قانت تۋدىرعان قاۋىپ

شىلدەنىڭ سوڭعى ەكى اپتاسىندا ءامات بويىنشا -0,2% مولشەرىندە دەفلياتسيا تىركەلدى, بۇل رەتتە 9 پوزيتسيا بويىنشا با­عا­لار تومەندەدى: كۇنباعىس مايى, قارا­قۇمىق, قۇس ەتى, پياز, قانت, ءسابىز, كارتوپ, ۇن, تۇز.

وسى جىلعى شىلدەدە جىلدىق ينفلياتسيا باياۋلادى جانە 14%-دى (ماۋسىمدا – 14,6%), ءبىر ايدا 0,6%-دى (الدىڭعى ايدا – 0,5%) قۇرادى, بۇل رەتتە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى ءبىر جىلدا 13,5%-عا (ماۋسىمدا – 14,6%) ءوستى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ حابارلاۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى ۇكىمەت قابىلداپ جاتقان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. ونىڭ ىشىندە: تۇراق­تان­دىرۋ قورلارىنان جانە وڭىر­­لەر قالىپتاستىرعان قور­لاردان كوكونىستەردىڭ برونىن الۋ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قايتا فورماتتاۋ, اينالىم سحەمالارى, ونىمدەردى تىكەلەي وندىرۋشىلەردەن فور­ۆارد­تىق ساتىپ الۋ, وتاندىق قانت زاۋىتتارىنا اينالىم قارا­جا­تىن ءبولۋ, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە تاۋارلىق ينتەرۆەنتسيا­لار, مەجەلىك جانە شەكتى بول­شەك باعالاردى بەلگىلەۋ, دەل­­دالدىق سحەمالاردىڭ جولىن كەسۋ جونىندەگى وڭىر­لىك كوميس­سيا­لاردىڭ جۇ­مىسى بار. سون­داي-اق ءاماتت وندىرۋ­شى­لەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ءتاسىلى ازىرلەندى.

وسى جاعىمدى جاڭالىق­تار اياسىندا ىشكى قانت نارى­عىنداعى جاعداي بولەك قاراس­تى­رىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ساراپشىلار. بيىل حالىقتىڭ راتسيونىنداعى وسى ماڭىزدى ءونىمنىڭ باعاسى, جالپى, ساۋدا مينيسترلىگى مالىمدەگەن شەكتى باعانىڭ جانىندا بولا وتىرىپ, تۇراقتىلىقتى كورسەتەدى. بۇگىنگى جاعداي وتە جاعىمدى بولىپ كورىنەدى. الايدا قالىپتاسقان جاعدايدى باعالاۋدا ءوپتيميزمدى باسۋعا نەگىز بولاتىن بىرقاتار فاكتور بار.

«بىرىنشىدەن, باعانىڭ تومەن بولۋىنا رەسەيدىڭ ارزان قانتى­نىڭ ەلىمىزگە جاپپاي جەت­كى­زىلۋى­مەن بايلانىستى. ەكىن­شى­دەن, قالىپتى وپتيميزم رە­سەي قا­بىل­داعان قانت ەكسپور­تىنا تى­يىم سالۋدان كەيىن قالىپتاسقان قانت تاپشىلىعى مەن ىشكى نا­رىق­تاعى دۇربەلەڭ جىلدىق با­عا­نىڭ 87%-عا, ال بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ 1000 تگ/كگ-عا دەيىن وسۋىنە اكەلگەن بىلتىرعى تاجىريبەدەن تۋىندايدى. ول كەزدە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاراپىنان ۇكى­مەتتىڭ ەلەۋلى قا­تە­لىكتەر جىبەر­گەنى ءۇشىن جاريا جانە قاتاڭ سىنى ورىن الىپ, ەكى بەيىندى مي­نيسترلىكتىڭ باسشىلارىنا سوگىس جاريالاندى», دەيدى ينس­تي­تۋتتىڭ جەتەكشى عى­لىمي قىزمەتكەرى عابيت ماتاەۆ.

جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن پرەزي­دەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىندا قانت سالاسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى» ازىرلەندى, ول قانت وندىرۋشىلەردى وتاندىق شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدى, زاۋىتتاردى تەحنيكالىق جاڭ­عىر­تۋدى, باعالاردى تەجەۋ جانە تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى شارالاردى كوزدەيدى.

جوسپاردى ىسكە اسىرۋعا بار­لى­عى 500 ملرد تەڭگە سوماسىندا ينۆەستيتسيالار تارتۋ كوزدەلگەن. وسى سومانىڭ نەگىزگى بولىگى (1 ملرد دوللار) جاڭا قانت زاۋىتىن سالۋعا ارنالعان. جوسپاردىڭ ماڭىزدى ءىس-شاراسى – شەتەلدە شيكى قانتتى ساتىپ الۋ ءۇشىن قول­دانىستاعى 4 قانت زاۋىتىن اينالىمدىق قارجىلاندىرۋ. قايتادان, باستاپقىدا ءارتۇرلى كوزدەردەن 43 ملرد تەڭگە سالىندى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەر اكىم­دىكتەرى زاۋىتتارعا سيمۆول­دىق (0,01%) سىياقىمەن كرەديت بەرەدى دەپ بولجاندى. كوكسۋ زاۋىتى – 4,5 ملرد تەڭگە, اقسۋ زاۋىتى – 4,6 ملرد تەڭگە, تاراز زاۋىتى – 5,1 ملرد تەڭگە, مەركى زاۋىتى 9,3 ملرد تەڭگە الاتىنى ناقتى كورسەتىلدى. بۇدان باسقا, ءىرى وتاندىق قانت ترەيدەرى «كايس ينۆەست» جشس 12,5 ملرد تەڭگە, ال وتاندىق ساۋدا جەلىلەرى 5,5 ملرد تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعان.

ء«وز كەزەگىندە زاۋىتتار 2023-2025 جىلدار كەزەڭىندە 12 ملرد تەڭگە سوماعا ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر الدى. ال بيىل زاۋىتتار شامامەن 400-450 مىڭ توننا قانت ءون­دى­رۋدى جوس­پارلادى. بەكىتىلگەن جوسپاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قازىردىڭ وزىن­دە سىنعا ۇشىرادى. ساۋدا كومي­تە­تىنىڭ اقپاراتى بو­يىنشا بار­لىق جاريالانعان سومادان زاۋىتتار نەبارى 14,3 ملرد تەڭگە الدى. بۇل رەتتە شيكى قانتتى ساتىپ الۋعا ارنالعان قا­مىس ونىمدەرىنىڭ بارىنشا ءتيىم­دى پايدالانىلعانىنا سەنىم­دى­لىك جوق. بىراق شيكىزاتتىڭ قۇنى كوبىنەسە قۇمشەكەردىڭ قۇنىن انىقتايدى جانە نەلىكتەن وتان­دىق قانتتىڭ قۇنى رەسەيلىك قانت­تان جوعارى ەكەنى جايلى ناقتى تۇسىنىكتەمەنى جۇرتشىلىق ەستىمەگەن ەمەس. ناتيجەسىندە, وتاندىق ونىمدەر يمپورتتالاتىن ونىمدەرمەن, سونىڭ ىشىندە سۇر سحەمالارمەن, رەسەيلىك قانتپەن با­سەكەگە تۇسە المايدى جانە زا­ۋىت­تار قويمالارىندا جاتىر, ولاردىڭ الدىندا ءتىپتى توقتاۋ قاۋپى پايدا بولدى. وسى تۇستا ازىرلەنگەن كەشەندى جوس­پار­دىڭ ماقساتى قانداي بولدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جاۋاپ قۇ­جات­تىڭ اتاۋىندا – قازاق­ستان­دىق قانت ءوندىرىسىن دامىتۋ. دەمەك كەلەسى سۇراق تۋىندايدى: جوس­پاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قانداي كورسەتكىشتەرگە جانە نەگە قول جەتكىزىلدى؟ جاۋاپ ايقىن, بىراق كوڭىل كونشىتپەيدى», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, كوپ ۇزا­ماي زاۋىتتار ءۇشىن وڭىرلىك الەۋمەت­تىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار كرەديتكە بەرگەن اقشانى قايتارۋ ماسەلەسى بولجانبالى تۇردە كو­تە­رىلەدى. كۇزدە فەرمەرلەردەن قانت قىزىلشاسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن زاۋىتتاردا اقشا بولماۋى مۇمكىن, ال فەرمەرلەر ءۇشىن بيىلعى جىل قۇرعاق جازدىڭ, سۋبسيديالار الۋ مەن كرەديت بەرۋ­دىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق پرو­بلەمالارىنىڭ ارقاسىندا وڭاي بولعان جوق.

«الدىن الا باعالاۋ بو­يىن­شا تەك جامبىل وبلىسىنىڭ قى­زىل­شا وسىرۋشىلەرىنىڭ شى­عىنى 3,3 ملرد تەڭگەنى قۇراي­دى, پاۆ­لودار وبلىسى مەن جەتىسۋ وبلىس­­تارىنداعى قىزىلشا وسى­رۋ­­شىلەردە دە وسىنداي قيىن­دىق­تار بار. وتاندىق نا­رىق­تاعى قانتتىڭ تۇراقتى جانە سالىس­تىر­مالى تۇردە تومەن باعا­لا­رىن ەسكەرسەك تە, جىل سوڭىنا دەيىنگى الداعى كەزەڭگە ارنالعان بولجامدارداعى ساق­تىق نەگىزدى بولىپ كورىنەدى. وتكەن جىلى 550 مىڭ توننا كو­لە­مىندە ەل ءۇشىن جىلدىق قاجەتتىلىك كە­زىن­دە وتاندىق زاۋىتتار 356 مىڭ توننا قانت ءوندىردى, ال بۇرىن جىلىنا 100 مىڭ توننادان ارتىق وندىرىلمەگەن. ياعني قانت 3,5 ەسە كوپ ءوندىرىلدى, ال نارىق باعانىڭ كۇرت وسۋىنە جاۋاپ بەردى», دەيدى.

ەلدەگى قانت باعاسىنىڭ جاع­دايىن كوبىنەسە نارىقتى تول­تىرعان رەسەيلىك ءونىم انىق­تايدى دەگەندى جوعارىدا ايتتىق. دەگەنمەن ساراپشى قاۋىم رە­سەي­دە دە احۋالدىڭ ەكى­ۇشتى ەكەنىن ايتادى. رەسەيلىك ساراپ­شى­­لاردىڭ پىكىرىنشە, ارزان وزىندىك قۇنىنا بايلانىستى قانت رەسەيلىك ينفلياتسيانىڭ تومەن دەڭگەيىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى, بىراق «بۇل شارتتى قا­رىزدى قايتارۋعا تۋرا كەلەدى» جانە بولاشاقتا رەسەيلىك قانت­تىڭ باعاسى الەمدىك دەڭگەيگە جا­قىن­دايدى.

«الداعى بىرنەشە جىلدا قانت ونەركاسىبىندەگى جو­با­ل­ارعا قىزىعۋشىلىقتىڭ تو­مەن­دەۋى مەن قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ قىس­قارۋى ناتيجەسىندە رەسەي­لىك جەتكىزۋشىلەر باعانى ءسوزسىز كوتەرۋى مۇمكىن دەپ بولجانىپ وتىر. ول كەزدە قازاقستان نارى­عىن­داعى بىلتىرعى قانت جاع­دايىنىڭ قايتالانباۋىنا كە­پىل­دىك بار ما دەگەن سۇ­راق تۋىن­دايدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاق­ستان وندىرۋشىلەرى ۇكى­مەت­تەن رەسەيلىك قانتتىڭ يمپورتىن شەك­تەۋدى سۇرايدى, بىراق قازاق­ستان­نىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى مۇنداي شەشىم ازىرگە قاجەت دەپ سانامايدى. رەسەيلىك ءىرى كومپا­نيا­ بىزدەگى ءتورت قانت زاۋىتىنىڭ ەكەۋىنىڭ يەلىگىنە كىرۋى تۋرالى اقپارات وتكەندىگىن ەسكەرسەك, جاعداي ەكىۇشتى. بۇل كورشى رەسپۋبليكالارعا دا قاتىس­تى, ويتكەنى 2023 جىلى رەسەيدىڭ قانت ەكسپورتى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 70%-عا ءوستى جانە نەگىزگى يمپورتتاۋشى ەلدەر قا­زاقستان, وزبەكستان, قىر­­عىزستان بولدى», دەپ سا­راپ­­شى الدا تۋىن­­داۋى مۇمكىن تاۋە­كەل­دەردى ەسكەرتەدى.