قاسيەتتى مەككەدە الداعى قاجىلىق ماسەلەسىن تالقىلاۋ ءۇشىن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت باستاعان قۇرامىندا قر ءمادەنيەت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانبولات مۇحامەتقاليەۆ, قمدب-نىڭ قاجىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەركەبۇلان قاراقۇلوۆ بار دەلەگاتسيا ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە قاجىلىق مينيسترى دوكتور ابد اس-سالام ءال-فاريسيدىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن بولىپ قايتتى.
ساپار ۇلى جەڭىس كۇنىنە تۇس كەلگەندىكتەن ءدىنباسى اۋەلى قاسيەتتى مەككەدە, مۇباراك قاعبادا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ازاتتىعى جولىندا قۇربان بولعان شەيىتتەرگە قۇران باعىشتادى. سونداي-اق ەل تىنىشتىعى مەن ىنتىماعى ءۇشىن دۇعا جاسادى. ەلىن, جەرىن قورعاپ ەلگە امان-ەسەن ورالعان باۋىرلارىمىزعا اللا تاعالادان ۇزاق عۇمىر تىلەدى: “جارىق كۇندەرىڭىزدى جاراتۋشى يەمىز كوبەيتسىن, ىرىستارىڭىزدى مولايتسىن, وتانىمىزعا جار بولسىن. امان بولىڭىزدار. ءوسىرىپ وتىرعان ۇل-قىزدارىڭىز, نەمەرە-شوبەرەلەرىڭىزگە قازاقستانىنا, حالقىنا ايانباي قىزمەت ەتۋدى اللا تاعالا ءناسىپ ەتسىن”. مۇنداي شارا ساۋديادا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلدى.
باس ءمۇفتي باستاعان دەلەگاتسيانى قاجىلىق ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, قاجىلىق ءماسەلەسىنە تىكەلەي جاۋاپتى حاتام بين حاسان ال-قادي قابىلدادى. باس ءمۇفتي ساۋد ەلىنە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ سالەمىن جەتكىزدى. ال قاجىلىق مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى باس مۇفتيگە ەكى ەل اراسىندا قالىپتاسقان ءداستۇرلى ساياسي, مادەني, رۋحاني دوستىقپەن قاتار, قاجىلىق ماسەلەلەرىنە دە وزدەرىنىڭ ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن جانە قازاقستان تاراپىنىڭ الدىن الا جۇرگىزگەن دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستان قاجىلارىنىڭ جىل سايىن ۇيىمداسقان تۇردە كەلىپ, قايتىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلى قازاقستاننان كەلگەن قاجىلاردىڭ ءوز پارىزدارىن وتەپ, امان-ەسەن ەلدەرىنە ورالعانىن, بۇل ءۇشىن ساۋد ارابياسىنىڭ ءتيىستى مينيسترلىكتەرى مەن جاۋاپتى كىسىلەرى دە كۇش جۇمساپ وتىرعانىنا توقتالدى.
دەلەگاتسيانى جيددا قالاسىندا قاجىلىق مينيسترلىگىنە قاراستى “بىرلەسكەن وكىلدەر كەڭسەسى” باستىعىنىڭ جوسپارلاۋ ءجونىندەگى ورىنباسارى فارۋھ ياحيا بۇحاري دە قابىلدادى. كەزدەسۋدە ەلىمىز قاجىلارىن بيىل دا كۇتىپ الىپ, بارىنشا جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋ جولدارى تالقىلاندى. ساۋد جاعى قاجىلىق ءماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن قازاقستاندىق ارنايى ميسسياسىنىڭ بولۋى كەرەك ەكەندىگىن, ونىڭ جيددا, مەككە مەن مەدينا قالالارىنا قاجىلىق ماۋسىمى باستالماي تۇرىپ, ەرتەرەك كەلۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
ميسسيا – قازاقستاندىق قاجىلارعا جيددا, مەككە, مەدينادا پراكتيكالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قۇرىلاتىن توپ. وعان ءمادەنيەت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى باسشىلىعى مەن قمدب وكىلى, ساۋد ارابياسىنداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كونسۋلى, ءدىني قىزمەتكەرلەر, دارىگەرلەر جانە جۋرناليستەر كىرەدى. ميسسيانىڭ ءمىندەتى قازاق ەلى قاجىلارىنا دەر كەزىندە ءتيىستى كومەك كورسەتۋى.
سۇحبات بارىسىندا فارۋح ياحيا بۇحاري مىرزا ءار قاجىنىڭ جەكە كارتوچكاسىنىڭ بولۋىنا كوڭىل اۋداردى. ونى ءار فيرما ءوز قاجىلارىنا قۇجات رەتىندە بەرۋى ءتيىس. وندا تومەندەگى دەرەكتەر كورسەتىلۋى كەرەك: 1) قاجىنىڭ اتى-ءجونى; 2) تولقۇجات ءنومىرى; 3) ازاماتتىعى.
باس ءمۇفتي ساۋديا قاجىلىق مينيسترلىگىنە قازاقستان ازاماتتارىنا كورسەتىپ كەلە جاتقان ءىلتيپاتى مەن دوستىق كومەگى, قامقورلىعى ءۇشىن العىس ايتتى. قازاقستان مۇسىلماندارى ساۋد ەلىنىڭ قاجىلىق جەڭىل وتۋىنە ءمان بەرىپ جانە ءتيىستى دارەجەدە قولعابىس ەتىپ وتىرعانىن باعالايتىنىن مالىمدەدى.
ساۋدتىقتار بيىلعى قاجىلىقتى دا قازاقستان ازاماتتارى اۆتوبۋسپەن ەمەس, داستۇردەگىدەي, الماتى-جيددا-الماتى باعىتىمەن تەك ۇشاقپەن كەلىپ, كەتۋدى ۇسىندى. بۇل قاجىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە ءتيىمدى ەكەنىن قاپەرگە سالدى.
باس ءمۇفتي بۇل پىكىردى قوستاي وتىرىپ, بيىل قازاقستاندا قاجىلىق ماسەلەسىمەن اينالىسۋعا جيىرمادان استام فيرما تىلەك ءبىلدىرىپ وتىرعانىن حابارلادى. ساۋدتىقتار الماتىدان تىكەلەي جيدداعا نەمەسە مەديناعا كەلۋدى جوسپارلاپ وتىرعان فيرمالاردىڭ ول تۋرالى ساۋد جاعىنا كۇن ىلگەرى حابارلاۋىن, مەككە مەن مەدينادا فيرمالاردىڭ قاجىلار ءۇشىن جاتاتىن ورىنداردى ءتيىستى وسى ىسكە جاۋاپتى ساۋد مەكەمەلەرىمەن كەلىسە وتىرىپ جالداۋىن, كەزدەيسوق كىسىلەرمەن قاتىناس جاساماۋدى ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار بىرنەشە ماسەلەلەرگە دە توقتالىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا:
1) قاجىلاردىڭ جاماراتقا (شايتانعا تاس لاقتىراتىن جەر) ۋاقتىلى بارۋى;
2) يفادا تاۋابى (تاۋاپ – اراب تىلىندە ءبىر نارسەنى اينالۋدى بىلدىرەدى. ال شاريعي ماعىناسى – قاسيەتتى قاعبانى جەتى رەت عيبادات نيەتىمەن اينالۋ. ول – قاجىلار ارافاتتان قايتقاننان كەيىن جاسالادى. تاۋاپ – قاجىلىقتىڭ ءۇش پارىزىنىڭ ءبىرى) ۋاقتىلى جاسالۋى جانە وعان بارعاندا قاجىلاردىڭ وزدەرىمەن ارتىق زات الماۋلارى. ويتكەنى, ونىڭ قوسىمشا قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن.
3) قوناقۇي (مەككە ياكي مەدينادا بولسىن) تۋرالى قۇجاتتىڭ بولۋى;
4) قازاقستاندىق فيرمالار ءتىزىمىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ساۋد جاعىنا كۇن ىلگەرى جىبەرۋى;
5) فيرمالاردىڭ شاتىر (مينادا قاجىلار تۇراتىن ارنايى شاتىرلار) ورىندارىن ەرتەرەك تاڭداپ الۋى;
6) قاجىلىق ميسسياسى قۇرامىندا كەلگەن قازاقستاندىق ءدارىگەرلەردى ساۋديانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, ال جۋرناليستەردى اقپارات مينيسترلىگىنە الدىن الا ەرتەرەك تىركەۋ;
7) فيرمالاردىڭ اۋەجول دالىزدەرىن كۇن ىلگەرى الىپ قويۋى. وسى ىسكە جاۋاپتى كىسىلەردىڭ قازاقستان قاجىلارىنىڭ ۇشاقتارى كەلەتىن مەرزىمىن كۇن ىلگەرى انىقتاپ, ساۋد جاعىمەن ۇيلەستىرىپ وتىرۋى.
ساۋد ارابياسى بيىل قازاقستانعا 4000 قاجىعا كۆوتا ءبولدى, بىراق, ەگەر قازاقستاننان ۇمىتكەرلەر ودان اسىپ جاتسا, قوسىمشا تاعى دا كۆوتا بولىنەتىندىگىن ءمالىمدەدى. كۆوتا تەگىن ورىندار ەمەس. قازاقستان تاراپى ءوز كەزەگىندە قاجىلاردىڭ 60 پايىزى مەدينا قالاسىنا, 40 پايىزى جيددا قالاسىنا كەلەتىندىگىن ايتتى.
مەككەدە باس ءمۇفتي باستاعان ەلىمىز دەلەگاتسياسىن تۇركيا, ەۋروپا, امەريكا جانە اۋستراليا مۇسىلماندارى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ابد ءال-ازيز بين ومار ءالا اد-دين دە قابىلدادى. مۇندا دەپارتامەنت باسشىلىعى وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ بىرنەشە تۋريستىك فيرمالارى الىپ كەلگەن قاجىلاردىڭ وزدەرى تۇرعان شاتىرلاردى سىزىپ, ءتۇرلى جازۋلار جازعانىن, مۇنى كورولدىكتىڭ ءتارتىپ بۇزۋ دەپ ەسەپتەيتىنىن جانە بۇعان ءتيىستى فيرمالار ايىپپۇل تولەۋ كەرەك ەكەندىگىن مالىمدەدى. سونداي-اق “روبينزون”, “اسىل ماقسات” جانە “ەر-سي تۋر ي كو” فيرمالارىنا بيىل ۆيزا بەرىلمەيتىنىن حابارلادى. مۇنىڭ سەبەبىن بىلاي دەپ ءتۇسىندىردى:
1) “روبينزون” فيرماسى مەجەلى ۋاقىتتا قايتپاي, قاجىلارى بىرنەشە كۇنگە قالىپ قويعان.
2) “اسىل ماقسات” العان كۆوتاسىن (260) تولتىرا الماي, 63 قاجى كەم الىپ بارعان.
3) “ەر-سي تۋر ي كو” دا العان كۆوتاسىن (150) ورىنداي الماي, 24 قاجى كەم اپارعان. اتالعان فيرمالار ساۋد جاعىنا ءتىپتى ءتۇسىنىكتەمە دە بەرمەگەن. كۆوتا ورىندالماۋى ساۋديا جاعىن شىعىنعا باتىرعان. اتالعان ماسەلەلەرگە تىكەلەي وسى فيرمالار كىنالى دەپ ەسەپتەيتىندەرىن ايتتى. سول سەبەپتى ءار فيرما ءدىني باسقارمادان كۆوتا سۇراعان كەزدە ءوز مۇمكىنشىلىكتەرىن مۇقيات ەسكەرۋى كەرەك ەدى دەدى.
مەككەدە سونداي-اق باس كولىك اسسوتسياتسياسىنىڭ باستىعى مۋحامماد زاكاريا بين حاسان جاۋھارجي مىرزامەن دە سۇحبات ءوتتى. وندا قازاقستان نەگىزىنەن قاجىلارىن مينا, ارافات, مۇزداليفا, جيددا-مەككە-مەدينا-مەككە-جيددا, مەدينا-مەككە-مەدينا باعىتىندا تاسىمالداۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار ەكى تاراپ تا بۇل سالادا تيىسىنشە قىزمەت كورسەتىلىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
مەدينادا قاجىلىق مينيسترلىگىنىڭ قاجىلىق دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى يۋسۋف بين احماد حاۋالا مىرزا باستاعان دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىمەن كەلىسسوزدەر بولدى. ونىڭ بارىسىندا باس ءمۇفتي بيىل قاجىلارعا بولىنگەن كۆوتانىڭ سانى 4000, قاجىلىقپەن اينالىسۋعا جيىرمادان استام فيرمالار نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعانىن, قازاقستان قاجىلارىنىڭ ءداستۇردەگىدەي قاجىلىققا الماتى-جيددا-الماتى جانە الماتى-مەدينا-الماتى باعىتىمەن تەك قانا ۇشاقپەن كەلىپ, كەتەتىنىن تاعى دا ەسكە سالدى.
ساۋديا جاعى قازاقستان فيرمالارىنىڭ مەدينادا قوناقۇي جالداعاننان كەيىن ول جايلى ءوز دەپارتامەنتتەرىنە الدىن الا ءمالىمەت بەرۋىن جانە مەدينادان قاجىلىق ءۇشىن مەككە قالاسىنا اتتاناتىن ەڭ سوڭعى كۇن زۋلحيججا ايىنىڭ 5 جۇلدىزى, ياعني قاراشانىڭ 11-ءى جانە مەككەدەن مەدينا قالاسىنا اتتانۋ زۋلحيججا ايىنىڭ 14 جۇلدىزى, ياعني قاراشانىڭ 20-نان باستالاتىنىن ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان ميسسياسى ءتيىستى شاھارلاردا تۇراتىن مەكەن-جايدىڭ كۇنى بۇرىن تاڭدالىپ, ميسسياعا جەدەل ءجاردەم, تەلەفون, فاكس, ەلەكتروندى پوشتا الىپ, ميسسيا ورنالاسقان عيمارات الدىنا قازاقستان تۋىنىڭ ءىلۋلى تۇرۋ قاجەتتىگىن قاپەرگە سالدى.
بۇعان قوسا بىرقاتار وزگە دە ءماسەلەلەر تالقىلاندى. ساۋد ارابياسى كورولدىگىنەن فيرمالار باستاعان قاجىلاردىڭ اتتانۋ مەرزىمىن ناقتى بەكىتۋ, اۋەجايدا, دەپارتامەنتتە, ت.ب. ءتيىستى جەرلەردە قاجىلىق ميسسياسى وكىلدەرىنىڭ دەر كەزىندە بولۋلارى, قازاقستان قاجىلىق ميسسياسىنىڭ بايلانىس تەلەفوندارىن مەدينا قالاسىنداعى قاجىلىق دەپارتامەنتىنە بەرۋ, قازاقستان قاجىلارىن اكەلەتىن جانە اكەتەتىن ۇشاق رەيستەرىنىڭ كەستەگە ساي بولۋى سياقتى جايتتەر ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى.
ساۋديا جاعى قازاقستان قاجىلارىنىڭ شەكتەن تىس ءزامزام سۋىن الا بەرمەۋىن, بۇدان ءبىر جىل بۇرىن ءزامزام سۋىن قاجىلاردىڭ كوپ الۋىنا بايلانىستى ۇشاقتىڭ ارەڭ كوتەرىلگەنىن ەسكەرتتى. ساۋديا جاعى قازاقستان مۇسىلماندارى باسشىلىعىنا قاجىلىقتى جىل سايىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ جۇرگەنىن اتاي وتىرىپ, بيىل دا بيىكتەن كورىنەدى دەگەن سەنىم ءبىلدىردى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.