ادامزاتتىڭ قاس جاۋى

اتاقتى دارiگەر الفينا دەبرۋچ iشiم­­­دiكتiڭ زياندىلىعىن زەرتتەي كەلiپ: «الكو­گول­دى سۋسىندى كوپ پايدالاناتىن حا­لىقتا ءولiم كوبەيiپ, بالا ءوسiمi كۇرت تومەن­دەي­دi. سەبەبi دۇنيەگە سپيرتتiڭ اسەرiنەن ءالسiز ۇرپاق كەلەدi. Iشكiلiك سەبەبiنەن قىلمىس سانى كوبەيەدi. ۇرپاعىن اپاتتان ساقتاپ قالامىن دەگەن ءاربiر سانالى ادام iشكiلiككە قارسى تۇرۋى قاجەت!» دەگەن ەكەن. بۇكiل الەمدiك دەنساۋلىق ساقتاۋ اسسامبلەياسىنىڭ (WHA) قارارىندا: «ماسكۇنەمدiكتىڭ ادامزات دەنساۋلىعىنا كەرi اسەرi كۇللى الەمدiك پروب­لەمالار قاتارىندا تۇر», دەپ جازعان.

ياعني ىشىمدىك – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى. ءتىپتى مادەني قارىم-قاتىناسى مەن جوعارى دەڭگەيدە ادامي قۇقىقتىق ءومىر ءسۇرۋ سالتى قالىپتاسقان ەۋروپانىڭ ءوزى ىشىمدىكتەن زيان شەگىپ وتىر. 

نورۆەگيا فرەدەريكستاد ەمحاناسىنىڭ پسيحولوگى در. وتتو حاۋگ وزiندiك زەرتتەۋ ادi­سiمەن, الكوگولدiڭ مي كلەتكاسىن جويا­تىن­دىعىن انىقتادى. تاڭعالارلىق نارسە – سىرانىڭ ميدى زاقىمداۋى سپيرتتىك دارەجەسi ەڭ جوعارى دەپ ەسەپتەلەتiن ۆيسكيمەن بiردەي. ياعني ماس ادام ءار ىشكەن سايىن ميىنداعى 15 ميللياردتان استام نەيرون كلەتكالارىنىڭ بىرنەشە ءجۇز مىڭى ولەدى ەكەن. 

ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە مي كولەمى كىشىرەيە بەرەدى. ءبىر عاجابى, اراقتان ۋلانىپ ولەتىن ادام­نىڭ الدىمەن ميىنداعى كلەتكالارى ولەدى ەكەن. ۇزاق جىل ماسكۇنەمدىككە سا­لىن­­عان بىرنەشە ادامدى زەرتتەگەندە ولاردىڭ ميلارىنىڭ مۇلدە كەۋىپ, سەمىپ قالا­تىنى انىقتالعان. بۇل – ۆ.كونوۆالوۆ سىندى عالىم­دار­دىڭ عىلىمي تۇردە دالەلدەگەن تۇجىرىمى.

سول سياقتى, سىرانى كوپ iشكەن ايەلدەردىڭ كوكiرەك راگىنا ۇشىراۋ قاۋپi 60 پايىز دەگەن مالىمەت تە ايتىلىپ ءجۇر. ناقتىراق ايتقاندا, سىرا ىشۋمەن اينالاسقان 100 ايەلدىڭ 60-ى وزىنە ءولىم ساتىپ الادى. ال سىراقۇمار ەركەكتەر بولسا بۇيرەك, قۋىق جانە تiك iشەك (توق iشەكتiڭ سوڭعى بولiگi) راگى قاۋپiنە تەز شالدىعاتىنى الدەقاشان ايتىلعان.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى­نىڭ ءنورماتيۆى بويىنشا جان باسىنا شاققاندا الكوگولدىك ىشىمدىكتەردى 8 ليتردەن كوپ پايدالاناتىن ەلدىڭ گەنوفوندى دەگراداتسياعا ۇشىرايدى ەكەن. اقش ماسكۇنەمدiككە بايلانىستى تۋىنداعان قيىنشىلىقتاردى شەشۋ ماقساتىنا جىل سايىن 56 ميلليارد دوللار بولەتىن كورىنەدى. بۇل ماتەريالدىق شىعىن. ال iشكiلiك سەبەبiنەن ىدىراعان وتباسى, تiرi جەتiمدەردiڭ كوز جاسى, مۇگەدەك تۋىلعان سابي­لەر, ءولiم-ءجىتىم, اپات-شىرعالاڭ, ۋاقىت, ت.ب. شى­عىنداردى دوللارمەن ەسەپتەۋ مۇمكiن ەمەس.

وسىدان ءبىرشاما جىل بۇرىن ۇلىبري­تا­نيا­لىق IWSR ۇيىمى جاساعان (حالىقارالىق شاراپ پەن سپيرتتىك ىشىمدىكتەر نارىعىن زەرتتەۋ ۇيىمى) زەرتتەۋدە ماسكۇنەم مەملەكەتتەر تىزىمىندە قازاقستان الدىڭعى قاتارعا ىلىك­كەنى جايلى ايتىلسا, ال قولداعى رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ەلىمىزدە جىلىنا جان باسىنا شاققاندا 5,9 ليتر اراق, 31 ليتر سىرا ىشىلەدى ەكەن. 300 مىڭداي ادام ماسكۇنەمدىككە شالدىققان. مەملەكەتىمىزدە اراق شىعاراتىن 40 زاۋىت, شاراپ شىعاراتىن 24 زاۋىت, سىرا شىعاراتىن 62 فابريكا بار.

جالپى, ادامدى ماس قىلاتىن ىشىمدىك ءتۇرىن, اقىل-ەسىنەن ايىراتىن باسقا دا زياندى زاتتاردى يسلام شاريعاتى قۇپتامايدى. سوندىقتان دا بولار, الەمدەگى مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراق-شاراپ قولدانبايدى. ولار­دى مۇنداي ارام دۇنيەدەن ساقتاندىرىپ تۇرعان شاريعات ۇكىمدەرى ەكەنى انىق.

اتاقتى وسپان شاديار قۇتبادا وقىپ تۇرىپ iشكiلiككە قاتىستى: «ەي, جاماعات! اللانىڭ اتىمەن انت ەتەم! بiر جۇرەكتە ماسكۇنەمدiك پەن يماندىلىق بiرگە توعىسپايدى. ونىڭ بiرi ەكiنشiسiن قۇرتادى», دەسە, تاقۋا ءبىلىم يەسى ءبىلال بiر سوزiندە: «شاراپتىڭ بiر تامشىسى قۇدىققا تامىپ, كەيiن سول قۇدىقتىڭ ۇستiنە مۇنارا كوتەرiلسە, مەن سول مۇنارادان ازان ايتپاس ەدiم. ەگەر شاراپتىڭ بiر تامشىسى تەڭiزگە تامىپ, كەيiن ول تەڭiز كەۋiپ, ورنىنا ءشوپ ءونiپ شىقسا, مەن ودان پايدالانباس ەدiم», دەپتى.

ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحام­ماد س.ع.س.: «كوپ مولشەردە ماس ەتۋشi نار­سەنiڭ ازى دا حارام» دەسە, ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن مۇ­سىل­مان عالىمى ابدۋر راززاق: «ادامدى بiر عانا ميكروب ولتiرەتىنى سياقتى, ىشiمدiكتiڭ تامشىلارى جۇرەكتەگi يماندى جويىپ, جارا­تۋ­شىسىنىڭ امiرiنە بويسۇنۋدان الىستاتادى. ىشىمدىك iشكەن ادامنىڭ قىرىق كۇن بويى قۇلشىلىعى قابىل بولمايدى. وسى قىرىق كۇن iشiندە (تاۋبەسiنە كەلمەي) ءولiپ قالسا توزاققا تۇسەدi, اللا تاعالا وعان نازار سالمايدى», دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ ءحاديسىن العا تارتادى.