قازىنانىڭ كوزى – «قارا التىن»

80 ملن توننا مەجەسىنە العاش رەت 2011 جىلى جەتسەك, اسا بەرەكەلى ءوندىرىس 2018 جىلى تىركەلدى – 90,3 ملن توننا. 2024 جىلدان ءارى قاراي جىلىنا 100 ملن توننا وندىرەمىز دەگەن جوسپار دا بار. جالپى, 30 جىل بەدەرىندە مۇناي ءوندىرىسى 3,5 ەسە ارتتى. 2021 جىلعى دەرەك بويىنشا, الەمدە مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا 13-ورىندا, دالەلدەنگەن مۇناي قورى بو­يىنشا 12-ورىندامىز. بارلانىپ, دالەلدەنگەن مۇناي قورى 3,9 ملرد تونناعا تەڭ ەكەن. جالپى, ەكسپورت قۇرىلىمىنداعى مۇناي ۇلەسى 50 پايىزدان اسادى. تيىسىنشە, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى مۇناي-گاز سالاسىنان تۇسكەن تابىس ەسەبىنەن قالىپتاسىپ وتىر. مۇ­نايدىڭ 96 پايىزدان استامى مۇناي قۇ­بىر­لارى ارقىلى جانە جالپى كولەمنىڭ 70 پايىزى ەۋروپا ەل­دەرىنە باعىتتالاتىنىن دا ايتا كە­تەلىك. يتاليا, نيدەر­لان­د سياق­تى ەلدەر – باستى تۇتىنۋ­شى­لا­رى­مىز. سوڭعى جىلدارى قازاق­ستان مۇنايىن ساتىپ الۋدا قىتاي ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتىر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاقىندا CNPC ديرەك­تور­لار كەڭەسىنىڭ تورا­عاسى داي حوۋليانمەن كەزدە­سىپ, ىنتى­ماق­تاس­تىق ماسە­لە­سىن تالقىلاۋى دا بەكەر ەمەس. مەملەكەت باسشىسى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ ءىسىن جالعاس­تى­رۋ­­دىڭ ماڭىزدىلىعىنا جانە شىم­كەنتتەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ جايىنا توقتالعان. سونىمەن قاتار قازاق مۇنايىنىڭ قحر-عا ەكسپورتتالۋى دا كەڭىنەن قوزعالىپتى.

قازىر ەل اۋماعىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي كەن ورىن­دا­رىنىڭ سانى 200-دەن اسادى. ولاردىڭ كوبى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قا­زاقستان, اقتوبە جانە قى­زىل­وردا وبلىستارىنىڭ اۋما­­عىن­دا ورنالاسقان. الىناتىن قور­­لارى بو­يىنشا ەڭ ءىرى كەن ورىن­دارى ساناتىنا تەڭىز (0,75-1,125 ملرد توننا), قاراشىعاناق (1,2 ملرد توننا), وزەن (1,1 ملرد تون­نا), قالامقاس (67,6 ملن توننا) جانە جەتىباي (68 ملن توننا) كەنىشتەرى جاتادى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا 7,3 ملن توننا مۇناي ساتساق, قازىرگى ەكسپورتتىق الەۋەت 64,3 ملن توننانى ماڭايلايدى. 2022 جىلى مۇناي-گاز سەكتورى ۇلت­تىق قور, رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەرگە جيىن­تىق 9 ترلن تەڭگە تابىس ءتۇسىردى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىلىم, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋ سالالارىن جەتكى­لىك­تى قارجىلاندىرۋ جۇزەگە استى. جالپى, قۇرىلعالى بەرى ۇلتتىق قورعا 200 ملرد دوللار تۇسكەن. بۇل – مۇناي سالىعىنان تۇسكەن سوما.

«S&P Global پىكىرىنشە, قا­زاق­­ستانعا بولاشاقتا جاھان­دىق كا­پيتالدىڭ شەكتەلۋى جاع­دايىن­دا بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى قار­جىلان­­دى­رۋعا قاراجات تارتۋدا تابىس­تى باسەكەلەسۋ ءۇشىن نە­عۇرلىم تە­رەڭ ساياسي رەفورما­لار قاجەت. كە­­لەسى باعىت – مۇناي سەرۆيس سالاسى مەن ماشينا قۇراس­تى­رۋدى دامىتۋ. ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ جانە يگەرۋ قازاقستان ازاماتتارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ­گە جانە مۇناي-گاز سالاسى ءۇشىن جابدىقتاردىڭ ءوز ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ەسەبىنەن يم­­پورت­قا تاۋەل­دىلىكتى تومەندەتۋگە مۇم­­كىن­دىك بەرەدى. تاقتاتاس مۇ­نا­يى, كومىر قابات­تارىنىڭ مەتانى, تا­بي­عي بيتۋم سياقتى ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەكتەردى يگەرۋ دە پەرسپەكتيۆالى باعىت سانالادى. بۇرىن ىسكە قوسىلماعان رەسۋرس­تار­دى ەكونوميكالىق اينا­لىم­عا ءتيىمدى تارتۋ قولدا بار ينفرا­قۇ­رىلىمدى پايدالانۋ ەسە­بىنەن قوسىمشا پايدا الۋعا جول اشادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى تاق­تاتاس مۇنايىنىڭ قورى 200 ملن توننا دەپ باعالانادى. ەكونو­مي­­كالىق قاۋىپسىزدىككە كە­پىل­دىك بەرە­تىن ەكسپورتتىق مار­شرۋت­­تار­­دى ءارتاراپتاندىرۋ بويىن­­شا جۇمىستاردى بەلسەندى جال­عاس­تىرۋ قاجەت. مۇناي-گاز سالاسى­نىڭ الەۋەتى وتە جوعارى, ول تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرىلماي وتىر. سالانى دامىتۋ جاڭا تەحنولوگيا مەن كىرىس الىپ كەلەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي سالما­عىن ارتتىرىپ, كەلىسسوزدەگى پو­زي­تسياسىن كۇشەيتەدى», دەيدى KAZENERGY قاۋىمداستىعىنىڭ اتقا­رۋ­شى ديرەكتورى فارحات ءابىتوۆ.

ەلىمىزدە بىرنەشە شەتەلدىك مۇ­ناي كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – Chevron (اقش), ExxonMobil (اقش), CNPC (قىتاي), ENI (يتاليا), Shell ( ۇلىبريتانيا), لۋكويل (رەسەي), Total (فرانتسيا). بۇل رەتتە ءوزىمىزدىڭ «قازمۇنايگاز» كومپانياسىن دا ايرىقشا اتاپ وتە الامىز. دەگەنمەن مۇناي-گاز سالاسىندا شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ ۇلەسى ءبارىبىر باسىم. جىل سايىن ەكسپورتتىق تابىستىڭ 35 پايىزعا جۋىعى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تيەسىلى بولادى.

كەنىشتەردى يگەرگەلى بەرى تەڭىز بەن قاشاعان 647 ملن توننا مۇناي شىعارىپتى (قاشاعان – 97,8 ملن توننا, تەڭىز – 549,8 ملن توننا). 2000 جىلى اشىلعان قاشاعانداعى بارلانعان مۇناي قورى – 9-13 ملرد باررەل توڭىرەگىندە. كەن ورنى 2016 جىلدان باستاپ كوم­مەر­تسيا­لىق ءوندىرىس دەڭگەيىنە كوتە­رىلدى. جالپى, ەڭ ءىرى ءۇش كەن ورنى – تەڭىز, قاشاعان جانە قارا­شى­عا­­ناق قوسىلىپ سوڭعى 10 جىلدا ەل قا­زى­نا­سىنا 30 ترلن تەڭگە كو­لە­مىندە سالىق تولەمىن تۇسىرگەن جانە ونىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى 2022 جىلعا تيەسىلى. ءۇش كەنىشتەن بيۋدجەتكە 6 ترلن 720 ملرد 285 ملن تەڭگە تولەنىپتى. سونىڭ ىشىندە, تەڭىز – 2 ترلن 841 ملرد 762 ملن تەڭگە, قاشاعان – 196 ملرد 056 ملن تەڭگە, قاراشىعاناق 923 580 ملن تەڭگە بەرگەن. وسى جىل­دىڭ 9 ايىنىڭ كورسەتكىشى دە جامان ەمەس, جيىنتىق سالىق 3 ترلن 961 ملرد 398 ملن تەڭگە بولدى.

قازىر «تەڭىز» كەن ورنىن كە­­­ڭەي­تۋ ۇدەرىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. قازان ايىندا ەنەر­گە­تيكا ءمينيسترى الماسادام سات­قاليەۆ بولاشاق كەڭەيۋ جوبا­سىن ىسكە قوسۋ جارتى جىلعا شەگە­رى­لەدى دەپ مالىمدەگەن ەدى. كە­ڭەي­­­­­تۋ جوباسىنىڭ قۇنى 46,7 ملرد دوللارعا باعالانادى. 2022 جىل­دىڭ سوڭىندا ءتامامدالۋى ءتيىس جوبا كەستەدەن كەشىگىپ كەيىنگە قالدى جانە 2024 جىلى بىتەدى دەپ جوس­پارلانىپ وتىر. كەڭەيۋ جوباسى تەڭىزدىڭ جىل سايىن 12 ملن توننا مۇناي وندىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ايتا كەتەيىك, تەڭىزدەگى Chevron كوم­پانياسىنىڭ ۇلەسى – 50 پايىز. سونىمەن بىرگە جوباعا ExxonMobil Kazakhstan Ventures Inc (25 پايىز), «قازمۇنايگاز» (20 پايىز) جانە «لۋكويل» (5 پايىز) كومپانيالارى دا قاتىسادى.

2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان 89 ملن توننا مۇناي وندىرمەك. باستاپقى جوس­پار 90,5 ملن توننا بولعان. ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىر بىرنەشە ءىرى مۇناي-گاز جوبالارى بويىنشا تەحنيكالىق جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر جانە جىل قورىتىندىسىندا مۇنايدىڭ اقىرعى كولەمىنە اسەر ەتەدى. ال بىلتىر ءبىز 84,2 ملن توننا مۇناي وندىردىك. دەگەنمەن ال­داعى جىلداردا اقىرىنداپ ءون­دىرىس كولەمىن ارتتىرۋ ويدا بار سەكىلدى. 2027 جىلى ەلىمىز 105,5 ملن توننا مۇنايدى جەر بەتىنە الىپ شىعۋدى جوسپارلايدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ 2023-2027 جىل­­دارعا ارنالعان مۇناي-گاز جانە مۇناي-گاز حيميا جوبالارى بو­­يىنشا كەشەندى جوسپارىندا بەكىتىلگەن. كەشەندى جوسپار اياسىندا مۇناي-گاز, مۇناي-گاز وڭدەۋ جانە مۇناي-گاز حيميا سالالارىنا 37,3 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتا وتىرىپ 20 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبا شەڭ­بە­رىندە 2029 جىلى شىمكەنت مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ مودەرنيزاتسياسى دا بار. قايتا جاڭ­عىر­تۋدان كەيىن زاۋىتتىڭ قۋات­تىلىعى قازىرگى 6 ملن توننادان (جىلىنا) 12 ملن تونناعا دەيىن ارتپاق. زاۋىتقا شيكى مۇنايدى جەتكىزۋ ماقساتىندا كەڭقياق – اتىراۋ (جىلىنا 6-دان 15 ملن تونناعا دەيىن) جانە كەڭقياق – قۇمكول (جىلىنا 10-نان 20 ملن تونناعا دەيىن) مۇناي قۇبىرلارى كەڭەيتىلمەك. 

كىم قالاي دەسە دە, جاقىن جىل­­داردا مۇناي ءداۋىرى اياقتال­ماي­دى. ءيا, ءتۇبى ءبىر تاۋسىلارىن كىم-كىمدە اقيقات دەپ تانيدى, بىراق جەر استىندا بارلانعان جانە دالەل­دەن­گەن ميللياردتاعان تەكشە مەتر مۇناي جاتقانى دا جالعان ەمەس. قازاق­ستانداعى مۇناي مەن گاز قورى كەمى 60-100 جىلسىز تۇگەسىل­مەيدى.

تاپقان مۇنايدى ءتيىمدى تاسى­مال­­داۋدا – ۇلكەن مىندەت. بۇل ورايدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. وسى ماقساتتا قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا اتالعان ءدا­لىز­دى دامىتۋ بويىنشا جول كارتاسىنا قول قويدى. بۇل ەلدەردەن بولەك ءدالىزدى دامىتۋعا قىتاي, سينگاپۋر سياقتى ەلدەر دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ءتىپتى ەۋروپالىق وداقتىڭ ءوزى وسى ورايدا قازاقستانمەن ايرىقشا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەتتى. قازىر ورتا ءدالىزدىڭ ءرولى كۇن ساناپ كۇشەيىپ كەلەدى, بۇعان ەو, ور­تا­لىق ازيا جانە قىتاي ارا­سىن­داعى جۇك تاسىمالىنىڭ ەكى ەسە ءوسىم كورسەتكەنى دالەل.

پرەزيدەنت «قازمۇنايگاز» كوم­پانياسىنا باتىستىق كومپانيالارمەن بىرلەسە وتىرىپ كاس­پي تەڭىزى ارقىلى ەكسپورتتىق مار­شرۋتتى ءارتاراپتاندىرۋدى جۇ­زەگە اسىرۋ تاپسىرماسىن بەرگەن ەدى. ارينە, بۇعان ءبىراز جىل جۇم­سال­ۋى مۇمكىن, دەگەنمەن ءبىز ءۇشىن تۇپ­كىلىكتى ناتيجە قىمبات. جوسپار تولىق جۇزەگە اسقان جاعدايدا قا­زاق­ستان ءوز مۇنايىن كاسپي ار­قىلى ازەربايجانعا اپارىپ, سول جەردەن باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرى ارقىلى تۇركياعا نەمەسە تەمىرجولمەن گرۋزيا پورتتارىنا جەتكىزەدى. بۇل ورايدا قازاق­ستان كاسپي تەڭىزىندەگى ينفرا­­قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ ماسە­لەسىن العا شىعارىپ وتىر.