كوز جاستان كوكتەگەن قايسار مۇڭ

«بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى, ول اقىننىڭ ءبىلىمسىز بەيشاراسى» دەپ ۇلى اباي كوكسە­گەن بيىك, ولەڭدەگى ۇلى مۇراتتى تۇت­قان ەكى قازاق بولسا, ءبىرى وسى داۋرەن بەرىكقاجى ەكەنىن اقىن ەسەن­عالي راۋشانوۆ: «اقىن بولسا, داۋرەندەي بولسىن. داۋرەن نە جازسا دا جىبەرمەي وقۋعا تىرىسامىن. گازەت-جۋرنالعا شىقسا, البەتتە. قاداعالاپ وتىرامىن دەگەنىم, ول قىزىق-قىزىق ىزدەنىستەرگە بارادى, مىنەزى دە ءبىرتۇرلى, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەدى, الەمدە نە گاپ بولىپ جات­قانىنان قاشاندا قۇلاعدار, وز­گە ەلدەردە دوستارى كوپ, «اۋىل­دىڭ اراسى, قويدىڭ قوراسىندا» قا­لىپ قويماعانى قۋانتادى. ەندىگى جەردە مۇقاعالي مەن ەسەنعالي­دىڭ ارا­سىن شاڭداتا بەرۋدىڭ كەرەگى شا­مالى ەكەنىن ول باياعىدا-اق بىل­گەن. «مەنىڭ اۋىلىمنىڭ ءيتى سە­نىڭ اۋىلىڭنىڭ يتىنەن گورى ءبورى­با­سارلاۋ» دەگەن سىقىلدى «كۆاسنوي پاتريوتيزم» دە وعان جات. وقۋى, توقۋى بار ادام وسىنداي بو­لادى. بۇدان بىلايعى جەردە كەم دەگەندە ءبىر شەت ءتىلىن ءبىلۋ قازاق قا­لام­گەرى ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينا­لۋعا ءتيىس. جاستارعا قىزىقساق ولار­دىڭ بىلىمىنە, مادەنيەتىنە, العىر­لىعىنا قىزىعالىق, ايتپەسە ەكى قازاق­تىڭ ءبىرى ولەڭ جازادى. راس, بۇدان ەكى قازاقتىڭ ءبىرى اقىن دەگەن قورى­تىندى شىقپايدى.

ول قازاق قوعامىندا بولىپ جات­قان جايتتاردى تۇگەل جۇرەك سۇز­گىسىنەن وتكىزىپ وتىرادى. قيىن ىسكە ۇرىنادى. قاۋىپتى قادامدارعا بارادى. اقىن بولساڭ, داۋرەندەي بول! داۋرەن ءوز ءسوزىن ءوزى ايتا الاتىن اقىن بولىپ قالىپتاستى. بۇدان ارتىق نە باقىت كەرەك؟», دەپتى.

دەمەك ەسەنعاليشا ايتقاندا, ابايدىڭ ولەڭ سوزگە قويعان جوعا­رىداعى تالابىن بارىنشا ءتۇسىنىپ, بويىنا سىڭىرگەن جانە سولاي جازا بىلگەن تالانت – ناعىز تالانت.

اقىننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن شىققان «وتتەگىم مەنىڭ, وت دەمىم مەنىڭ – جىرلارىم», «الداسپاننىڭ ارىزى», «انتە مەريديەم», «گۇل مەن قىلىش جىرلارى», «سىزگە جاز­عان حاتتاردان», «مۋزا», «سەنىڭ اتىڭ – وت», «ىشكە جۇتقان كوز جاسىم», «ەڭ جىلى ءسوز كەشىككەن» ات­تى جىر جيناقتارى تەك اۆتوردىڭ عانا اتاعىن شىعارىپ, الاپاتىن اسىرعان كىتاپتار دەۋگە استە بولمايدى. بۇلار – ماڭدايىنان اي ءسۇيىپ, ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ, قازاق جىرىن العا وزدىرۋدى كوكسەگەن بەينەلەر. وقىرمان سانا-سەزىمىن ءوسىرىپ, رۋح كەڭىستىگىن ۇلعايتۋدى كوزدەگەن جان مەن ويدىڭ جەمىسى. اۆتوردىڭ جەكە باسى ءۇشىن جۇيكە مەن سانانىڭ كەسكىلەسكەن مايدانى. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن بولمىس پەن مىنەزدىڭ كۇرەسىنەن قايناپ شىققان نەمەسە جۇرەكتىڭ وتى ساناعا شاعىلعاندا ساۋساق ۇشىنان سيا بولىپ توگىلگەن ساۋلەلى شىراقتار.

«ەڭ قىمبات باعاعا ساتىلعان –

ەڭ ارزان كىتاپتار,

ەڭ اۋىر ويلارعا باتىرعان –

ەڭ نازىك بۇتاقتار,

ەڭ ءالسىز ادامعا بەرىلگەن –

ەڭ اۋىر سىناقتار,

ەڭ تازا بالاعا كورىنگەن –

ەڭ جاۋىر سۇراقتار

جىلاتتى ال, جىلاتتى ال

جانىمدى.

تاعى نە؟

سۇراپ قال...»

«اقىندار پروۆينتسيادا تۋىپ, پاريجدە ولەدى» دەيدى. بىراق وسى ويدى اقىن سەرىك اقسۇڭقار­ ۇلى تەرىسكە شىعارادى. «پاريجدە ولە­تىنى وتىرىك» دەيدى. اباي عۇلاما شىڭ­عىستاۋدا تۋىپ, سوندا ولگەنىن ەسكەرسەك, الگى ءسوز قازاقتارعا جۇرە بەرمەيتىندەي. مەن وسى سۇراقتى شەتەل اقىندارىن كوپ وقىپ, كوپ اۋدارعان داۋكەڭە قويعىم كەلەدى. بىراق ونىڭ «اقىندار پروۆينتسيا­دا تۋاتىنى راس, بىراق پاريجدە ءولۋى شارت ەمەس, قايدا جەرلەنسە دە, حالقىنىڭ جۇرەگىندە قالسا, جەتىپ جاتىر» دەيتىنىن ءىشىم سەزەدى. قازىر داۋرەن بەرىكقاجى ۇلى – كوپ وقىلاتىن اقىندار­دىڭ ءبىرى. حالقىنىڭ كوكەيىندەگى­سىن ايتىپ, جۇرەگىنە جول تابا السا, اقىنعا ودان اسقان باقىتتىڭ كەرەگى دە شامالى.

«ىسىتقان, سۋىتقان,

بويىڭدى ءبىر كوڭىل.

دۇنيەنى ۇمىتقان,

قۇمارىڭ توزار, ءبىل»,

دەگەندە اباي نەنى, مەڭزەدى ەكەن؟ قۇمارى توزسا دا, ىڭكارلىگى سونبە­گەن كوز جاس­تىڭ دا الاپات قايسار مۇڭىنان كوك­تەپ شىققان رۋحتى سەزىنگىڭ كەلسە, اقىن جىرلارىنا ءۇڭىل. داۋكەڭنىڭ «بەۋ, مىنانى مەن دە جازا الامىن-اۋ» دەگىزگەندەي كەي­بىر قاراپايىم كورىنگەن شۋماق­تارى جاندى جەرگە تيەدى, كوكەيگە قونا كەتەدى. بالەن دەپ ايتۋدىڭ دا قاجەتى شامالى, ءۇنسىز عانا ءتۇسىنىپ, باس شايقاپ قويىپ, وزىڭمەن ءوزىڭدى مۇڭداستىراتىن ولەڭدەر تەك داۋ­رەن اقىنعا ءتان سياقتى مەن ءۇشىن. تۇسىنگەنگە بۇل – بۇگىنگى پوەزيانىڭ تابىسى! ولەڭ وقىپ وتىرىپ دەمالۋ, وزىڭمەن سىرلاسۋ دەگەن – ۇلكەن باقىت. اۆتوردىڭ ۇلكەن باقىتى.

ونىڭ اۋدارمالارى, تارجى­ماعا قوسقان ۇلەسى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق. اقىن بولعان سوڭ ءوز ولەڭ­دەرىن عانا جازىپ, ءوز شى­عار­ما­شىلىعىن ناسيحاتتاۋ – ار­كىم­نىڭ قولىنداعى ءىس. ال مەن وقىپ-بىل­گەن دۇنيەنىڭ, مەن تانىعان عاجاپ­تىڭ ءدامىن سەن دە تات دەپ شە­تەل جاۋھارلارىن وقىرمانعا تۇپ­نۇسقادان مولدىرەتىپ اۋدارىپ بەرۋ – تۇسىنگەنگە ەرلىكپەن پارا-پار ءىس. داۋكەڭ – ول ۇدەدەن شىعا العان جان­كەشتى اقىن. ۇلتتىڭ اقىل-ويى مەن سانا-سەزىمىنە قىزمەت وسىنداي-اق بولادى!