بۇل ەلىمىزدىڭ ينتەگراتسيالىق مۇمكىندىكتەرىنە جول اشادى
“قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” كودەكس جوباسى ۇكىمەتتەن ماجىلىسكە مامىر ايىنىڭ باسىندا كەلىپ ءتۇستى. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – ۇلتتىق زاڭنامانى كەدەن وداعىنىڭ كەدەن زاڭناماسىنا سايكەس كەلتىرۋ. جۇمىس توبى ءبىرنەشە وتىرىس وتكىزىپ, كودەكس جوباسىن وتە جەدەل جانە ناتيجەلى قاراپ شىقتى. ارىپتەستەرىم – ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اتالمىش قۇجاتتىڭ ساپالى شىعۋىنا اتسالىستى. قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى بەلسەندى ەڭبەك ەتتى. ويتكەنى دەپۋتاتتاردان ۇسىنىس پەن پىكىرلەر وتە كوپ كەلىپ ءتۇستى. جالپى العاندا, كودەكس جوباسىنا 600-دەن استام تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار بەرىلدى. سونىڭ ىشىندەگى 562-ءسى قابىلداندى. بۇل كودەكستى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسەتىنى ءسوزسىز. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىنا وسى سالاعا تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتەتىن بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن كەدەن كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونىمەن قاتار جۇمىس توبىنداعى كودەكس جوباسىنىڭ تالقىسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جاۋاپتى ادامدارى دا بولدى. ولاردىڭ ىشىندە “اتامەكەن” وداعىنىڭ جانە كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ وكىلدەرى بەلسەنە قاتىستى. كودەكس جوباسىنىڭ باپتارىنا وراي جان-جاقتى پىكىرتالاس ءوربىدى. ورتاق ۇسىنىستار ايتىلدى. “كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس” دەيدى حالقىمىز. ۇزاق تالقىلاۋدىڭ ءناتيجەسىندە دۇرىس شەشىم قابىلدادىق دەپ ويلايمىز.
بارلىق كوميتەتتەر وڭ قورىتىندىلارىن بەردى. اتالعان كودەكس جوباسى بويىنشا باس كوميتەت رەتىندە پالاتانىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى قورىتىندى شىعاردى. ءسويتىپ ماۋسىمنىڭ 3-ءى كۇنى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” كودەكس جوباسى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى.
اتالعان كودەكس جوباسىمەن بىرگە ماجىلىستە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى دا ماقۇلدانعان بولاتىن. بۇل قۇجاتتىڭ ماقساتى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن وتپەلى ەرەجەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن قولدانىسقا ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى.
2007 جىلعى 6 قازاندا دۋشانبە قالاسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىندە قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارعا سايكەس بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي سىندى ءۇش مەملەكەتتىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعىن قۇرۋ ءۇشىن بىرىڭعاي مامىلەلەر جاسالدى. وسىدان كەيىن الدىمىزدا كەدەندىك ءتاريفتى جانە ءۇشىنشى ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدانى رەتتەۋدىڭ وزگە شارالارىن, ءۇشىنشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستا ساۋدا رەجىمىن, كەدەندىك باجداردى جانە بالامالى كۇشى بار وزگە باجداردى, سالىقتاردى جانە الىمداردى ەسەپتەۋ جانە ءبولۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ تۋرالى ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇردى. سونىمەن قاتار تاۋارلاردى دەكلاراتسيالاۋ مەن كەدەندىك تولەمدەردى تولەۋ ەرەجەسىن جانە كەدەندىك رەجىمدەردى قوسا العاندا, كەدەندىك رەتتەۋدىڭ بىرىزدەندىرىلگەن ءتارتىبى دە ايقىندالۋى ءتيىس ەدى.
وسىنداي ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني, كەدەندىك رەتتەۋدى ءبىرىزدىلەندىرۋ مەن ونىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعىندا كەدەندىك رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قۇرۋ ءۇشىن 2009 جىلعى 27 قاراشادا مينسك قالاسىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى قابىلداعان كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى ازىرلەندى. ونى دايىنداۋدىڭ نەگىزىنە كيوتو قالاسىندا قول قويىلعان 1999 جىلعى رەداكتسياداعى كەدەندىك راسىمدەردى ۇيلەستىرۋ مەن وڭايلاتۋدىڭ حالىقارالىق كونۆەنتسياسىنىڭ نورمالارى الىندى. مۇندا, قازاقستان بۇل كونۆەنتسياعا 2009 جىلعى اقپاندا قوسىلعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. اتالعان كونۆەنتسيا سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە (سەق) قاتىسۋشىلار مەن كەدەن قىزمەتىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن ايقىندايدى. ەڭ باستىسى, بۇل پرينتسيپتەردە كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ ءراسىمدەرىن وڭايلاتۋ, باقىلاۋدى ىرىكتەۋ جۇيەلەرىنە نەگىزدەلگەن دەكلارانتتار مەن كەدەن ورگاندارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ىرىقتاندىرۋ, تاۋەكەلدەردى جانە پوستكەدەندىك ءاۋديتتى قولدانۋ قارالعان.
وسى ورايدا كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىن جانە ءبىرقاتار حالىقارالىق شارتتار مەن كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمدەرىن قابىلداۋعا بايلانىستى تاراپتاردىڭ ۇلتتىق كەدەن زاڭناماسىن ازىرلەۋى ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا قۇرىلدى. اتاپ ايتقاندا كودەكستىڭ جالپى بولىمىندە كەدەندىك رەتتەۋ جانە كەدەن ورگاندارىنىڭ سەق-قا قاتىسۋشىلارمەن قارىم-قاتىناسى سالاسىنداعى نەگىزگى ەرەجەلەر رەگلامەنتتەلەدى. ال ەرەكشە ءبولىم كەدەندىك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋگە, دەكلاراتسيالاۋعا جانە كەدەندىك راسىمدەرگە, كەدەندىك تولەمدەردى ەسەپتەۋ مەن ءوندىرىپ الۋ تارتىبىنە بايلانىستى ەرەجەلەردى, سونداي-اق كەدەن ءىسى سالاسىنداعى اكىمشىلدەندىرۋ, ونىڭ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋ شارتتارى مەن ءتارتىبى بويىنشا ەرەجەلەردى ايقىندايدى.
وسى قۇجات, ياعني, جاڭا كەدەن كودەكسى 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن سوڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەدەن ورگاندارىنىڭ پراكتيكاسىنا جاڭا تۇسىنىكتەر ەنگىزىلەتىن بولادى. ءسويتىپ بىرقاتار قۇقىقتىق قاتىناستار جاڭادان رەتتەلەدى.
جاڭا كەدەن كودەكسىنە كەدەندىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋ كەزىندە ولارعا تاۋارلار مەن قۇجاتتاردى كىدىرتۋ ءتارتىبىن رەگلامەنتتەيتىن تاراۋ ەنگىزىلگەن. كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ كەزىندە تالاپ ەتىلەتىن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ سانى قىسقارتىلعان. ساقتاندىرۋ مەن كەپىلدىك بەرۋ سياقتى كەدەندىك تولەمدەردىڭ تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇرلەرى كوزدەلگەن. كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قىزمەتتى ليتسەنزيالاۋ تولىعىمەن الىپ تاستالدى. بۇلاردان باسقا تاعى ءبىر جاڭالىق دەكلاراتسيانى بەرۋ ساتىنە ءتولەمدەردى تولەۋمەن كەدەندىك دەكلاراتسيانى بەرۋگە دەيىنگى تاۋارلاردى شىعارۋ مۇمكىندىگى بولىپ تابىلاتىن ۋاكىلەتتى ەكونوميكالىق وپەراتور ءۇشىن تاۋارلاردى دەكلاراتسيالاۋ بويىنشا ارنايى وڭايلاتۋلاردىڭ ەنگىزىلگەندىگى. ياعني ءىس جۇزىندە تولەم 10 كۇننەن 40 كۇن مەرزىمىنە دەيىن پايىزسىز كەيىنگە قالدىرىلا الادى. جاڭا كەدەن كودەكسىندە سونداي-اق كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا نىسانى – كەپىلدىك شارتى دا قامتىلىپ وتىر.
بۇدان بىلاي كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ مەن ۇيىمداستىرۋ پرينتسيپتەرىن قايتا ازىرلەۋدى تالاپ ەتەتىن وزگەرىستەر دە بولماقشى. وعان مىسالى, كەدەن ورگاندارىنىڭ ءتۇرلى وپەراتسيالاردى جاساۋ مەرزىمدەرىنىڭ وزگەرتىلگەنىن ايتار ەدىك. ودان باسقا, كودەكستە كەدەندىك راسىمدەۋلەرمەن بايلانىستى ماسەلەلەر دە وزگەرىسكە ۇشىرادى. ءماسەلەن, ىشكى كەدەندىك ترانزيت ءراسىمى الىنىپ تاستالدى. كەدەن اۋماعى بويىنشا تاسىمالداناتىن, ونىڭ ىشىندە ءبىر ىشكى كەدەن ورگانىنان ەكىنشى ىشكى كەدەن ورگانىنا تاسىمالداناتىن تاۋارلار كەدەندىك ترانزيت رەجيمىنە ورنالاستىرىلاتىن بولادى. ەندى تاۋارلاردى تاسىمالداۋ الۋشى تۇرعان جەرگە دەيىن, مەملەكەتكە تاۋەلسىز, بىردەن كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىنان اشىلادى. ال تاسىمالداۋشىلار, ونىڭ ىشىندە كەدەندىك تاسىمالداۋشىلار كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءارقايسىنىڭ اۋماعىندا ولارعا مەملەكەتىشىلىك باقىلاۋدى قولدانباستان كەدەن وداعىنىڭ بۇكىل اۋماعى بويىنشا تاسىمالداۋعا قۇقىعى بار.
كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالارعا دا (كەدەندىك بروكەرلەر, ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارى, كەدەندىك, ەركىن قويمالار, باجسىز ساۋدا دۇكەندەرى, كەدەندىك تاسىمالداۋشىلار) تالاپتار وزگەردى. مىسالى, كەدەن وداعىنا ءوتىنىش جاساعان كۇنگە كەدەندىك تولەمدەردى, ءوسىمپۇلداردى تولەۋ بويىنشا ورىندالماعان مىندەتتەردى جانە كەدەن ورگانىنا ءوتىنىش جاساعان كۇنگە دەيىنگى 1 جىلدىڭ ىشىندە كەدەن ءىسى سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋ فاكتىسىن تالاپ ەتۋدىڭ جوقتىعى. سونىمەن قاتار قويمالار مەن باجسىز ساۋدا دۇكەندەرىن قۇرۋعا رۇقساتتاردى بەرۋ ورتالىقسىزداندىردى جانە ەگەر قازىرگى كۇنى بۇل رۇقساتتاردى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى بەرەتىن بولسا, ەندى اتالمىش فۋنكتسيالار جەرگىلىكتى جەرلەرگە, اۋماقتىق كەدەن ورگاندارىنا جۇكتەلدى. وسىنداي جاڭالىقتارعا بايلانىستى قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى, سالىق, دەنساۋلىق جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى كودەكستەرگە, جانە “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى”, “ليتسەنزيالاۋ تۋرالى” زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى جاعداي.
ەندى بۇگىنگى تاڭدا كودەكس جوباسى سەناتتىڭ قاراۋىندا. سەناتورلار دا وزدەرىنىڭ كوزقاراسىن ايتىپ, بۇل قۇجاتتىڭ تولىققاندى قولدانىسقا ەنۋىنە اتسالىسادى دەپ ەسەپتەيمىز.
بۇل قۇجات قولدانىسقا ەنسە, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندى قىزمەت ىستەۋىنە جول اشىلادى. كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىس جاساۋى ءۇشىن بارلىق زاڭدىق نەگىز جاسالدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى شىلدەنىڭ 1-ىنەن باستاپ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعالى تۇر.
كەدەن وداعىن قۇرۋعا قاتىستى كەيبىر ادامداردىڭ: “بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن”, دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرگەنى انىق. تەك قانا قازاقستان ازاماتتارى ەمەس, بەلارۋس پەن رەسەيدىڭ ساراپشىلارى مەن ساياساتكەرلەرى دە: “كەدەن وداعىنا كىرسەك, ءبىز ۇتىلامىز”, دەپ ءوز ەلدەرى جايلى ايتىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قادامنان ەلىمىز ۇتپاسا, ۇتىلمايدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى, ءتىپتى وتاندىق كاسىپكەرلەرىمىز باسەكەگە دايىن بولۋى كەرەك. باسەكەلەستىك جوق جەردە ەل دە, ءونىم شىعارۋشى كومپانيالار دا العا جىلجىمايدى. بۇگىن كەدەن وداعىنا كىرسەك, ەرتەڭگى كۇنى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا ەنەمىز. سول كەزدە ودان دا تالابى جوعارى باسەكەلەستىككە تاپ بولامىز. قازاقستان قازىردەن باستاپ جوعارى ساپالى ءونىم شىعارۋعا باعىت تۇزەۋى قاجەت. سوندىقتان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ەرتە قامدانۋىنا, جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالىق جابدىقتار ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك جاسالماقشى.
ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋدا جاريا ەتكەن تاپسىرماسى بويىنشا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” اتتى ۇلكەن باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى اتالعان باعدارلامانىڭ ماقساتى وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتىڭ, بارىنەن بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن دامىتۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ ەكەنىن انىق ايتتى. سوعان وراي پرەزيدەنت ۇكىمەتكە 2010 جىلدان باستاپ وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاما ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جۇكتەدى. شىنىمەن دە, وتانىمىزدىڭ ءوندىرىسىن العا باستايتىن كاسىپكەرلەر ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولاتىنى جاسىرىن ەمەس.
كەدەن وداعىنا كىرىپ, جۇمىس جاساۋدا بەلارۋس پەن رەسەيدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنە قاراعاندا, قازاقستاننىڭ كاسىپكەرلەرىنە وزگە ەلدەگى ارىپتەستەرىمەن باسەكەلەس بولۋىنا, زاڭعا سايكەس ەڭبەك ەتۋىنە كوبىرەك جاعداي جاسالادى, مول مۇمكىندىكتەر اشىلادى دەپ ويلايمىز. قازاقستان ەكونوميكاسى كەدەن وداعىنا كىرگەننەن تەك قانا پايدا تابادى.
وسى ورايدا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ: “قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولۋىن دۇرىس باعالاۋ, جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ ءجونىندەگى ءتيىمدى ستراتەگيالاردى ازىرلەۋمەن بايىپتى اينالىسۋ, باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتاردى وسىرە ءتۇسۋ ماڭىزدى. ءارينە, ايتىلىپ جۇرگەنىندەي, “باسەكە جوق جەردە ۇيقىڭ جاقسى, بىراق تا ءومىرىڭ ناشار”. ال قازاقستاندىقتار جاقسىراق ءومىر سۇرمەك جانە ءوز جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىندەرگە جول بەرمەۋ نيەتىندە”, دەگەن ءسوزىن اركەز ەستە ۇستاعانىمىز دۇرىس.
قازاقستان مەن رەسەي كەدەن وداعىنا قاتىستى كەلىسىمدەردى بەكىتۋگە بىردەن كىرىستى. ال بەلارۋس ەلى دە كەلىسكەن شارتتارىن جاقىن ارادا زاڭمەن بەكىتىپ, كەدەن وداعىنىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسادى دەگەن سەنىمىمىز بار. تمد-نىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنىڭ دە كەلەشەكتە كەدەن وداعىنىڭ مۇشەسى بولۋىنا تولىق مۇمكىندىكتەرى بار.
بۇگىنگى جاھاندىق دامۋ كەزىندە كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەر اراسىندا ينتەگراتسيالىق بايلانىستار ورنىعۋى كەرەك. ايتالىق, قازىر ەۋروپالىق وداق جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن قانشاما مەملەكەت بار؟ ولار ءوزارا كەدەننىڭ قوسىمشا كەدەرگىلەرىسىز, ۇستەمە اقىسىز جۇمىس ىستەۋدە. جانە دە ونىڭ ءتيىمدى جاعى بىردەن بايقالدى. بارلىعى دا ساياسي-ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىن ساقتاپ وتىر. بىرەۋىنە ەكىنشىسى ۇستەمدىك جاساپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعان گرەكياعا بارلىعى كومەكتەسىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا ورتاق ۆاليۋتالارى – ەۋرونىڭ جوعارى دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن امال-ءتاسىلدەر قاراستىرۋدا. مۇنداي ءبىرىگۋدەن ەۋروپانىڭ ءاربىر مەملەكەتى تەك قانا پايدا تابۋدا. ءبىز دە سونداي تاجىريبەدەن دۇرىس وي قورىتىپ, ونى ومىردە قولدانۋىمىز قاجەت.
باۋىرجان سمايىلوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كەدەن كودەكسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.