«حات قورجىن»

تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ – پارىزىمىز

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەسىگى – الماتى قالاسىندا تاۋەلسىزدىك مۇرا­جايى اشىلسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. قالاداعى بۇرىنعى ۇكىمەت ءۇيى, قازىرگى قازاقستان-بريتانيا ۋنيۆەرسيتەتى عيماراتىن تاۋەلسىزدىك مۇراجايىنا اينالدىرساق, بارشا جۇرتتىڭ قوس قولداپ قولدايتىنى انىق. دامىعان اقش, ۇلىبريتانيا, كانادا جانە باسقا دا كوپتەگەن مەملەكەتتە تاۋەلسىزدىك مۇراجايى بار. سول سياقتى ەلىمىزدە دە تاۋەلسىزدىك مۇراجايى اشىلعانى ءجون دەپ بىلەمىز. وسى ماقساتتا ۇكىمەت تاۋەلسىزدىك مۇراجايىن اشۋ تۋرالى ارنايى قاۋلى شىعارسا, بۇل شارۋانىڭ دا قيۋى كەلىسە كەتەتىنىنە ەش كۇمانىمىز جوق.

سونداي-اق قازاق ۇلتتىق قىزدار مەملەكەتتىك پەدوگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عيماراتىنىڭ الدىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلسا, بولاشاق مۇعالىم قىزدارعا تاربيەلىك ءمانى زور, عيبراتى مول ساۋاپتى ءىس اتقارىلعان بولار ەدى.

سونىمەن قاتار حالىق اقىنى, جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ رۋحىن ريزا ەتۋ ماقساتىندا جامبىلدىڭ اتا-بابالارىنا ارناپ مازار تۇرعىزىلسا, اكەسى جاپا مەن شەشەسى ۇلداننىڭ, اتاسى ىستىبايدىڭ, باۋىرلارى مەن بالالارىنىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى كور­سەتىلىپ, ارنايى قۇلپىتاس ورناتىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار. جامبىل اۋى­لىن­دا مۋزىكا مەكتەبىن, ۇزىناعاشتا ولكەتانۋ مۋزەيىن سالۋ دا كەزەك كۇت­تىرمەيتىن ماسەلەلەر عوي دەپ ويلايمىز.

جامبىلدىڭ ۇستازى سارىباي بي ايدوس ۇلىنا ارناپ ءوز دارەجەسىندە تاريحي-تانىمدىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلسا دا ارتىقتىعى جوق. جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ۇزىناعاش اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا سارىباي بيگە ەسكەرتكىش ورناتىلسا نەسى ايىپ؟

بورانبەك قوشماعامبەتوۆ,

ماحان يلانباەۆ, جانار جايناقوۆا

جامبىل وبلىسى

ءتىل مارتەبەسى – ەل مارتەبەسى

جۋىردا ساليدات قايىربەكوۆا اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ورتالىعىندا قۇجات اينالىمى جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ء«تىل مارتەبەسى – ەل مارتەبەسى» اتتى قازاقستان حالقى تىلدەرى كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارا بولىپ ءوتتى. وعان قۇرمەتتى قوناق رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىلارى قاتىستى. باسقارما ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى ادىلەت تاباروۆ ءىس-شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءتىلدىڭ قوعامدا الاتىن ورنى مەن وسى كۇننىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, قاتىسۋشىلاردى ايتۋلى مەرەكەمەن قۇتتىقتادى. باسقا ءسوز العاندار دا كەز كەلگەن ەلدە ءتىل ماسەلەسىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلەتىنىن اتاپ كورسەتتى.

كەلەسى كەزەكتە ءتىل تۋرالى بەينەجازبا كورسەتىلگەننەن كەيىن ورتا­لىقتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋ جونىندەگى باس مامانى كەنجەگۇل ماقانقىزى «ماقساتىم – ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق» دەگەن تاقىرىپتا كەڭ كولەمدى بايانداما جاسادى. ول تاقىرىپقا سايكەس پرەزەنتاتسيامەن سۇيەمەلدەنىپ وتىردى. ال مانەرلەپ وقۋ سايىسىنا قاتىسۋشى ءار قىزمەتكەر ءىس-شاراعا جوعارى دايىندىقپەن كەلگەندەرىن دالەلدەپ, بىرىنەن ءبىرى ۇزدىك شىقتى. اتاپ ايتساق, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى اككرەديتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس مامانى گۇلميرا ءيمادىلوۆا تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «ۇيرەتەدى كىم وعان انا ءتىلىن؟» ولەڭىن قازاق تىلىندە, ال كوپشىلىكتىڭ سۇراۋىمەن ومار حايامنىڭ تورتتاعاندارىن ورىس تىلىندە جاتقا ايتتى. وبسەرۆاتوريانىڭ باس ماماندارى جانسايا ءومىر­حان مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ء«ۇش باقىتىم» ولەڭىن, ءاليا بيساعاليەۆا ءتىل تۋرالى «Language» ولەڭىن اعىلشىن تىلىندە مانەرلەپ وقىدى.

ۇشتىلدىلىك – زامان تالابى. ول – باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر قاتا­رىنا اپارار باستى باسپالداقتاردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ورتالىق قىز­مەت­كەرلەرى وزدەرىنىڭ بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» ەكەندىكتەرىن كورسەتتى.

ءىس-شارانى قورىتىندىلاي كەلە, ءا.تاباروۆ وعان بەلسەندى قاتىسقان ۇجىم مۇشەلەرىن العىسحاتتارمەن ماراپاتتاپ, گۇلمەن قوسا بەلگىلى قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەر جيناعىن سىيعا تارتتى. لايىم, قازاق ءتىلىن قولدانۋشىلار قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى ارتا بەرسىن دەيمىز ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان.

كەنجەگۇل ماقانقىزى,

س.قايىربەكوۆا اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ باس مامانى

استانا

قاي نارسەنى دە ءوز اتىمەن اتايىق

بۇرىن ۇلكەندەردەن «بالامنىڭ قولىندا تۇرامىن» دەگەندى ەستيتىن ەدىك. قازىر «قىزىم مەن كۇيەۋ بالام قولىمدا تۇرادى» دەگەندى ەستيتىن بولدىق. قىز كۇنىندە تاعىپ, تۇرمىسقا شىققاندا توركىنى كيىمدەرىنە قوسىپ جىبەرەتىن, كەيىن بارعان جەرىنە سۋداي ءسىڭىپ, تاس­تاي باتقانىن ءبىلدىرىپ, جاعدايىن سۇراپ كەلگەن باۋىرلارىنان بەرىپ جىبەرەتىن, شەشەسى قىزىنىڭ قۇتتى جەرگە بارعانىنا قۋانىپ, كورشى-كولەمىن شاقىرىپ كورسەتەتىن «قۇستۇمسىق» ساقيناسى دا مانىنەن ايىرىلعانداي. سودان دا بولار, بۇگىنگى تاڭدا ۇلىنىڭ ۇيلەنگەنىنە مۇڭايىپ, قىزىنىڭ تۇرمىسقا شىققانىنا قۋاناتىن اكە-شەشە كوبەيىپ كەلەدى. بايقاپ تۇرساق, ءومىردىڭ قىزىعى ۇلدا ەمەس, قىزدا سياقتى. ءبۇيتىپ جالعاسا بەرسە, تەكتىلىك ۇعىمىنىڭ ءمان-ماعىناسىنان ايىرىلاتىنى انىق.

 بۇرىندارى جانى امان قالىپ, باۋىرىنا باسقان بالاسى شيراعانشا, كەلىن توركىنىنە ات ءىزىن سالمايتىن. ويتكەنى اكە جۇرەگى قىزىنىڭ جۇكتىلىكپەن ارەڭ جۇرگەنىنە شىدامايتىن. قازىر قىز-كۇيەۋ بالاسى قولدا تۇراتىن اكە جۇرەگى قالاي جارىلىپ كەتپەي شىداپ ءجۇر ەكەن دەپ ويعا قالاسىڭ. بۇل از دەسەڭىز, جيەنىنىڭ تۋعانىن, جاسقا تولعان تويىن ءوز اتا-اجەسى ەمەس, ناعاشى اتا-اجەسى جاسايتىن كۇيگە تۇستىك. «تەگىن بىلمەگەن تۇگىن بىلمەيدى» دەگەن وسىنداي-اق بولار. قىزىلجار ورتالىق مەشىتىندەگى ءبىر دۇعا كەزىندە كۇيەۋ بالاسى جەتىم بولسا دا, بەس جيەنىن پەرزەنتحانادان شىعارىپ الۋعا دا بارماعانىن, تۋعانىن دا تويلاماعانىن, جاسقا تولعانىن دا جاساماعانىن, ءتىپتى ەكى جيەنىنىڭ سۇندەت تويىن جاساسىن, جاساماسىن, ونىسىندا دا ەشقانداي شارۋاسى بولماعانىن, شاقىرسا, قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ, كىسىمەن كىسى بولىپ بارىپ جۇرگەنىن, تەك ءار جيەنىنىڭ قىرىق سەركەشىن بەرگەنىمەن عانا شەكتەلگەنىن ايتقان قاريانىڭ سوزىنە مارقايىپ قالعان ەدىك.

 قىزدان جيەن, ۇلدان نەمەرە تۋاتىنى – بەسەنەدەن بەلگىلى جايت. بىراق «قىز – مەنىڭ بالام. ونىڭ بالاسىن قالاي نەمەرە دەمەيمىن؟» دەگەن ءسوزدى دە ەستىپ ءجۇرمىز. ءيا, قىزدى ايەلدىڭ دۇنيەگە اكەلەتىنىنە داۋ جوق. بىراق قىزى باسقا ەلگە ۇزاتىلىپ كەتتى ەمەس پە؟ دەمەك, قىزدىڭ بالاسى – ايەلگە جيەن. قىزدان ۇرپاق تارامايتىنى دا كوزى اشىق جۇرتتىڭ بارىنە ءمالىم. سوندىقتان قاي نارسەنىڭ دە ءجونىن بۇزباي, ءوز اتىمەن اتاعانعا نە جەتسىن...

سامرات قۇسكەنوۆ

پەتروپاۆل