اەس سالۋ كەرەك پە؟ تاقىرىپقا تاڭدالعان وسى ءبىر ماڭىزدى سۇراققا «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى تولىققاندى جاۋاپ قاتتى دەپ ويلايمىز.
جاسىلدار پارتياسى اەس-ءتى قولدايدى
ايتۋلى ءىس-شارا استاناداعى Silteme ءباسپاسوز كلۋبىندا ۇيىمداستىرىلدى. عالىمداردىڭ اەس تۋرالى ايتىلعان پىكىرلەرىنە قۇلاق اسساق, ماسەلەگە قاتىستى بوس بايبالامدى قويىپ, بايىپتى ويعا مويىن بۇرعىڭ-اق كەلەدى ەكەن.
«اتوم ەنەرگەتيكاسى – ساليقالى شەشىمدەر» تاقىرىبىندا وتكەن ءىس-شاراعا «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان امىرتاەۆ, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ, پارتيانىڭ حاتشىسى ۆلاديمير مارتەل, سونداي-اق, پارتيانىڭ جاسىل ساياسات دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەكبەرگەن كەرەي قاتىسىپ, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەلگە پايداسى مەن زيانى تۋرالى, ەكونوميكاداعى تيىمدىلىگى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتەگى ءرولى جونىندە ايتىپ بەردى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
اەس – مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى
انىعىندا «بايتاق» پارتياسى پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىنداعى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ايتىلعان اەس تۋرالى ويى مەن ۇسىنىسىن قولداي وتىرىپ, ونىڭ مەملەكەتكە زيانىنان پايداسى كوپ ەكەنىن حالىققا كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ ءىسىن قولعا الدى. ناتيجەسىندە, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق قۇرامداس بولىگىن جۇرتشىلىق ءۇشىن تەرەڭ تالداۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جوسپارىن بىرلەسىپ ازىرلەۋ الاڭى اشىلدى. ەندى اەس تۋرالى ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ايتىلعان الاڭعا كەلىپ ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ورتاعا سالىپ, سالا بويىنشا انىق اقپاراتتاردى الىپ, تانىسۋىنا بولادى.
كونفەرەنتسيانىڭ باس ساراپشىسى ا.امىرتاەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن الداعى ۋاقىتتا اەس ماسەلەسىنە قاتىستى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتەتىنىن ايتتى. «اتوم ەلەكتر قۋاتى الەمدە جاسىل ەنەرگيا بولىپ سانالادى. سوندىقتان «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان عىلىمي جەتىستىكتى حالقىمىزعا تەرەڭنەن تارتىپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن باستادىق. كەرەك بولسا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنا قاراپايىم تىلدە ەلىمىزگە اەس نە ءۇشىن قاجەت ەكەنىن دۇرىس ۇعىندىرعىمىز كەلەدى. سول ءۇشىن ارنايى الاڭ اشىلدى. وندا سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى مەن عالىمدار كەز كەلگەن سۇراقتارىڭىزعا تۇشىمدى جاۋاپ بەرەدى» دەدى.
پارتيا جەتەكشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سالىنۋىنا قارسى بەلگىلى ءبىر توپتار بار. ول توپتاردىڭ ارتىندا كىمدەر تۇرعانىن بايتاقتىقتار جاقسى بىلەدى. سول قارسى توپتاردى دا اشىق الاڭعا شاقىرىپ, وي جارىس, پىكىرتالاس وتكىزۋگە ءازىر ەكەندەرىن ايتتى. ءتىپتى اەس-كە قارسى كەيبىر ۇيىمداردى قارجىلاي دەمەپ وتىرعانداردىڭ بار ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. اسىرەسە كومىر ءوندىرۋشى كومپانيالار ۇيرەنگەن تابىسىنان ايرىلىپ قالماۋدى ويلايتىنىن دا مەڭزەدى.
«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ جۇمىسىن توقتاتا الامىز با؟ جوق, ول الىپ ونەركاسىپتى ءبىر ساتكە دە كىدىرتە المايمىز. ويتكەنى ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ماڭىزى بار. ال سول الىپ ءوندىرىس وشاعىن جەل نەمەسە كۇن ەنەرگياسىنان وندىرىلگەن قۋاتپەن جۇمىس ىستەتە الامىز با؟ تاعى دا جوق. ويتكەنى ولار ول ءۇشىن تىم ءالجۋاز. ال ۇيرەنگەن كومىر, ياعني قاتتى وتىن ەكولوگياعا وراسان زالال كەلتىرىپ, ازاماتتارىمىزدى ءتۇرلى ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىقتىرىپ جاتىر. وسى قاراپايىم جاعدايلاردى ەسكەرسەك, الەم جاسىل ەنەرگيا كوزى دەپ تانىعان اتوم ەلەكتر ستانساسى بىزگە كەرەك-اق. بۇل ءبىزدىڭ پارتيانىڭ كوزقاراسى ءارى ۇستانىمى دەۋلەرىڭىزگە بولادى» دەدى ول.
عىلىمي جەتىستىكتى قابىلداعان ءجون
حالقىمىزدىڭ وسىناۋ عىلىمي جەتىستىكتى قابىلداپ, يگىلىگىن كورۋى ءۇشىن «بايتاق» پارتياسى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كەڭەيتە بەرمەك. ويتكەنى قاي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا الەمدەگى جەتەكشى ۋران ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇرعان قازاقستاننىڭ بۇل سالادا ۇتارى كوپ بولادى.
«كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن كومپيۋتەرلەر مەن سمارتفون, ايفوندار دا دەنساۋلىققا زيان عوي. بىراق ونى زيان ەكەن دەپ سىرىپ قويىپ, قالام نەمەسە تەرىم ماشينكاسىن پايدالانىپ جۇرگەن جوقپىز عوي. اۋقىمدى دەمەسەڭ اەس-تە سول سياقتى ۋاقىت قاجەتتىلىگى تۋدىرىپ وتىرعان وتە كەرەك دۇنيە», دەدى ساراپشى.
ونىڭ ويىنشا پارتيانىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىسىنا قارسى بولاتىندار بولادى. بىراق ولارعا بارىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن توقتاۋسىز جۇرگىزىپ, كەلەلى كەڭەسپەن جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزەتىندەرىنە سەنىمدى. «ويتكەنى ادىلەت تە, شىندىق تا ءبىزدىڭ جاقتا» دەگەن ول, تاياۋ بولاشاقتا ۇلكەن ەنەرگەتيكالىق داعدارىس كەلە جاتقانىن كولدەنەڭ تارتتى. مۇنداي پىكىردى بۇعان دەيىن «قازاتومونەركاسىپتىڭ» بۇرىنعى باسشىسى مۇحتار جاكىشەۆتىڭ دە ايتىپ جۇرگەنى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ ەسىندە بولار. ول وسى ءىستىڭ مامانى رەتىندە قازاقستانعا اەس-ءتىڭ كەرەك ەكەنىن جانە ودان شوشىپ قورقۋعا نەگىز جوق ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى.
«قازىر ەلىمىزگە مىڭداعان ەلەكتروموبيلدەر كىرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە وزىمىزگە ارەڭ جەتەتىن ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ جاتقاندا, ەرتەڭ ەلەكتروموبيلدەر ميلليونداپ سانالعاندا نە ىستەيمىز, ولاردىڭ بارلىعىن ەلەكتر قۋاتىمەن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز؟» دەگەن ساۋال تاستادى پارتيا جەتەكشىسى. ءسويتىپ, ءسوز كەزەگىن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور سايابەك ساحيەۆكە بەردى.
اتومدى وندىرىسكە پايدالانۋ – قاجەتتىلىك
«مەنىڭ يادرولىق فيزيكا سالاسىندا جۇرگەنىمە 30 جىلدان استى. يادرولىق فيزيكا 1938 جىلى اتالعان عىلىمنىڭ ءبىر سالاسى بولىپ ءبولىنىپ شىقتى. سودان بەرى بۇل عىلىم وتە جاقسى دامىپ كەلە جاتىر. پارتيا جەتەكشىسى ايتقانداي, كىم ەلەكتر قۋاتىن ءتيىمدى ءارى كوپ وندىرەدى, سول ەل كەلەشەكتە جارقىن ءومىر سۇرەدى. وسى سالانىڭ عالىمى رەتىندە, الەمدە ۋراندى ەڭ كوپ وندىرەتىن جانە ەكسپورتتايتىن ەل بولا تۇرىپ, ءالى كۇنگە اەس سالماي كەلە جاتقانى قازاقستاننىڭ ۇلكەن قاتەلىگى ءارى ولقىلىعى دەپ ويلايمىن», دەدى عالىم.
ونىڭ پىكىرىنشە اتوم ەلەكتر ستانساسى وندىرەتىن ەنەرگيا – ەڭ جاقسى ەنەرگيا. ويتكەنى اۋاعا ەشقانداي زياندى گاز شىعارمايدى. ەكولوگيالىق تازا ءونىم. قازىر اەس ەنەرگياسى ادامزاتتىڭ ەلەكتر قۋاتىن الاتىن نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلادى. وعان قوسا كەلەسى عاسىردا ادامدار كىشىگىرىم كۇن سەكىلدى نەمەسە شوعىرلانعان جۇلدىزدار سياقتى وقشاۋ-وقشاۋ لابوروتوريالار ۇستاپ, سودان ەلەكتر قۋاتىن الىپ پايدالاناتىن بولادى. بۇل – قيال-عاجايىپ ەرتەگى ەمەس, ناقتى عىلىمنىڭ جەتىستىگى. ول – كەلەشەكتىڭ ءىسى.
ەندى ەلىمىز نەگە ءدال وسى سۋ اتوم ەلەكتر ستانساسىن تاڭداپ وتىر؟ اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىگى (ماگاتە) ءۇشىن الەمدە 440 اتوم ەلەكتر ستانساسى بار. سالىنىپ جاتقان تاعى 100 شاقتىسى وعان قوسىمشا. بۇعان قوسا زەرتتەۋ رەاكتورلارى بار. مىنە, وسى زەرتتەۋ رەاكتورى مەن اتوم ەلەكتر ستانساسىنا دەگەن تالاپ بىردەي. قازىر 56 جىل بولدى ءبىزدىڭ يادرولىق فيزيكا بازاسىندا سۋ-سۋ رەاكتورى ءالى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل – كادىمگى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءپروتوتيپى. ونىڭ ءبىرىنشى كونترى دا, ەكىنشى كونترى دا سۋ. ەكىنشى كونترداعى سۋ بۋعا اينالىپ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرمەيدى. ەگەر قىزىعۋشىلىق بولسا, كەز كەلگەنىڭىزدى ينستيتۋت بازاسىنا كىرگىزىپ, بارلىق كۇماندى سۇراقتارىڭىزعا عالىمدار ناقتى جاۋاپ بەرىپ, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ادامعا جانە قورشاعان ورتاعا مۇلدە دەرلىك قاۋىپتى ەمەس ەكەنىنە كوزدەرىڭىزدى جەتكىزىپ بەرەدى», دەدى س.ساحيەۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارىپ الماي, ۇشقارى پىكىر ايتۋ – ادەپسىزدىك. سونداي-اق سول يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن باسقا دا عىلىمي ورتالارداعى عالىمدار دا وسى ەلدىڭ ازاماتتارى ءارى شىنايى پاتريوتتارى. ولار دا ەلىمىزدىڭ عىلىمىن دامىتۋعا شاما-شارقىنشا ەڭبەك ەتىپ, تەر توگىپ كەلەدى. ءدال وسى يادرولىق فيزيكا سالاسىندا دا جەتكەن جەتىستىكتەرى از ەمەس.
«قاراپايىم حالىق اتوم ەلەكتر ستانساسىن قاۋىپتى دەپ ويلايدى عوي. ول – قاتە پىكىر. ونىڭ سان ءتۇرلى سالاسى بار. سونىڭ ەكى ءتۇرىن عانا ايتىپ وتەيىن. بىرەۋى ونكولوگيالىق جامان اۋرۋلاردى ەمدەۋگە جانە دياگنوستيكاعا ارنالعان راديوفارمداردى شىعاراتىن قازاقستانداعى وسى جالعىز يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى. قازىر ەلىمىزدە ءبىر جىلدا عانا ءۇش ءتۇرلى راديوفارم شىعاردىق. ونىڭ ەكەۋى دياگنوستيكاعا, بىرەۋى ەمدەۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. بۇگىنگە دەيىن 66 مىڭ قازاقستان ازاماتىنا سونداي ءدارى-دارمەك شىعارىپ بەردىك. كەلەسى جىلى ونى تاعى دا ۇلعايتا تۇسۋگە تىرىسامىز.
ەندى كۇنى كەشە عانا ماگاتە-ءنىڭ تەندەرىن جەڭىپ الدىق. بۇيىرتسا, كورشى قىرعىز ەلىنە ارناپ تا سونداي راديوفارمدار شىعاراتىن بولامىز. ەكىنشى ءونىمىمىز – راديوكوزدەر. مىسالى, كەز كەلگەن مۇناي قۇبىرلارى ءبىر-بىرىنە ءپىسىرىلىپ جالعانادى. سول پىسىرىلگەن مەتالدىڭ ساپاسىن قالاي تەكسەرەدى؟ ءبىز ينستيتۋتتا راديوكوزدەرىن دايىندايمىز. ولار تەمىردىڭ دۇرىس پىسىرىلمەگەن جەرلەرى بولسا, سونى بىردەن انىقتاپ بەرەدى. بۇل وسى سالادا بولۋى ىقتيمال ۇلكەن اپاتتاردىڭ الدىن الادى.
مىنە, بۇل اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالاناتىن ەكى-اق مىسال. مۇنداي تالىمدىك مىسالداردى جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى. تاعى دا ايتامىن, ينستيتۋت بازاسىنا كەلسەڭىزدەر, ءبارىن ءوز كوزدەرىڭىزبەن كورىپ, ويداعى كۇدىك-كۇماندەرىڭىزدىڭ ءبارى سەيىلەتىنىنە كەپىلدىك بەرەمىن», دەدى ينستيتۋتتىڭ باس ديرەكتورى.
«جاسىل» ەنەرگيا مىندەتتەمەسى
ءسوز كەزەگىن العان «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى, جاسىل ساياسات دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەكبەرگەن كەرەي دە وسى سالادا كوپ جىلدان بەرى ەڭبەكتەنىپ ءجۇر ەكەن. ءدال قازىر قازاقستانعا اتوم ەلەكتر ستانساسى اسا قاجەت ەكەنىنە توقتالىپ, وركەنيەتتەن كەش قالماۋىمىز كەرەك ەكەنىن ايتتى. «بۇگىن حالقىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلەنى تالقىلاپ وتىرمىز. ەسكە سالا كەتەيىن, قازاقستان 2013 جىلى ارنايى تۇجىرىمداما قابىلداعان. بۇل تۇجىرىمداما «قازاقستاننىڭ جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋى» دەپ اتالادى. مەن سول جىلداردان بەرى قاراي بىرنەشە جىل ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ جاسىل ەكونوميكا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بولدىم. سوندىقتان جاسىل ەنەرگەتيكا, جاسىل ەكونوميكا, تابيعاتتى, جەر-انانى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەلەرىن جاقسى بىلەمىن دەپ ايتا الامىن. سونداي-اق سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ءبىر پۇشپاعى بولعان باياناۋىلدا تۋىپ وسكەندىكتەن رادياتسيانىڭ زيانى مەن زاردابىن ءوز جان دۇنيەمنەن, بوي-باسىمنان وتكەرىپ, تولىق سەزىنگەن ادامنىڭ ءبىرى. جاڭاعى تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن جانە ەلىمىز ءوز مىندەتتەمەسىنە العان جاسىل ەكونوميكا داميدى ما, جوق پا؟
بارىڭىزگە ءمالىم, قازاقستاندا ءبىرىنشى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, ودان كەيىن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى وتكىر تۇر. ال ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەكەنىن پرەزيدەنت تە حالىققا جولداۋىندا ايتىپ ءوتتى. ال ەندى حالىقارالىق رەيتينگ بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق كورسەتكىشى 180 ەلدىڭ اراسىندا 93 ورىندا ەكەن. اۋا ساپاسى بويىنشا (اۋانىڭ لاستانۋى) – 115-ورىندا. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى بويىنشا 144 ەلدىڭ ىشىندە 105 ورىندا ەكەنبىز. بۇل ۇلتتىق ەكونوميكالىق ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ ەسەپتەلەدى. وكىنىشتىسى, جىل سايىن بۇل كورسەتكىش تومەندەپ بارا جاتىر. ويتكەنى ءبىز ەنەرگياعا تاۋەلدىمىز. ەندى جاسىل ەكونوميكانى قالاي دامىتۋعا بولادى. مىسالى, 2030 جىلعا دەيىن جالپى وندىرىلگەن ەنەرگيا ۇلەسىنىڭ جاڭعىرمالى جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 15 پايىزدى قۇراۋى كەرەك. بۇل دەگەنىمىز, كومىر سالاسىن بىرتە-بىرتە ىعىستىرا وتىرىپ, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن, ونىڭ ىشىندە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا ءتيىسپىز.
ايتىلىپ وتىرعان اتوم ەلەكتر ستانساسى سول بالامالى ەنەرگيا كوزى بولىپ سانالادى. سوندىقتان بۇل سالانى دا مىندەتتى تۇردە دامىتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. وسى ماسەلەلەردىڭ وڭ قادام الۋى ءۇشىن ءبىز وتكەن جۇما كۇنى ەنەرگەتيكا مينيسترىمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. قازىر اتوم ەلەكتر ستانساسىنا پايدالاناتىن وتە دامىعان بۋىن +3 دەگەن تەحنولوگيا. ونىڭ قاۋىپسىزدىگى وتە جوعارى. وسى تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە قازاقستان قازىر بارىنشا تىرىسىپ, ارەكەت ەتىپ جاتىر. جاڭا پارتيا توراعاسى ايتقانداي, ەلىمىزگە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا 6 بىردەي ەلدەن ۇسىنىس ءتۇسىپ تۇر. راسىندا ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ جاقسى-جامان نەمەسە وڭ-تەرىس جاعى بار. سوندىقتان سانالى تۇردە اقىلمەن ويلاپ, وزىمىزگە ءتيىمدىسىن دۇرىس تاڭداپ الۋىمىز شارت.
پرەزيدەنت بۇل ماسەلە رەفەرەندۋم ارقىلى حالىقتىڭ تاڭداۋىمەن جۇزەگە اساتىنىن ايتىپ ءوتتى. ەندى حالىق قالاۋىمەن اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنادى دەگەن شەشىم قابىلداناتىن بولسا, ودان قورقاتىن ەشتەمە جوق. ساراپشىمىز ايتىپ وتىرعانداي ول اۋانى لاستامايدى. بىراق حالىق اراسىندا ءتۇرلى پىكىرتالاس كوبەيىپ كەتتى. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالعاننان گورى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن (كۇن جانە جەل ەنەرگياسى) دامىتايىق, دەيدى. قازىرگى سالا عالىمدارى مەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ دالەلدەرىنە قاراعاندا, سول جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ ادامعا جانە قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيانى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ زيانىنان بىردە-ءبىر كەم ەمەس.
ونى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ماماندارى دا جاقسى ءبىلىپ وتىر. جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن ادامزات بالاسى پايدالانىپ جاتقانىنا 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول ءوزىن بارلىق قىرىنان تولىق كورسەتتى. ماسەلەن, كۇن ساۋلەسىنەن ەنەرگيا وندىرەتىن پانەلدەردىڭ رادياتسياسى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ رادياتسياسىنان كەم ەمەس ەكەنى بۇگىنگى كۇندە تولىق دالەلدەنگەن جانە ولاردى كادەگە جاراتۋ ماسەلەسى جولعا قويىلماعان. سول سەبەپتەن اەس بۇگىنگى تاڭدا جاسىل ەنەرگيا بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىزدىڭ ماقسات وسى جاقسىلىقتى, يگىلىكتى حالىققا دۇرىستاپ جەتكىزۋ بولىپ وتىر.
مەن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. مىسالى, اقش-تىڭ ءىرى قالالارىنىڭ جانىندا ورنالاسقان ستانسالار بار. ماسەلەن, چيكاگوعا, ماياميگە جانە نيۋ-يورككە جاقىن ورنالاسقان. قاجەتتى ەنەرگياسىن سودان الىپ وتىر. بىراق ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زياندى بولماسا, قورشاعان ورتاعا زاردابى بارىن ولار سەزىپ وتىرعان جوق. سونىمەن قاتار ودان قاۋىپ تونەدى دەپ تە ويلامايدى. دامىعان ەلدەردەگى وسىنداي يگىلىكتەردى انىق ءبىلىپ, كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان ءبىز بۇل تۋرالى كوزقاراسىمىزدى ۇنەمى ولار قالاي قابىلدايدى, ءدال سول قالپىندا عانا ايتىپ, حالىققا دۇرىس اقپاراتتى جەتكىزەمىز», دەدى ب.كەرەي.
سۋ رەاكتورىنان قاۋىپ جوق
اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا نەگە «روساتومعا» باسىمدىق بەرىلەتىنى جونىندە جۋرناليستەر تاراپىنان سۇراق قويىلدى. وعان سايابەك ساحيەۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «روساتوم» اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ سانى بويىنشا الدىڭعى قاتاردا ەكەن.
«قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا قاراماي, اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدا سانى بويىنشا «روساتوم» الدا ەكەنى فاكت. مەن ساياساتكەر ەمەسپىن, ايتسە دە تەندەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ قايسىسى جەڭەتىنىن ءبىز شەشە المايمىز. ويتكەنى ەشكىمگە سەن وندايسىڭ, سەن بىلايسىڭ دەپ ايتۋعا حاقىمىز جوق. دەسە دە تاڭداۋ وزىمىزدە بولادى. «روساتومنان» وزگە فرانتسيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىنىڭ كومپانيالارى دا بار. وسى ءتورت كومپانيا دا سۋ رەاكتورىن ۇسىنىپ وتىر. ەسكەرتەيىن, چەرنوبىل مەن فۋكۋسيمادا سۋ رەاكتورى ەمەس ەدى. 1957 جىلى ءبىرىنشى سۋ اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنعاندا 1+ تەحنولوگياسى بولدى. قازىر 3+ تەحنولوگياسى. سودان بەرى سۋ رەاكتورىنان بىردە-ءبىر قاتەرلى, ادام دەنساۋلىعىنا زياندى ۋلى اۋا شىعارۋ (ۆىبروس) بولماعان», دەپ جاۋاپ بەردى عالىم.
«اتوم ەلەكتر ستانساسى ەلىمىزگە كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن سۇراق ءالى ۇزاق تالقىلانادى. ونىڭ ءبارىن الداعى ۋاقىتتا جان-جاقتى قامتيتىن بولامىز. ويتكەنى بۇعان دەيىن اەس قۇرىلىسىنا تولىق قارسى بولىپ كەلگەن ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز اتالعان كونفەرەنتسيادا وزگەردى. وسى ەلدە بالا-شاعا ءوسىرىپ, نەمەرە جەتەكتەگەن سوڭ اەس-كە قاتىستى ءالى دە كوڭىلىمىزدە الاڭ بار.