قازىرگى كۇندە وتباسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءوزارا كيكىلجىڭىنەن تۋاتىن ءتۇرلى وقيعالار قوعامدىق سيپات الىپ, وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ بارا جاتقانى اقيقات. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وتباسىلىق قۇندىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بۇل كەلەڭسىز جايتتى ايرىقشا نازارعا العانى بەلگىلى.
«وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس ساناتىنا جاتقىزۋ ماسەلەسى قوعامدا كوپتەن تالقىلانىپ ءجۇر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ۇسىنىستىڭ دۇرىس ەكەنىنە كۇمانمەن قارايدى. سەبەبى مۇنداي تۇرمىستىق جاعدايلاردى انىقتاۋ وڭاي ەمەس, ياعني وسىنداي وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ قيىنعا سوعادى. بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. بىراق قالاي دەسەك تە, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى.
وتباسىندا ويران سالاتىندار جازاعا تارتىلماسا, ولار ودان بەتەر باسىنىپ كەتەدى. ال جاپا شەككەندەر مۇلدەم قورعاۋسىز قالادى. مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن جازانى كۇشەيتەتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىن. زارداپ شەككەن جاندار ەلدىڭ سوزىنەن نەمەسە بىرەۋدىڭ قىسىم جاساۋىنان قورىقپاۋى قاجەت. سوندىقتان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ولارمەن وتە مۇقيات جۇمىس جۇرگىزىپ, ءتيىستى شارالار قولدانۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا.
الايدا كەيىنگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان كورەر كوز تۇرماق, ەستىر قۇلاققا اۋىر تيەتىن وتباسىنداعى قىلمىستىق وقيعالار جيىلەپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى. ءبارىن تىزبەلەپ جاتپاي-اق ءبىر عانا ەكس-مينيستر قۋاندىق بيشىمباەۆتىڭ ايەلىن اسقان قاتىگەزدىكپەن ولتىرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. قوعامدا دۇربەلەڭ تۋعىزعان وسىناۋ اتى شۋلى وقيعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ەش ۋاقىتتا بەيجاي قاراۋعا بولمايتىنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ وتىر.
سول ورايدا جاقىندا اباي وبلىسى قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ تاپسىرىسىمەن, سونداي-اق «جانۇيا ورتالىعى» قق-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 25 قاراشا-10 جەلتوقسان ارالىعىنداعى جىل سايىنعى «ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇن» حالىقارالىق اكتسياسى اياسىندا ەكى كۇندىك سەمينار-ترەنينگ ءوتتى. سەمەي قالاسىنداعى وبلىستىق اباي اتىنداعى كىتاپحانادا وتكەن ماڭىزدى باسقوسۋعا بۇۇ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە گەندەرلىك سۇراقتار بويىنشا ۇلتتىق كەڭەسشى ساعادات سابيتوۆا, قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان جەماگۋلوۆ, اباي وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان ساداقباەۆ, جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى قالا, اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيالارىنىڭ حاتشىلارى قاتىستى.
قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ا.جەماگۋلوۆ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ۇيىمداستىرىلاتىن ءار ءىس-شارا كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ سانالاتىندىعىن اتاپ وتە كەلىپ: «بۇگىنگى سەمينار-ترەنينگتە قالا, اۋدان اۋماعىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, شەشىم تاباتىنىنا سەنىمىم مول. وسى ماقساتتا 40 جىلدىق تاجىريبەسى بار ارنايى مامان سىزدەرگە تانىمدىق تاجىريبەسىمەن بولىسەتىن بولادى. ادام تاعدىرى وتباسىلىق ومىرمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان, گەندەرلىك تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتباسى ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرۋىمىز ابزال», دەدى.
«جانۇيا ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى جاننا جيبراەۆانىڭ ايتۋىنشا, جيىن بارىسىندا بالالارمەن جانە ابيۋزەرلەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر جاڭا داعدىلارعا يە بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق ورتالىق باسشىسى بۇل باستاماعا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قولداۋى ەرەكشە ەكەنىنە ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەنى شەشۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاپپاق.
«وتان وتباسىنان باستالادى», «وتباسى – شاعىن مەملەكەت» دەگەن تاماشا ماتەلدى كۇندەلىكتى ايتىپ جۇرسەك تە, ماعىناسىن ءاردايىم قاپەرىمىزدە ساقتاي بەرمەيمىز. ەگەر سالماعىن سەزىنىپ, وعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ جۇرگەن بولساق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ءتۇرلى سالاداعى مامانداردىڭ وي تالقىسىنا تۇسپەس ەدى. ويتكەنى شاڭىراقتى شايقالتاتىن سەبەپتەر ءبىر وتباسىنا عانا اسەر ەتىپ قويماي, جالپى قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا دا كولەڭكە ءتۇسىرىپ, جۇرتشىلىقتى الاڭداتا باستادى.
سەمەي قالاسى گارنيزوندىق وفيتسەرلەر ۇيىندە وتكەن «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قىزمەتى ۇيىتقى بولعان جيىنداعى تاقىرىپ تا ءبىز تالقىلاپ وتىرعان ماسەلەگە ارنالدى. بۇل شاراعا اسكەري بولىمدەر مەن مەكتەپ پسيحولوگتەرى, سونداي-اق ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى مەن كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى ينسپەكتورى قاتىستى. ال وسكەمەن, اياگوز, پاۆلودار, ءۇشارال گارنيزوندارى ونلاين جۇيەسى بويىنشا پىكىر الماستى.
باسقوسۋدى اشقان «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى اقمارال احمەتجانوۆا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى باسا ايتىلعانىن, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارىندا مۇنداي ماسەلە مۇلدە ورىن الماۋعا تيىستىگىن اتاپ ءوتتى.
– جيىننىڭ ماقساتى – كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار اسكەري قىزمەتشىلەردى باقىلاۋعا الۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلەر جىلعا بىرلەسىپ اتقاراتىن ءىس-شارالار جوسپارىن قۇرۋ. تاعى ءبىر تولعاقتى ماسەلە – وتباسىنداعى, قوعامداعى جانە مەكتەپتەگى زورلىق-زومبىلىق رەتىندە باعالاناتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ تۇرلەرىن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بالالارى وقيتىن مەكتەپتىڭ پسيحولوگتەرى, كامەلەت جاسقا تولماعان بالالار ينسپەكتورلارى جانە ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسە تالقىلاپ, ءارى قاراي ءوزارا ءىس-شارالار ۇيىمداستىرامىز, – دەدى ا.احمەتجانوۆا.
باسقوسۋدا ءسوز العان اۋەزوۆ پوليتسيا ءبولىمىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى, پوليتسيا مايورى جاناربەك مانديەۆ بالا تاربيەسىندە نازاردان ەشتەڭەنى تىس قالدىرۋعا بولمايتىنىن, سوندىقتان اتا-انامەن بىرلەسە وتىرىپ بالا مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەۋ, ونىڭ الدىن الۋ, قاتىگەزدىككە جول بەرمەۋ جۇيەلى ءارى تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك.
– زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولعان بالا قوعامدا ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن, مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەدى. تاربيە وتباسىنان باستالۋى كەرەك. وتباسىنداعى اتا-انانىڭ زورلىق-زومبىلىعىن, ۇرىس-كەرىستى, توبەلەستى كورىپ پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق قاتىگەزدىككە ۇشىراپ وسكەن بالا ۇنەمى اشۋ-ىزا مەن اگرەسسيادا جۇرەدى. بىرلەسە جۇمىس جاساۋ ارقىلى وسىنىڭ بارلىعىنىڭ الدىن الۋعا بولادى, – دەيدى ج.مانديەۆ.
ال كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى ينسپەكتور, پوليتسيا اعا لەيتەنانتى نۇرعيسا بەكتاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتباسىندا اتا-انانىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن از كورگەندىكتەن, بالالار وزىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ, الىمجەتتىككە تاپ بولىپ جاتادى. بالا اتا-انا قامقورلىعىن, مەيىرىمىن, سۇيىسپەنشىلىگىن جاقسى سەزىنىپ وسسە, ءوزىن كەز كەلگەن ورتادا ۇستاي الادى.
سەمەي قالاسىنداعى №49 جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ پسيحولوگى ايدانا رامازانوۆانىڭ ويىنشا, اتا-انالارعا بالالاردىڭ مەكتەپ پسيحولوگىنە قارالۋىنان قورقۋدىڭ ءجونى جوق. كەرىسىنشە, پسيحولوگ ماماندار ارقىلى وقۋشىلاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە جول اشىلادى, مەكتەپتە بولاتىن وقۋشىلار اراسىنداعى الىمجەتتىكتىڭ الدىن الۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
– بۋللينگ – قورقىتۋ, بىرەۋدى كەمسىتۋ, نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتۋ, بۇل – جالپىلاما العاندا, ءبىر ادامنىڭ ەكىنشى ادامعا كۇش كورسەتۋى. سەنىمسىز, ءالسىز, ءالجۋاز, ءوز ويىن ايتا الماعان جاعدايدا بالانى باسقالار باسىنىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى اتا-انا بالاعا جاقسى تاربيە بەرىپ, جان-جاقتى قامقورلىق اياسىندا وسىرسە, بالا كەز كەلگەن جاعدايدان ءوزىن الىپ شىعا الادى, – دەيدى بىلىكتى ۇستاز ا.رامازانوۆا.
تۇيىندەي ايتقاندا, تاقىرىبىمىزعا سەبەپ بولعان ماسەلەنى قوعامدىق ورتالاردا ءجيى, كەڭىنەن تالقىلاپ, ماڭىزدى شارالاردى تۇراقتى وتكىزىپ وتىرساق, بەلەڭ الىپ بارا جاتقان وتباسىنداعى ولقىلىقتاردىڭ الدىن الارىمىز ءسوزسىز.
اباي وبلىسى