىڭ تاپشىلىعىن, تۇرعىندارعا, اسىرەسە اۋىلدا تۇراتىندارعا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىن تۋدىرادى. 2018 جىلى ەسەپ كوميتەتى سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۋ رەسۋرستارى مەن اكتيۆتەردىڭ باسقارىلۋ تيىمدىلىگىنە اۋديت جۇرگىزدى. 2022 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وڭتۇستىك ءوڭىردى سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تەكسەردى.
بيىل «قازسۋشار» رمك-نىڭ حالىقارالىق قارىزداردى پايدالانۋ بويىنشا قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە اۋديت جاسالدى. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 75 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن قىسقارۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ كورشى مەملەكەتتەرگە ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى سۋعا تاۋەلدىلىگىمىز كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. سىرتتان كەلەتىن سۋ اعىنى دا ازايىپ كەلەدى», دەدى ن.گودۋنوۆا.
بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار ءىس جۇزىندە ءجيى قولدانىلمايدى. ەسكى كانالدار مەن توزعان جەلىلەردەگى سۋدىڭ شىعىنى وراسان زور. مىسالى, 2022 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىندا عانا سۋ شىعىنى 5,2 تەكشە شاقىرىمدى (جالپى الىناتىن سۋدىڭ 45 پايىزى), ال ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سىرتقى اعىنىنىڭ تاپشىلىعى 0,8 تەكشە شاقىرىمدى قۇراعان.
«2022 جىلى جۇرگىزىلگەن اۋديت بارىسىندا وڭتۇستىك وڭىردە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى تەك 68 مىڭ گەكتارعا نەمەسە بارلىق سۋارمالى القاپتىڭ 5 پايىزىنا عانا ەنگىزىلگەنى انىقتالدى. ءتىپتى وسىنىڭ ءوزى جىلىنا 0,2 تەكشە شاقىرىم ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىندە جانە «قازسۋشار» رمك-دا جۇرگىزىلگەن اۋديت شەڭبەرىندە شامامەن 68 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى جانە 693 ملرد تەڭگە اكتيۆتەر قامتىلدى. 3 ملرد 300 ملن تەڭگە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار, 56 ملرد تەڭگە بيۋدجەت جانە قارىز قاراجاتىن ءتيىمسىز جوسپارلاۋ جانە پايدالانۋ, سونداي-اق 2,5 ملرد تەڭگە ەكونوميكالىق شىعىن مەن تۇسپەگەن پايدا انىقتالدى.
قازىرگى تاڭدا بيۋدجەتكە 1 ملرد 700 ملن تەڭگە (51 پايىز) وتەلدى جانە قالپىنا كەلتىرىلدى. اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىندى. 4 ماتەريال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرىلدى. ءبىر ماتەريالعا قاتىستى 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى سوت ۇكىمى شىعارىلدى. قوماقتى بيۋدجەت قاراجاتى بولىنگەنىنە قاراماستان, بارلىق پروبلەما سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءوزىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرماۋ سالدارىنان ورىن الىپ وتىر», دەدى ن.گودۋنوۆا.
بۇدان كەيىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ اۋديتتەرى انىقتاعان سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جۇيەلى پروبلەمالارى مەن كەمشىلىكتەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. بىرىنشىدەن, سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى ابدەن توزعان, كەيبىرى ءتىپتى اپاتتى جاعدايدا. تەحنولوگيالىق جاعىنان ەسكىرگەن سۋارۋ جۇيەلەرى قولدانىلادى. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ 25 پايىزدان استامى قاناعاتتانارلىقسىز جانە اپاتتى جاعدايدا تۇر.
«وسىعان قاراماستان, كانالداردى ەسكىرگەن تەحنولوگيالار بويىنشا جوبالاپ, سالىپ جاتىر. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا 16 جەر كانالىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جوباسى ساپاسىز جوبالاۋ, سونداي-اق سۋدىڭ ءتۇبى مەن بەتكەيلەرىنىڭ شايىلۋى سەبەبىنەن توقتاتىلدى. بۇل جوباعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, ونىڭ قىمباتتاۋىنا اكەپ سوقتىردى. سالدارىنان 1,1 ملرد تەڭگە سوماسىنا ورىندالعان جۇمىستاردىڭ 50 پايىزى «دالاعا كەتتى».
سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ توزۋى جانە ەسكى قۇرىلىس تەحنولوگيالارىن قولدانۋ سەبەبىنەن بولاتىن سۋدىڭ شىعىنى سۋ الۋ كولەمىنىڭ 50 پايىزىن قۇرايدى. جەر كانالدارىندا سۋدىڭ 40 پايىزى جاي جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. تاعى 10 پايىزى ىستىق پەن جەلدىڭ اسەرىنەن بۋلانادى. ەڭ سوراقىسى, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان – سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى مۇنى نورما رەتىندە قابىلداپ, جىل سايىن «قازسۋشارعا» سۋ شىعىنىنىڭ جوسپارلى كورسەتكىشتەرىن 40 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن كەلىسىپ وتىرعان. مىسالى, سۋدىڭ 70 پايىز جوسپارلى شىعىنى رمك فيليالى – قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى كانالىنا كەلىسىلگەن», دەدى ن.گودۋنوۆا.
تاعى ءبىر ماسەلە, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار دايىن بولماسا دا, 2009 جىلدان باستاپ قازسۋشار قۇنى 422 ملن تەڭگە بولاتىن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. اۋديت كەزىندە 14 جىلدىڭ ىشىندە ءىس جۇزىندە ءبىر پايىزى عانا اۆتوماتتاندىرىلعانى انىقتالدى.
«ەكىنشىدەن, ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارى بار. بيىل جازدا ەلوردا تۇرعىندارى دا سۋ پروبلەمالارىن باستان كەشىرگەنى ەستەرىڭىزدە بولار. جاقىندا اتىراۋ مەن تەمىرتاۋدا دا وسىنداي جاعداي ورىن الدى. ال اۋىلداعى احۋال قالاي؟ مىسالى, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ءاۋديتى اقمولا وبلىسىنىڭ تالاپكەر جانە قاجىمۇقان اۋىلدارى تۇرعىندارىنىڭ (13,5 مىڭ ادام) 2021 جىلى سالىنعان تاراتۋ جەلىلەرى بولعانمەن, ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعانىن انىقتادى», دەدى ن.گودۋنوۆا.
ۇشىنشىدەن, تاريفتىك ساياسات جەتىلمەگەن. بۇگىندە جان باسىنا شاققانداعى تۇتىنىلاتىن سۋ كولەمى بويىنشا قازاقستان Global Water Use مونيتورينگىنە ەنگىزىلگەن 179 ەلدىڭ ىشىنەن الەمدە 11-ورىندا تۇر.
«ساراپشىلار مۇنى تاريفتەردىڭ تومەندىگىمەن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ سۋدى ۇنەمدەۋگە دەگەن ىنتاسىنىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستىرادى. ۋاكىلەتتى ورگان «قازسۋشار» ءۇشىن مالىمدەلگەننەن ەكى ەسە تومەن بەكىتكەن 2018-2023 جىلدارعا ارنالعان تومەن تاريف كاسىپورىننىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنىڭ ناشارلاۋىنا جانە شىعىندارىنىڭ جيناقتالۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. مۇنداي جاعداي جاڭا ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ بىلاي تۇرسىن, قولدا بار ينفراقۇرىلىمدى ءتيىستى جاعدايدا كۇتىپ-ۇستاۋعا, سونداي-اق سالادان كەتۋگە ءماجبۇر وندىرىستىك جۇمىسكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. تاريفتەردى قايتا قاراماسا, جاعداي ناشارلاپ كەتتى», دەدى ن.گودۋنوۆا.
تورتىنشىدەن, بىلىكتى كادرلار تاپشى, تەحنيكالىق ماماندار جاپپاي جۇمىستان كەتىپ جاتىر. پالاتا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ سالاسىنداعى كادرلاردى قولدانىستاعى وقۋ باعدارلاماسىمەن دايارلاۋ قازىرگى زامانعا ساي, قاجەتتى ءبىلىمدى بەرمەيدى. سونىمەن قاتار گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جوبالاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىندا ماماندار – ينجەنەر-گيدروتەحنيكتەر, ينجەنەر-گيدرومەليوراتورلار جەتىسپەيدى.
«جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلىك كادرلارعا دەگەن ناقتى قاجەتتىلىككە ءالى تالداۋ جاساماعان. بۇعان دەيىن دە ەكولوگيا مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋشىلىعى مينيسترلىگىندە احۋال وسىلاي بولعان. اۋىزشا اقپاراتقا قاراعاندا, سالاداعى تاپشىلىق 500-گە جۋىق بىلىكتى مامانداردى قۇرايدى. الايدا قاي وڭىرگە قانشا كەرەك ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. 2018 جىلى مەملەكەتتىك اۋديت جۇرگىزىلگەننەن كەيىن عانا «سۋ شارۋاشىلىعى» ماماندىعىن اشۋ جۇمىستارى باستالىپ, 2020 جىلدان بەرى وسى سالاداعى ينجەنەرلىك جانە قۇرىلىس بەيىنى بويىنشا كادرلار دايارلانا باستادى. سوندىقتان وسى ماماندىق بويىنشا تۇلەكتەر ءالى جوق», دەدى ن.گودۋنوۆا.
سونداي-اق 2018-2022 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ» ماماندىعى بويىنشا وقۋىن اياقتاعان 1 300 تۇلەكتىڭ 80 پايىزى ءوز ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى. كادر تاپشىلىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – جالاقىنىڭ تومەندىگى (ورتا ەسەپپەن – 172 مىڭ تەڭگە).
«بەسىنشى, حالىقارالىق قارىزدار جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءاردايىم ءتيىمدى بولا بەرمەيدى. ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى مەن يسلام دامۋ بانكىنىڭ قارىزدارى شەڭبەرىندە «قازسۋشار» 2017 جىلدان بەرى 317 ميلليون دوللار سوماسىنا 61 جوبانى قارجىلاندىرعان. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا اۋديت جۇرگىزۋ كەزىندە 5 جىلدا تەك 18 جوبا تاپسىرىلعانىن, 37-ءى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن, 6 جوبانىڭ جۇمىستارى ءتىپتى ءالى باستالماعانىن انىقتادى. سەبەپتەرى سول باياعىداعىداي – ساپاسىز جوبالاۋ جانە جوسىقسىز مەردىگەرلەر.
جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن كەشىكتىرۋ «قازسۋشار» شوتىندا 6,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ جيناقتالۋىنا اكەلدى. بيۋدجەت ولاردى رەزەرۆكە قويعانى ءۇشىن قوسىمشا 1,7 ميلليارد تەڭگە تولەدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى تومەندەگەن جاعدايدا قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردىڭ ۇلعايۋ قاۋپى بار, ويتكەنى قارىزدار دوللارمەن الىنعان», دەدى ن.گودۋنوۆا.
سونىمەن قاتار جوعارعى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ساتىپ الىنعان جابدىقتار مەن سالىنعان ينفراقۇرىلىم ماقساتىنا ساي پايدالانىلمايتىنى انىقتالعانىن جەتكىزدى. سونىڭ سالدارىنان, جوسپارلانعان 4 مىڭ گەكتارعا جۋىق سۋارمالى جەر اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا ەنگىزىلمەگەن.
«جالپى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ فيزيكالىق توزۋ دەڭگەيىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسى مۇلدەم جوق. «قازسۋشاردىڭ» ماماندارى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ توزعانىن كوزبەن شولۋ ارقىلى انىقتايدى. بۇل جوندەۋگە جاتاتىن وبەكتىلەردى, سونىڭ ىشىندە اپاتقا دەيىنگى وبەكتىلەردى جوندەۋ كەزەكتىلىگىن دۇرىس انىقتاماۋعا اكەلۋى مۇمكىن.
سوڭعىسى, ءتىپتى ەڭ ماڭىزدىسى – باعدارلامالىق قۇجات جوق جانە سۋ سالاسىن دامىتاتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جەتىلدىرىلمەگەن. سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ سوزىلىپ كەتتى. ەندى 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما جوباسى ازىرلەندى. وسى جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا ۇكىمەت جانىنداعى سۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ءتيىستى كەشەندى جوسپاردىڭ جوباسى تانىستىرىلدى.
جاڭا «سۋ كودەكسىندە» دە جاعداي وسىنداي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى اقپاندا بەرگەن تاپسىرماسىنا قاراماستان, كودەكس وسى ۋاقىتقا دەيىن قابىلدانباعان. وسى ەكەۋى دە – نەگىزگى قۇجات. بۇل قۇجاتتار جوق. سونىڭ سالدارىنان سالانى جۇيەلى تۇردە ماقساتتى دامىتۋدىڭ ورنىنا ءبىز سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىندا دا, كادرلار, جاڭا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, تاريفتەر جانە تاعى دا باسقا جۇيەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە دە «تەسىكتەردى جاماۋعا» ءماجبۇر بولامىز», دەدى ن.گودۋنوۆا.
بۇدان بولەك, ءماجىلىس 2022 جىلى 15 جەلتوقساندا استانادا قول قويىلعان قازاقستان مەن ەستونيا ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ادامداردىڭ رەادميسسياسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. قۇجات ەكى ەلدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ رەادميسسيا ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىعىن قۇقىقتىق تۇرعىدا رەتتەيدى.
كەلىسىم قازاقستان مەن ەستونيا ازاماتتارىن, سونداي-اق وسى ەلدەردىڭ اۋماعىنا كەلۋ, بولۋ نەمەسە تۇرۋ شارتتارىن ورىنداماعان نەمەسە ورىنداۋدى توقتاتقان ءۇشىنشى ەلدىڭ ازاماتتارى مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردى انىقتاۋ جانە قايتارۋدى ۇيىمداستىرۋ راسىمدەرىن جەدەلدەتەدى.
سونىمەن قاتار ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنداعى قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەرمەن كەلىستى.
ءماجىلىس كوميتەتتەرى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى. ولاردىڭ قاتارىندا نەسيە بەرۋ كەزىندەگى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر بار. جالپى وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.