امانگەلدىنىڭ قاھارماندىق تۇلعاسى

ءدۇبىرلى تويدىڭ العاشقى كۇنى امانگەل­دى اۋىلىنىڭ شەتىندەگى «تويتوبە» يپپودرومىندا كوكپار, اۋدارىسپاق, ارقان تارتىس سەكىلدى ۇلتتىق سپورت ويىندارى باستالدى. تۇستەن كەيىن مادەني ءىس-شارا­لار باستالىپ, قوستانايدان ارنايى كەلگەن ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى  ءا.ابىلتاەۆتىڭ «قاھارلى 1916 جىل» اتتى دراماسىن ساحنالادى. بەسىن اۋا  رە­س­پۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى. وسى كۇننىڭ قوڭىر سال­قىن كەشىندە الىس-جاقىننان كەلگەن اعايىن ورتالىق ستاديونعا جينالىپ, جەرگىلىكتى ۇلت-اسپاپتار وركەسترى مەن اۋدان ونەرپازدارىنىڭ «امانگەلدى ءدۇبىرى» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرتىن تاماشالادى.

9 قىركۇيەكتە تاڭەرتەڭ امانگەلدى تۇرعىندارى اتباساردان شىق­قان ۆەلوشەرۋدى قارسى الدى. باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, اتباساردان شىعىپ, بەس تاۋلىك ىشىندە 454 شاقىرىمدى ءجۇرىپ وتكەن اۋەسقوي سپورتشىلاردىڭ قاتارىندا 78 جاسقا كەلگەن قارت ۆەلوشاباندوز تۇگەلبەك قاسىموۆ تا بار.

باتپاققارا كىندىگىندەگى مەرەكەلىك ءىس-شارالار امانگەلدى ەسكەرتكىشىنىڭ باسىندا جالعاستى. بيىل وبلىس بيۋد­جەتىنەن 103 ملن تەڭگەدەن استام قار­جى ءبولىنىپ, ازاتتىق الداسپانى ەسكەرت­كىشى قايتا جاڭعىرتىلىپ, اينالاسى ابات­تاندىرىلعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. مۇندا قۇران وقىتىلىپ, باتىردىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتالدى. تاعزىم ەتۋ ءىس-شاراسىنا وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ پەن استانا, الماتى قالاسىنان ارنايى كەلگەن يگى جاقسىلار دا قاتىستى. قۇران وقىتىلىپ بولعان سوڭ مەيماندار ا.يمانوۆ اتىنداعى مۋزەيگە باس سۇعىپ, تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىستى تاريحي جادىگەرلەرمەن تانىستى. بۇل مۋزەيگە دە بيىل وبلىس قازىناسىنان 42,5 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جوندەۋ جۇرگىزىلدى.

ءار تويدىڭ ءان شىرقالىپ, كۇي كۇم­بىر­لەگەن, بالۋاندار بەلدەسىپ, بايگە جارىستىرعان ويىن-ساۋىق قىزىعىمەن قاتار, كوپكە ونەگە جۇقتىرىپ, ەل تىزگىنىن­دە وتىرعان ازاماتتارعا ۇلكەن وي سالا­تىن تاعىلىمى بولادى. بۇل تويدىڭ شوق­تىعى امانگەلدى تۇلعاسىنىڭ بايىپ­تى زەر­دەلەنىپ, تاريح پەن ساياساتتىڭ شيە­لەنىسكەن شىرماۋىعىنان ارشىلۋى­نا سەپ, وسى ماقساتتا كەلەشەكتە اتقارى­لار كوپتەگەن يگى ىسكە تۇرتكى بولاتىن «باتىردىڭ بيىك تۇلعاسى» اتتى رەسپۋب­ليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن القالى جيىنعا وبلىس باسشىلارى مەن ۇلت تاريحىنىڭ جاڭاشا زەردەلەۋ بيىگىنە كوتەرىلۋىنە اتسالىسقان ايتۋلى عالىمدار, باس سارداردىڭ ۇرپاقتارى مەن اتالاس تۋىس­تارى, ءوڭىر زيالىلارى, اۋدان تۇرعىندارى قاتىستى. جيىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ امانگەلدى باتىردىڭ 150 جىلدىعىنا وراي جولداعان  قۇتتىقتاۋ حاتتارى وقىلدى.

العاشقى ءسوز تيگەن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارى­نەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنداعى «بوستان­دىق بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتا-بابالارىمىز ازاتتىق جولىندا كۇرەستى. تالاي زۇلمات زاماندى باستان وتكەردى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋگە ءتيىس», دەگەن قاناتتى ءسوزىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ, وتكەنىمىزدى تۇگەندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى.

– سونىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە بۇگىنگى ءىس-شارانى ايتۋعا بولادى. حالقىنىڭ ازات­تىعى ءۇشىن كۇرەسكەن امانگەلدى باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كەڭ كولەمدە تويلانىپ جاتىر. قالىڭ قول جيناپ پاتشا اسكەرىنە قارسى تۇرعان امانگەلدى باتىر قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى. 1916-1917 جىلدارى قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە حالىق باس كوتەردى. سونىڭ ىشىندە تورعايدا بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ورنى بولەك. تورعاي تولقۋ كولەمى جاعىنان زور ايماقتى قامتىدى ءارى مەرزىمى جاعىنان ۇزاققا سوزىلدى. امانگەلدى باستاعان ساربازدار جاۋعا دەس بەرمەي, العان بەتىنەن قايتپادى. امانگەلدى ۇدەرباي ۇلى ادىلدىك جولىندا كۇرەسىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن ويلادى. سول كەزەڭدە ۇستەمدىك ەتكەن بيلىكتىڭ ەسكىرگەن ساياساتىنا قارسى شىعا وتىرىپ, قوعامدىق سانانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. جالپى, قازاق تاريحىندا باتىرلار دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن مانگە يە. ارادا قيىندىعى مەن قۋانىشى, داعدارىسى مەن دامۋى قاتار جۇرگەن, اۋىر جىلدار وتسە دە, امانگەلدى باتىردىڭ تۇلعاسى ۇرپاق ساناسىندا ماڭگىلىككە ساقتالعان. حالىق ونى ازاتتىقتىڭ سيمۆولى دەپ باعالايدى, – دەدى ق.اقساقالوۆ.

جيىندا امانگەلدى يمانوۆتىڭ نەمە­رەسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باتىرلان رامازان ۇلى اتاسىنىڭ تويىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا بىلگەن ءوڭىر باسشىلارىنا, ەل-جۇرتقا العىس ايتىپ, امانگەلدى تۇلعاسىنا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا نەگىز سالاتىن زەرتتەۋ كەزەڭى باستالعانىن ايتتى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى زيابەك قابىلدينوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ اكادەميگى بەرە­كەت كارىباەۆ سىندى تانىمال عالىمدار ءسوز سويلەپ, تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى مەن امانگەلدى باتىردىڭ ەرلىك ءداستۇرىن جاڭاشا زەرتتەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وي تولعادى.

ماسەلەن, تاريحشى-عالىم زيابەك قابىلدينوۆ قازاق دالاسىنىڭ التى وبلىسىن شارپىعان 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ سەبەپ-سالدارلارىن سارالاپ, كوپشىلىكتى تورعاي دالاسىنا شىققان جازالاۋشى وتريادتارعا قاتىستى بىرقاتار تاريحي قۇجاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنىمەن تانىستىردى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, امانگەلدى باستاعان تورعاي كوتەرىلىسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءسوزى جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سول كەزدەگى  الەۋمەتتىك توپتار­دىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. سەن ءبيسىڭ, سەن قاراپايىم قازاقسىڭ, سەن مالشىسىڭ, سەن بولىسسىڭ دەپ بولىنبەي, قازاق ءبىر حالىق بولىپ جاۋعا قارسى كۇرەستى. تۇركى حالىقتارىنىڭ اسكەري ىنتىماعى ارتتى. ولكە حالقىنىڭ سانا-سەزىمىنىڭ وسكەنىن, ساياسي كەمەلدەنگەنىن كورسەتتى.

اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ ادامزات تاريحىنداعى مەملەكەت پەن ونى قالىپتاستىراتىن تۇلعالاردى زەردەلەۋ ءادىسناماسىن بايان ەتتى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, امانگەلدى – ۇلتىمىزدى قۇراعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قازاق حاندىعى قاھارمان تۇلعالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى.

اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قاستەرلەپ, باياندى ەتۋ جولىندا ەل بولىپ جۇمىلا بىلەتىن قا­جەت­تەر­دىڭ ءبىرازىن ءتىزىپ كەلىپ, قازىرگى قو­عام امانگەلدى باتىردىڭ تۇلعاسىنا بۇگىن­گى كۇننىڭ بيىگىنەن جاڭاشا باعا بەرۋگە نە­لىكتەن مۇقتاج بولىپ وتىرعانىن ناق­تىلاپ بەردى. 

– امانگەلدى بەيىت تاسىندا جازىلعان­داي ۇلت داستۇرىمەن «يمان ۇلى» تەگىن تاڭداپتى. ول – حالىقتىڭ جۇرەگىندە جات­تال­عان ادام. قازىرگى ۇرپاقتىڭ موينىن­دا امانگەلدىنى بۇگىنگى زامانعا ساي تانىتا ءبىلۋ مىندەتى پارىز بولىپ تۇر. امان­گەل­دىنىڭ باتىرلىعى, قاھارماندىعى, شەيىت كەتكەندىگى – كادىمگى تايعا تاڭبا باسقان­داي انىق نارسە. ال ەندى بۇل جەردەگى ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىز نەدە؟ قاتەلىگىمىز – ءبىز امانگەلدىنى رەۆوليۋتسياعا اكەپ بايلاپ قويدىق. قازاقستانداعى قازان توڭكەرىسىن جالعاستىرۋشى رەتىندەگى بەينەسى جاسالدى. شىندىعىنا كەلسەك, امانگەلدىنىڭ تورعايداعى كوتەرىلىسى ازاتتىقتى اڭساعان قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىل بويى ارمان-تىلەگىنە دەگەن ادالدىعىن كورسەتىپ بەردى. وسى ارقىلى قازان توڭكەرىسى بولسا دا, بولماسا دا امانگەلدى تاريحتا قالاتىن ەدى. امانگەلدىنى ايتقان كەزدە الاش ايتىلادى. بۇل – وتە اۋىر تاقىرىپ. بىراق ەكەۋىنىڭ دە جولى بار, ەكەۋىنىڭ دە ۇلتتىڭ نامىستى كەزەڭىن كوتەرەتىن ۇلكەن سالماعى بار. قازىر ءبىز دۇرىس بايىپتى تاريحقا ءزارۋمىز, – دەدى عالىم.

جيىن سوڭىندا امانگەلدى يمانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن «ۇلتى ۇلىقتاعان باتىر» جيناعىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.

تورقالى تويدا نەبىر ءدۇلدۇل اقىن­دار الامان ايتىسقا شىعىپ, امانگەل­دىنىڭ ەرلىگىن جىرعا قوسىپ, ەل رۋحىن اسقاق­تاتتى. جىر دوداسىنىڭ باس جۇل­دەسىنە قوستاناي­دا قۇراستىرىلعان جەڭىل كولىك تىگىلگەن. ونى كەستەلى ءسوز, ورنەكتى وي ايتىپ, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعا بىلگەن شىم­كەنتتىك اقىن نۇرلان ەسەنقۇلوۆ جەڭىپ الدى.

قازاق كۇرەسىنەن 74 كيلوعا دەيىنگى با­لۋاندار اراسىندا وتكەن امانگەلدى يمانوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق اشىق ءتۋرنيردىڭ باس جۇلدەسى جامبىل وبلى­سىنىڭ پالۋانى ادىلەت احمەتقالي­دىڭ قانجىعاسىندا كەتتى.  ادىلەت تە سۋ جاڭا «شەۆرولە» كولى­گىن ءمىندى. ال 74 كيلودان جوعارى سالماقتا جەڭىمپاز اتانعان امانگەلدى اۋدانىنىڭ بالۋانى ەلنۇر ءسالىموۆ تۇيە ءمىندى.

10 شاقىرىمدىق قۇنان بايگەدە جىتى­قارادان كەلگەن شاباندوز اسقار تورەباەۆ مىنگەن سايگ ۇلىك ءبىرىنشى كەلىپ, باس جۇلدەگە تىگىلگەن موتوتسيكلدى ەنشىلەدى. ال الامان بايگەدە الدىنا قارا سالدىرماعان امانگەلدى اۋدانىنىڭ جۇيرىگى ءبىرىنشى كەلىپ, ات يەسى مىرزاعالي تۇرماعانبەتوۆ جەڭىل اۆتوكولىك ءمىندى.

قوستاناي وبلىسى