ەلى مەن جەرىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن جان-جۇرەگىمەن تەرەڭ سەزىنگەن اقىن ماعجان جۇماباي حح عاسىر باسىندا الاش ارىستارىمەن بىرگە قالاي دا ۇلتىن وياتۋدى كوكسەگەنى ءمالىم. سونداعى اسا ءبىر قامىرىقتى ولەڭى «قازاق ءتىلى» ەدى. «كۇش كەمىدى, ايبىندى تۋ قۇلادى, كەشە باتىر – بۇگىن قورقاق, بۇعادى» دەپ باستالاتىن شاعىن عانا جىردا بارىنەن كۇدەر ۇزگەن اقىن ەڭ سوڭىندا ءۇمىتتى ۇلتتىڭ انا تىلىنەن تابادى. «...تاراپ كەتكەن بالالارىڭدى باۋىرىڭا, اق قولىڭمەن تارتا الارسىڭ سەن, تiلiم!» دەپ اياقتايدى. الكەي مارعۇلانشا ايتقاندا, «قازاق حالقى ءۇشىن ماعجان جۇمابايدىڭ ماڭىزى اعىلشىندار ءۇشىن شەكسپيردىڭ, ورىستار ءۇشىن پۋشكيننىڭ ماڭىزىنان كەم ەمەس». دەمەك, وسىنشاما ۇلى اقىننىڭ بۇلاي دەۋىندە ۇلكەن ءمان بار.
ول زاماندا حالىقتىڭ كوكىرەك كوزىن اشۋمەن قاتار سانا-سەزىمىنە ساۋلە سەۋىپ, رۋحىن وياتۋ تەك قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىنە بايلانىستى ەكەنىن اقىن تەرەڭ ءتۇيسىندى. بۇل ءالى دە سولاي. ويتكەنى انا ءتىلىمىزدىڭ قۋات كوزىندە سول زامانعا دەيىن جاساپ كەلگەن ۇلتتىڭ اقىل-ويى مەن رۋحىنىڭ قاينار باستاۋى بۇرقىلداپ اعىپ جاتىر ەدى. ماعجان پوەزياسىنىڭ ارتىقشىلىعى دا سول, انا ءتىلدىڭ قۋاتى مەن تۇركىدەن تامىر تارتاتىن الاشتىڭ اسقاق رۋحىنىڭ قابىسۋى. ەشتەڭەنى مويىنداماي ءوزىنىڭ ازاتتىعى مەن ەركىندىگىن ايگىلەپ قانا تۇراتىن وسى بۇلا كۇشتىڭ باستاۋى بۇعان دەيىن تۇزىلگەن ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزى جىراۋلار پوەزياسى مەن ەجەلگى جىر-داستاندارىمىزدا-تۇعىن. نەشە مىڭ جىلدىق تاريح قانا ەمەس, ول شىعارمالاردا قانشاما ۋاقىتتىڭ رۋحى, حالىقتىڭ تانىمى مەن ەڭ ۇلى مۇراتتارى جاتقانى انىق. ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتتارىنان جان تارتاتىن تۇرىكشىل سارىنداعى ماعجان ولەڭدەرىنىڭ قۋاتىنا قاراڭىز. وزىنە دەيىن اسان قايعى, دوسپامبەت پەن قازتۋعان جىراۋلار بولماسا, الاش پوەزياسىنىڭ التىن تامىرىنا اينالعان ماعجاننىڭ دا شىعۋى ەكىتالاي ەمەس پە؟
«بەس عاسىر جىرلايدى» اتتى ەكى تومدىق دۇنيەگە كەلگەن 80-جىلداردىڭ باسىندا بوداندىقتىڭ مۇز قۇرساۋىن سوگەردەي سانا مەن رۋح ءدۇر سىلكىنگەنى انىق. بەينەلەپ ايتقاندا جاياۋدى اتقا مىنگىزۋ, اش-جالاڭاشتى اۋقاتتاندىرىپ, كيىمدى ەتۋ – اتقا مىنگەن سانانى قارۋلاندىرۋمەن پارا-پار قۇبىلىس. قۋراۋعا اينالعان سانا دىڭگەگىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, جان ءبىتىرۋ عانا ەمەس, ۇلتتى وزىنە تانىتۋ جاتىر تۇبىندە. بۇل تولعاۋلاردىڭ قاي-قايسىسىنان بولسىن ەرتەدەگى ەلدىكتىڭ تولقۇجاتىن كورسەتەتىن ۇستىندار قىلاڭ بەرەدى. بويىندا قازاق قانى, ءتىپتى ەرتەدەگى تۇرىك قانى بار سانالى جان ءار جولىنان ويىنا قۋات الارلىق, ءتۇپساناسىن وياتارلىق ءبىر دۇنيەنى سەزىنبەسە, وندا ءبىز بۇگىنگە جەتپەس ەدىك.
«مۇحتار ماعاۋين جىراۋلار تاريحىن ءۇش عاسىر ارىعا جىلجىتتى» دەگەن اڭگىمەدەن باستالدى. جىراۋلار تاريحى ودان سوڭ بەس عاسىرعا, ودان كەيىن ارعى-بەرگىسىن قوسقاندا ءتىپتى جەتى عاسىرعا, ودان دا ءارى ەستە جوق ەسكى زامانعا قاراي كەرۋەن تارتتى. بىراق وسى جىراۋلار تاريحىنىڭ ءبارىنىڭ تەمىرقازىعى مۇحتار ماعاۋيننىڭ 1968 جىلى باسپا ءجۇزىن كورگەن «قوبىز سارىنى» اتتى كىتابى بولىپ قالدى. مويىنداعىسى كەلمەگەندەرگە جازۋشىنىڭ ءوزى كەسىمدى ءسوزىن ايتقان: «شالكيىزدى, قازتۋعان, دوسپامبەتتى, قازاق حاندىعى كەزەڭىندەگى ۇلى جىراۋلار پوەزياسىن مەن اشتىم, ەندى مەنىڭ اتىممەن ايگى بولۋى كەرەك» دەپ جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك جازعانى ەسىمىزدە. بۇعان ەشكىم تالاسا المايدى, ارينە. جىراۋلار پوەزياسى توپتاستىرىلعان «بەس عاسىر جىرلايدى» اتتى قوس تومدىق شىققانعا دەيىن كوزى اشىق جۇرت «قوبىز سارىنىمەن» ساناسىن ءبىر سىلكىپ العانىن ۇمىتپاعان ءجون. اتالعان جىرلاردى جيناۋدىڭ, ونى عىلىمي جۇمىس رەتىندە قورعاۋدىڭ قانشالىقتى كۇرەسپەن كەلگەنىن مۇحتار ماعاۋين «مەن» اتتى مەمۋارلىق رومانىندا جاقسىلاپ كورسەتەدى.
شوقان ءۋاليحانوۆ «كوشپەلىلەر فيلوسوفى» اتاعان اسان قايعىنىڭ ءتورت-بەس تولعاۋىنىڭ ءوزى ساناعا توڭكەرىس جاساماي ما؟ «بۇل زاماندا نە عارىپ؟» دەيدى ابىز اۋەلگى سوزىندە. سونان سوڭ كوشپەلى قوعامدى سيپاتتاپ كەلە جاتادى دا ول:
«اتاجۇرتى بۇقارا
ءوز قولىندا بولماسا,
قانشا جاقسى بولسا دا,
قايراتتى تۋعان ەر عارىپ» دەپ «قويىپ» قالادى. بۇل جەردەگى اتاجۇرت پەن بۇقارا – جالعىز وتان. ونىڭ دا بيلىگى ءوز قولىڭدا بولماسا, قانشا قايراتتى بولساڭ دا عارىپسىڭ.
«ەدىل بول دا, جايىق بول,
ەشكىممەنەن ۇرىسپا» دەپ وسى ەكى جەردى قوسا جايلاپ, سالتاناتتى عۇمىر كەشكەن اقىل يەسى عانا سويلەي الادى. ال وسى جولداردى تولىعىمەن كەلتىرىپ, الەۋمەتتىك استارى مەن ءمانىن ءتۇسىندىرىپ جاتارعا ۇلكەن ەلدىك سانانىڭ نارقى قاجەت.
«الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت,
اقالا وردام قونعان جۇرت.
اتامىز ءبىزدىڭ بۇ ءسۇيىنىش
كۇيەۋ بولىپ بارعان جۇرت.
انامىز ءبىزدىڭ بوزتۋعان
كەلىن بولىپ تۇسكەن جۇرت.
قارعاداي مىناۋ قازتۋعان باتىر تۋعان جۇرت,
كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت,
كىر-قوڭىمدى جۋعان جۇرت,
قاراعايدان ساداق بۋدىرىپ,
قىلشانىمدى سارى جۇن وققا تولتىرىپ,
جانعا ساقتاۋ بولعان جۇرت»,
دەيدى قازتۋعان جىراۋ. بۇل تولعاۋ التىن دىڭگەكتى ەلدىكتىڭ قادىرىنەن سىر شەرتەدى. بۇل جەردە ءباسى ەڭ بيىك ءسوز – جۇرت, ياعني ەل مەن جەر, وتان دەگەن ءسوز. ودان سوڭ اتا مەن انا, ەلگە قورعان بولىپ تۋعان قازتۋعان باتىر (بالا). «وتان وتباسىنان باستالادى» دەگەن ماقالدىڭ توركىنى وسى جەردەن كورىنبەي مە؟ ەڭ ءبىرىنشى جەرى مەن سۋىن ايتادى. سونان سوڭ وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي وسى اتا-انا, بالالارعا, قازتۋعانشا ايتقاندا, «جانعا ساقتاۋ بولعان جۇرت» ەكەن. اقىل-ويى مەن سانا-سەزىمى وسىلاي ولشەۋسىز كەڭ پىشىلگەن حالىقتىڭ كىسى سىيلاۋ, ادامنىڭ قادىرىنە جەتۋى مەن ءومىردى پارىقتاۋى وزگەشە, اناعۇرلىم جوعارى.
«قوعالى كولدەر, قوم سۋلار – قونىستار قونعان وكىنبەس.
ارىستانداي ەكى بۇتىن الشايتىپ, ارعىماق مىنگەن وكىنبەس» دەيتىن دوسپامبەت جىراۋدىڭ كوكسەگەنى دە وتان ءۇشىن, ەلدىك ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ دەگەندى ايتادى.
«ەكى ارىستاپ جاۋ شاپسا,
وق قىلقانداي شانشىلسا,
قان جۋسانداي ەگىلسە,
اققان سۋداي توگىلسە,
بەتەگەلى سارىارقانىڭ بويىندا
سوعىسىپ ولگەن وكىنبەس!»
دەپ قورىتادى.
اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەتتەر جىرلاعان ەركىندىك, الپ-الپ باسقان ازات رۋح شالكيىز, اقتامبەردى, ماحامبەتتەرگە ۇلاسادى. بۇقار جىراۋعا كوشكەندە ءتىپتى كەمەلدەنەدى.
وسى دوسپامبەتتىڭ ءبىر-بىرىنە جالعاس, مۇمكىن كوپ جەرلەرى ەلدىڭ ەسىندە قالماي ۇمىتىلىپ كەتسە دە, قۇراستىرۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ارقاسىندا جەتكەن ۇلگىلەردىڭ ءوزى ۇلتتىق تانىم مەن زەردەنىڭ تەڭدەسسىز قازىناسى.
«توعاي, توعاي, توعاي سۋ, توعاي قوندىم, وكىنبەن.
تولعامالى الا بالتا قولعا الىپ, توپ باستادىم, وكىنبەن.
تۋعان ايداي نۇرلانىپ, دۋلىعا كيدىم, وكىنبەن.
توبىرشىعى بيىك جاي سالىپ, دۇشپان اتتىم, وكىنبەن.
توعىندى سارتى نار جەگىپ, كوش تۇزەدىم, وكىنبەن.
تۋ قۇيرىعى ءبىر تۇتام تۇلپار ءمىندىم, وكىنبەن.
بۇرىن سوڭدى وكىنبەن, وكىنبەستەي بولعانمىن.
ەر مامايدىڭ الدىندا شاھيد كەشتىم, وكىنبەن!».
كونە زامانداردان جەتكەن وسى مۇرادا عاجايىپ سىرلار مەن ۇلى ەمەۋرىندەر بار. ياعني دوسپامبەت بۇرىننان بەرى وكىنبەستەي داۋرەن ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. جىراۋ مۇندا قاراقان باسىن عانا ايتىپ تۇرماعانىن ەسكەرسەك. «ەرتەدەن بەرى ەل مەن جەردىڭ ەگەسى مەن» دەگەن كەۋدەلى ءسوز زەردەنى وياتادى. «ارعىماق ءمىندىم, وكىنبەن» دەگەندە, ات ۇستىندە سەرىلىك داۋرەن ءسۇرىپ, ەمىن-ەركىن جۇرگەنىن قاپەرلەگەنى ءوز الدىنا. انىعىندا, جىراۋ كۇيكى تىرلىككە قامالماعان ازاتتىقتى ايتىپ تۇر: «العاش اتقا قونىپ, ادامزاتقا ۇلگى بولدىم. كەڭىستىككە جول اشتىم» دەگەن ۇلى ەمەۋرىن تۇرعانى سەزىلەدى وسى ەكى جولدا. ويتكەنى دوسپامبەت, شالكيىز قاتارلى باسقا دا جىراۋلاردىڭ جورىق جىرلارىن, دۇنيەلىك پايىمدارىن تاعى ءبىر زەردەلەپ كورسەڭىز, الگىندەي پىكىردە: «دۇنيەنىڭ ەگەسى ءبىز, ادامزاتقا ۇلگى كورسەتىپ, كەڭىستىككە جول اشتىق» دەگەندى باتىل ايتادى. ەلدىڭ, جۇرتتىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىن كەڭىنەن تولعايدى. ەلدىك ورناماعان جەردە, ەرلىك جاساماعان كەزدە ازاتتىق بولمايتىنىنان حابار بەرەدى. باسقاسى باسقا, حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن شىبىن جان قۇربان, شاھيد كەشۋگە بولادى ەكەن.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىم مەن رۋحتىڭ, ازاتتىق تۋرالى پايىمىمىزدىڭ كۇرەتامىرى سوناۋ كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى جازۋلاردان باستاۋ الاتىن, كەرەك بولسا شىڭعىس حان زاڭدار جيناعىنان تامىر تارتاتىن «بەس عاسىر جىرلايدى» كىتابىنداعى جىراۋلار پوەزياسىندا. سانا مەن رۋحتىڭ الىپ بەينەسى, ەرلىك پەن ەلدىك جولىنداعى باتىلدىق, جانىڭدى قيۋ, مالىڭدى شاشۋ تەك ۇرپاق ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن, ەل مەن جەردىڭ بۇتىندىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن ەكەن. ۇلتتىڭ دارالىق سيپاتى مەن ج ۇلىن-جۇيەسىندە بۇلكىلدەپ قايناپ جاتقان وسىنداي نەگىزدەر بۇگىنگى ازاتتىققا اكەلدى. اسپاننان تۇسە سالعان جوق ەشتەڭە. مۇنىڭ ءبارى – جاي تاريح ەمەس, تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ, باياندى ەتۋ جولىندا ءالى دە كادەگە اسا بەرەتىن توزباس قۇندىلىقتار.