قوستانايدا كەلەشەكتە ەلىمىزدە سالىنۋى مۇمكىن اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى قوعامدىق تالقىلاۋ ءوتتى. باسقوسۋعا قاتىسقان ساراپشىلار, يادرولىق فيزيكا ماماندارى ءوڭىردىڭ بەلسەندى ازاماتتارىنىڭ اەس جونىندەگى پىكىرىن تىڭداپ, تۇرعىنداردىڭ سان ساۋالىنا جاۋاپ بەردى. كوپشىلىككە جاڭا قۋات كوزىن باسقا ەمەس, اتومنان ىزدەۋدىڭ سەبەبى نە؟ جالپى, قازاقستانعا اەس-ءتىڭ كەرەگى نە, بەرەرى نە دەگەن ماسەلەلەردى ءتۇسىندىردى.
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكيننىڭ پايىمىنشا, ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
– بىزدە جاسىل ەكونوميكاعا ءوتۋ تۇجىرىمداماسى جاسالعان. 60-جىلعا قاراي جاسىل ەنەرگەتيكاسىز, سونىڭ ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنسىز ءومىر ءسۇرۋ قيىن بولادى. قازاقستاندا اتوم ەنەرگياسىن دامىتۋعا نەگىز بولاتىن دۇنيەنىڭ ءبارى بۇرىننان بار. بىزدە اتوم ونەركاسىبى جاقسى دامىعان. بىلتىردان بەرى اتومنان وتىن ءوندىرىپ جاتىرمىز. قىتايعا ونىڭ ءۇشىنشى لەگىن جونەلتتىك. مۇنى يادرولىق وتىندى دامىتۋ كەزەڭىنىڭ جوعارعى دەڭگەيى دەپ اتاۋعا بولادى. جالپى, ەنەرگيا قورى بويىنشا ۋراننىڭ ۇلەسى بىزدە وسىدان 15 جىل بۇرىن 46 پايىز بولاتىن. ياعني ۋران كومىر مەن مۇنايدان كوپ. وكىنىشكە قاراي, قازىر ۋرانىمىزدىڭ ءبارى شەتەلگە كەتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ونى يگەرەتىن عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىمىز دە جوعارى. ماسەلەن, قازىر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى وزدەرىنىڭ يادرولىق رەاكتورلارىن پايدالانىپ وتىر. مۇندا بارلىق قاۋىپسىزدىك تالابى قاراستىرىلعان. ءبىز الەم مەملەكەتتەرى پايدالانىپ وتىرعان 13 ءتۇرلى جوبانى قاراپ شىعىپ, سونىڭ ىشىنەن قازاقستاندا ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن تورتەۋىن تاڭداپ الدىق. ودان كەيىن بۇل جوبا قالاي جۇمىس ىستەيدى, ەنەرگيانىڭ قۇنى قانشا تۇرادى دەگەن ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, سۇزگىدەن وتكىزىپ, قارجىلىق-ەكونوميكالىق مودەلىن دە جاساپ قويدىق. اەس قۇرىلىسىنا كەتەتىن قارجىنىڭ جارتىسىنان كوبى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن سالۋعا جۇمسالادى. ءبىز پايدالاناتىن رەاكتورلاردا ادامنىڭ ارالاسۋىن جانە سىرتتان قۋات جەتكىزۋدى كەرەك ەتپەيتىن پاسسيۆ قاۋىپسىزدىك ەلەمەنتتەرى بار. ياعني قانداي دا ءبىر اقاۋ نەمەسە اپات بولا قالعان جاعدايدا اتالعان جۇيە اتومدىق رەاكتسيانىڭ ءبارىن قاۋىپسىز سوندىرە الادى, – دەيدى تيمۋر جانتيكين.
«قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسى دامۋ كەرەك پە؟» دەگەن ماسەلەنىڭ قىرتىسىن جازىپ, اشىپ ءتۇسىندىرىپ بەرگەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەك قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن وتە قاجەت دۇنيە.
– ارزان ءارى ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكانى كىم وندىرەدى – الەمدى سول باسقارا الادى. بۇل سالادا قازاقستاننىڭ ورتادان ويىپ الاتىن ءوز ورنى بولۋى شارت. ويتكەنى بىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاجەت دۇنيەلەردىڭ دامىپ كەلە جاتقانىنا, كەم دەگەندە 56 جىل بولدى. ماسەلەن, قازاقستان قازىر نەگە سۋ-سۋلى ەنەرگەتيكالىق رەاكتورىن تاڭداپ تۇر؟ ويتكەنى بۇل – الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز اتوم ەلەكتر ستانساسى. بىزگە اەس كەرەگى جوق دەۋشىلەر الدىمەن چەرنوبىلداعى, ودان كەيىن فۋكۋسيموداعى اتوم ەلەكتر ستانساسىن العا تارتادى. بۇل اەس-تەر ءبىر كونتۋرلى رەاكتورمەن جۇمىس ىستەدى. ال ءبىزدىڭ تاڭداعانىمىز – سۋ-سۋلى, ياعني ەكى كونتۋرلى رەاكتور. الەمدەگى تۇڭعىش سۋ-سۋلى رەاكتور 1957 جىلى سالىنعان. بۇگىندە ونىڭ ءۇشىنشى – 3+ بۋىنى شىعىپ جاتىر. وسى 56 جىلدىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر وقىس وقيعا بولعان ەمەس. سوندىقتان قازاقستان ەڭ قاۋىپسىز اەس-ءتى تاڭدادى. 1986 جىلعى چەرنوبىل وقيعاسىنان كەيىن اەس-تەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ەسەلەنىپ تۇرىپ كۇشەيتىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا سۋ-سۋلى ەنەرگيالىق رەاكتورى دا بار, – دەيدى سايابەك ساحيەۆ.
اەس-كە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرۋ, عىلىمي-اعارتۋ ىسىمەن ەل ءىشىن ارالاپ, كوپ جەردە بولىپ جۇرگەن يادرولىق فيزيكا مامانىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, حالىقتى, ەڭ الدىمەن, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى الاڭداتادى. «بۇل تۇسىنىكتى جاعداي. بىزدە سەمەي پوليگونى بولدى عوي. سوندىقتان حالىق اراسىندا راديوفوبيا وتە كوپ. ەكىنشىدەن, جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن باسقارا الماي وتىرىپ, اتوم ەلەكتر ستانساسىن قالاي باسقارايىن دەپ وتىرسىزدار دەگەن سۇراق كوپ قويىلادى. ارينە, بۇنىڭ ءبارى وزەكتى ماسەلەلەر. بىراق ونىڭ بارىنە ناقتى جاۋاپ بەرىپ جاتىرمىز. «نەگە بالقاشتا سالىنادى؟ بالقاشتىڭ تەرەڭدىگى التى-اق مەتر, ەرتەڭگى كۇنى ارالدىڭ كەبىن قۇشپاي ما؟» دەگەن ساۋالدار قويىلادى. بالقاشتىڭ سۋىن كەپتىرىپ جىبەرەدى دەگەن بوس ءسوز. ويتكەنى ءبىزدىڭ اەس-كە تابيعي بۋلانۋدىڭ وزىنەن پايدا بولعان سۋدىڭ 0,3 پايىزى عانا پايدالانىلادى. گرادين قويعاننىڭ وزىندە, ال گرادين دەگەن ءوتىپ كەتكەن عاسىردىڭ تەحنولوگياسى, قازىر جاڭا عاسىردا ونى پايدالانباۋعا دا بولادى. مۇنىڭ ءبارى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن. مىسالى, بىلتىر بالقاشتىڭ بەتىندەگى تابيعي بۋلانۋ 18,9 تەكشە كم-نى قۇرادى. ال ءبىزدىڭ سالعىمىز كەلىپ جاتقان ەكى بلوكتى ستانسا جىلىنا شامامەن 63 ملن كۋب سۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل تابيعي بۋلانۋدىڭ 0,3 پايىزى عانا», دەيدى عالىم.
جيىن بارىسىندا ساراپشىلارعا «اەس سالىنعان جاعدايدا, ەلىمىز تۇتىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى تولىق وتەي الا ما؟ قازاقستاندا قاي وڭىرلەردە قانشا اەس سالىنۋ كەرەك؟ وسى جونىندەگى دايىن جوبالار بار ما؟» دەگەن ساۋال قويىلدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2035 جىلى اەس سالىپ ءبىتىرىپ, ەكى بلوكتى ىسكە قوسقاننىڭ وزىندە بار-جوعى 2,4 گگۆاتت قۋات وندىرىلەدى ەكەن. بۇل ەنەرگيا قازاقستانداعى ەنەرگيالىق سۇرانىستىڭ شامامەن 8-10 پايىزىن عانا وتەي الادى. ياعني بۇل ەكى بلوكتىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ەنەرگيا ماسەلەسىن تولىق شەشە المايدى ءسوز. سوندىقتان ساراپشىلار الداعى ۋاقىتتا اتوم ەنەرگياسى جونىندە جەكە باعدارلاما قابىلداۋ قاجەت دەگەندى ايتىپ وتىر. «ويتكەنى اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن يادرولىق فيزيكاسىز ادامزات ءومىر سۇرە المايدى. وعان مەنىڭ كۇمانىم جوق. مىنا كۇننىڭ وزىندە يادرولىق رەاكتسيالار ءجۇرىپ جاتادى. ءبىز كۇننىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. وسى عاسىر اەس عاسىرى بولادى. ادامزات كەلەسى عاسىردا جۇلدىزداردا جۇرەتىن يادرولىق رەاكتسيالاردى جەر بەتىنەن باسقارۋعا قول جەتكىزسە, ادام يگىلىگىنە اساتىن جاڭا قۋات كوزى سول بولادى. اەس-ءتى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى ۇلكەن اۋىلىندا سالۋ جوسپارلانعان. بۇل دا – تەگىن تاڭداۋ ەمەس. قازىرگى تاڭدا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وڭتۇستىك وڭىرلەردى ەنەرگيا ەنەرگياسىمەن قامتۋ وزەكتى بولىپ تۇر. بۇعان دەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى كۋرچاتوۆ قالاسى مەن ماڭعىستاۋ دا قاراستىرىلعان. ويتكەنى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, اقتاۋدا 1973 جىلدان بەرى 27 جىلداي الەمدەگى تۇڭعىش جىلدام نەيتروندى اەس جۇمىس ىستەپ تۇردى. ول اەس ءوز جۇمىسىن كەرەمەت اتقارىپ بەردى. 15-20 جىلعا جەتەدى دەپ بولجانعان ەدى, 27 جىلعا دەيىن قۋات ءوندىردى. بىراق ول جەردەگى ۋران 238-نەگىزگى ەلەمەنتىنەن پلۋتوني شىعادى. ال پلۋتونيدەن قارۋ-جاراق شىعادى. سوندىقتان ادامزات قازىر تەك ۋران 235-پەن جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەيدى سايابەك ساحيەۆ.
يادرولىق فيزيكا ماماندارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اەس سالۋ ماسەلەسىندە حالىق ءوزى شەشىم قابىلداسىن دەگەن ءسوزىن قولدايتىنىن ايتتى.
– مۇنداي جاريا تالقىلاۋلار الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە بولعان ەمەس. ال اەس قۇرىلىسىن قولعا الۋ قاجەتتىگىنە ءبىز مامان رەتىندە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. سوندىقتان وڭىرلەردى ارالاپ وسىنداي ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قۇپتاۋشىلار دا, قارسى توپتار دا بار. ولاردى مەن ءۇش توپقا بولەمىن. بىرەۋ بىلمەستىكتەن قارسى شىعادى, بىراق تۇسىندىرسەڭ, مويىندايدى. ەكىنشىلەرى – ءبىلىپ تۇرىپ بىلگىسى كەلمەيدى. ولاردىڭ ارتىندا ءبىر كۇشتەر تۇرۋى مۇمكىن. ءۇشىنشىسى – قولدايتىندار. ولار كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ كەلە جاتىر. بارلىق ماسەلە تۇسىنبەستىكتەن پايدا بولادى, – دەيدى ماماندار.
قوستاناي وبلىسى