دەتەكتيۆ جانرىنىڭ دەگدارى

القيسسا, قازاق اۋەلدەن ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن اتالى ءسوزدى امالعا اينالدىرعانى بەلگىلى. سالتاناتتى شارانىڭ شىمىلدىعىن تۇرمەس بۇرىن, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ باس يمامى كەرىمبەك ءداۋىتوۆ قالامگەردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, دۇعا جاسادى. مىڭداعان ادام الاقان جايىپ, ارۋاققا قۇرمەت كورسەتتى. «باتالى ۇل ارىماس, با­تاسىز قۇل جارىماس» دەگەن ەلدىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز بە, وقىلعان دۇعادان كەيىن ار­داقتى اقساقال ناۋرىز قىلىشباي ۇلى اق باتاسىن بەرىپ, تورقالى تويدىڭ  شى­مىلدىعىن اشتى.

جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت يسا­باەۆ جينالعان جۇرتقا, الىس-جاقىن­نان كەلگەن نيەتتەس اعايىنعا اق تىلەگىن ار­ناپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

حاتتا «وسى يگى شاراعا اتسالىسقان بار­شا اعايىنعا, قادىرلى قوناقتار مەن ادە­بيەتسۇيەر قاۋىمعا تەرەڭ ريزاشىلى­عىم­دى بىلدىرەمىن. بۇگىنگى سالتاناتتى ءىس-شاراعا جينالعان بارشا ازاماتتارعا زور دەنساۋلىق, تولاعاي تابىس, باق-بەرەكە تىلەي­مىن» دەلىنگەن.

سونداي-اق ءوڭىر باسشىسى: «كەمەل توقاەۆ – ءتول ادە­بيە­تىمىزدە وتاندىق دەتەك­تيۆ جانرى­نىڭ نەگىزىن قالاعان قارىمدى قا­لام­گەر. جازۋشى ءوز شىعار­مالارىندا ساياسي جانە الەۋمەتتىك ماسە­لەلەردى تەرەڭ­نەن قوزعادى. ونىڭ تۋىندىلارى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ جاڭا ارنادا ­ىقپال ەتىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگى مەن ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ كەلەدى. كورنەكتى جازۋشى قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىكتى تۋ ەتىپ, ەل رۋحىن وياتاتىن باتىل باستا­ما­لاردى كوتەردى. ءوزىنىڭ ازاماتتىق بورى­شىن ابىرويمەن وتەدى», دەپ قابىرعالى قالامگەردىڭ جازۋ­شى­لىق قۋاتى قانداي تەرەڭ بولسا, ومىردەگى ازاماتتىق, ەلجان­دىلىق, اقي­قات­شىلدىق مۇراتى دا سونداي بيىك بولعانىن تىلگە تيەك ەتتى.

مەرەيتويدا قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ ءوڭىر حالقىن تورقالى تويىمەن قۇتتىق­تاپ, جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شى­عارما­شىلىعىنا ارنالعان «كەمەل توقاەۆ. تۇلعا. قالامگەر. ارداگەر. اكە» اتتى كىتاپ­تىڭ تۇساۋىن كەستى.

كەلەسى كەزەكتە ساحنا تورىنە كوتەرىلگەن كەمەل توقاەۆ اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورى قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆالەنتينا سپيريدونوۆا قوردىڭ اتقار­عان جۇمىسىن باياندادى.

«2010 جىلى اشىلعان قايىرىمدىلىق قورى مۇقتاج وتباسىلارعا, دارىندى بالالارعا, تىل ەڭبەككەرلەرىنە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قوردىڭ جاردەمىمەن ۇش­توبەدەگى ك.توقاەۆ اتىنداعى مەكتەپ زاماناۋي تەحنيكالىق, سپورتتىق جانە مۋزى­كالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالدى, بالا­لار­دىڭ ويىن الاڭى, اللەيا سالىندى. ۇزاق جىلدار بويى كەمەل توقاەۆ قورى شىعارماشىلىق دارىندى بالالارعا قولۇشىن سوزىپ, ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋى­نا مۇمكىندىك جاساپ كەلەدى.  اتاپ ايتساق, قوردىڭ قارجىسىنا اۋداندا گۋمانيتارلىق كوللەدج سالىنىپ, كۇنى كەشە پايدالانۋعا بەرىلدى. تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىنە وراي 50 ورىندى دارىگەرلىك امبۋلاتوريا تۇرعىزىپ, ونى قاجەتتى مەدي­تسينالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاپ, حا­لىق­تىڭ يگىلىگىنە بەرىپ وتىرمىز. وعان قوسا مال شارۋاشىلىعى كەشەنى سالىنىپ, وعان 500 باس قازاقتىڭ اقباس سيىرى اكە­لىن­دى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەپ تۇر. ەن­دىگى كەزەكتە شوكولاد تسەحىن اشۋ قولعا الىنادى. توي الدىندا اۋدانعا ارنايى يپپودروم سالدىق. بۇگىنگى مەرەيتويلىق شارانىڭ بارلىعىن قور ءوز قارجىسىنا وتكىزىپ وتىر. مەرەيتويلىق ءىس-شاراعا وراي قور «كەمەل – قالامگەر» اتتى ەسسە, پۋب­ليتسيستيكا جانە پروزا جانرلارى بويىن­شا بايقاۋ ۇيىمداستىردى. بۇگىن ونىڭ جە­ڭىمپازدارى ماراپات­تا­لادى. قوردىڭ دەمەۋشىلەرىنە, جازۋ­شىنىڭ شىعار­ماشىلىعىن ارداق تۇ­تىپ, ادەبيەتتى قۇر­مەتتەيتىن بارلىق ازا­مات­قا العىس ايتامىز», دەدى ۆا­لەن­تينا سپيريدونوۆا.

كەمەل توقاەۆ اتىنداعى قايىرىمدى­لىق قورىنىڭ مالىمەتىنشە, جازۋشى اتىن يەلەنگەن ۇشتوبەدەگى مەكتەپتىڭ 60-تان استام وقۋشىسى قور گرانتىنىڭ قولداۋىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى. قازىردىڭ وزىندە 15 ادام گرانت­پەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ ءجۇر. ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا وقۋشىلارى جوعارى ناتيجە كورسەتكەن ۇستازدارعا دا قوردان اق­شالاي سىياقى بەرىلەدى.

ءىس-شارا بارىسىندا مەكتەپ وقۋشى­لارى اراسىندا ەسسە, ستۋدەنتتەر مەن ۇس­تاز­دار اراسىندا پۋب­ليتسيستيكا, پرو­زا جانرىنداعى «كەمەل – قالامگەر» بايقاۋىنىڭ ۇزدىك­تەرى ماراپاتتالدى. وقۋشىلار اراسىن­داعى بايقاۋدا ەلىمىز­دىڭ باتىس, شىعىس, سولتۇستىك جانە وڭ­تۇستىك وبلىس­تارىنان تالاپتى بالالاردى مولىنان قامتىپ, 4 ءوڭىردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە­ 3 جۇلدەدەن تاعايىندالدى. بايقاۋ قورىتىندىسىندا اباي وبلىسى­نان ابىلاي ديداروۆ, استا­نا قا­لاسىنان جامال ساتتاروۆا, باتىس قا­زاقستان وبلىسىنان ەلدار تاستەمبەك, تال­دىقورعان قالاسىنان بولات ايزەرە جە­ڭىمپاز اتان­دى. سونىمەن قاتار باسقا دا 12 شى­عار­ماشىل جاس جۇلدەگەر اتاندى.

پروزادا باس جۇلدەنى «ەگەمەندىك» ارىپتەسىمىز اباي ايماعامبەت ەنشىلەسە, 1-ورىندى سامال شايمەردەنوۆا جەڭىپ الدى. ال پۋب­ليتسيستيكادا تاعى ءبىر قا­لامداسىمىز مارجان ءابىش ۇزدىك دەپ تانىلدى. ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار, پەدا­گوگتەر اراسىندا ۇشتوبە قالاسىنىڭ مۇ­عالىمى ءنۇرزيا راحمەتوۆا باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى. جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەر قارجىلاي سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى.

جازۋشىنىڭ عاسىر تويىندا قازاق­ستان­نىڭ حالىق ءارتىسى روزا رىمباەۆا, «مۋزارت», «الاش ۇلى» توپتارى, ەركە ەسماحان سەكىلدى ەلىمىزگە تانىمال كوپ­تەگەن ەسترادا جۇلدىزدارى ونەر كور­سەتتى.

قازاقتىڭ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن بولعان ءتۇرلى جارىس مەرەكەنىڭ كورى­گىن قىزدىرىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىنەن كەلگەن بالۋاندار قازاق كۇرەسى­نەن, شاباندوزدار الامان بايگەدە باق سى­نادى. جانكۇيەردىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, ايىزىن قاندىرعان سپورتتىق ءىس-شارالار قىزىقتى ءوتتى. تالاي بايگەدە توپ جارعان سايگ ۇلىكتەر توعىسقان الامان باي­گەنىڭ ەل ىشىندە تالايعا دەيىن ايتىلىپ جۇرەرى انىق. ال قازاق كۇرەسىنەن الەم كۋبوگىن ساراپقا سالعان بالۋانداردىڭ بەلدەسۋى كوپكە ەرەكشە اسەر سىيلادى. ودان تىس جينالعاندار اراسىندا بولعان سا­داق اتۋ, توعىزقۇمالاق, قوي كوتەرۋ سىن­دى سايىستار قانعا ءسىڭىپ, بويعا بىت­كەن ۇلتتىق سپورتىمىزدى دارىپتەۋگە اي­رىقشا جول اشا ءتۇستى.

ەلىمىزدە ءوتىپ جۇرگەن ءتۇرلى ءىرى الامان بايگەنىڭ جەڭىمپازدارى ءبىر جارىس جولىن­دا باستارى ءتۇيىستى. سورەدەن شىعار اتتار­دىڭ بارلىعى دەرلىك ەلگە بەلگىلى, ات­قۇمار­لار اراسىندا ەرەكشە بەدەلگە يە. ال مارەگە قاتار كەلىپ, سىزىقتى بىرگە كەسىپ وتكەن ەل ىشىندە «جولاننىڭ جۇي­رىگى» اتالىپ كەتكەن, بۇگىندە ۇلان وماروۆتىڭ قاراۋىنداعى بەكزات ءدىل­داحان شاباندوز مىنگەن «تالحيز» بەن جەتىسۋلىق ءومىرالى جالايىردىڭ مارلان بەك­تەنوۆ باپتاعان, حامزا امانگەلدى مىن­گەن «جۇمىرتۇياق» ساي­گ ۇلىگى ەلدىڭ ىستىق ىقى­لاسىنا بولەندى. ۇيىم­داس­تىرۋشىلار اقىل­داسا كەلىپ, كەمەل توقاەۆ اتىنداعى قايى­رىمدىلىق قورى­نىڭ اتىنان مارەگە قاتارلاسىپ كەلگەن ەكى شاباندوزعا دا «Land Cruiser 300» كولىگىن بەردى. ادەتتە, ەكى سايگ ۇلىكتىڭ قاتارلاسىپ كەلۋى – سيرەك قۇبىلىس. ال ەكىنشى بولىپ كەلگەن «سەكرەتتى» مىن­گەن الىشەر تىلەك (الماتى وبلىسى) «Toyota Hilux» اۆتوكولىگىنە يە بولدى. ءۇشىنشى ورىندى «مامايقارامەن» العان اڭسار ارىستانبەك «نيۆانى» تىزگىندەدى. جالپى, 31 شاقىرىمدىق الامان بايگەنىڭ كوپكە دەيىن جانكۇيەر جادىندا جۇرەرى انىق. جينالعان جانكۇيەرلەر ارا­سىندا بولعان بەلگىلى ايتىس اقىنى جان­داربەك بۇلعاقوۆ: «اتى اڭىزعا اينالعان جۇي­رىكتەردىڭ باسى قاشان ءبىر بايگەدە توعى­سادى ەكەن دەپ كۇتىپ ءجۇر ەدىك. سول تاريحي كۇننىڭ كۋاسى بولدىق.

قازاقتىڭ مەنمىن دەگەن اتبەگىلەرى جۇما سايىن جۇلدە العان جۇيرىكتەرىن جەتىسۋعا الىپ كەلىپ, الامانعا قوستى. مارە سىزىعىن قاتار كەسكەن «جۇمىر­تۇياق» پەن ء«تالحيزدىڭ» شابىسىن ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن. تالايدىڭ كوزىنە جاس ءۇيىرىپ, كەرەمەت ءبىر ەموتسيا سىيلاعان ءسات بولدى. الداعى ۋاقىتتا رەجيسسەرلەر وسى كورىنىسكە ارناپ كينو تۇسىرسە دە ارتىق ەتپەيدى. كەرەمەت تۋىندى بولادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى اڭىز عىپ ايتار, اۋىزدان-اۋىزعا تارايتىن بايگە بولدى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ اتتىڭ تەرىن, اتبەگىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, جۇلدەنى قوس جۇيرىك­كە تەڭدەي بەرۋى كورەگەن شەشىم بولدى», دەيدى. ودان بولەك, 18 شا­­­قى­رىمعا سوزىلعان توپ بايگەدە اسىل­­جان تولەگەن مىنگەن «بالقاش» وزا شاپتى. وعان «Toyota Hilux» ماركالى كولىك بەرىلدى. ەكىنشى بولىپ داۋرەن بۇرشاق­باەۆتىڭ «بوتاگوزى», ءۇشىنشى بولىپ باعدات شىمىرباەۆ باپتاعان «ۇمىتكەر» كەلدى. 

سونىمەن قاتار ساداق, اسىق اتۋ, قوي كوتەرۋ, توعىزقۇمالاق سياقتى سپورت تۇر­لەرىنەن دە جارىستار ۇيىمداستىرىلدى. جەڭىمپازداردىڭ بارلىعىنا اقشالاي سىيلىق بەرىلدى.

عاسىرلىق توي اياسىندا قازاق كۇرەسىنەن ۇيىمداستىرىلعان الەم كۋبوگىنە 22 مەملەكەتتەن 200-دەن استام بالۋان قاتىستى. ولار 8 سالماق بويىنشا سىنعا ءتۇستى. قازاقستان تۋىن كوتەرىپ شىققان بەكەت ءجۇنىس (55 كيلو), ەرجان ەرەنعايىپ (60 كيلو), نۇربولات ىزىمعاليەۆ (66 كيلو), التىنبەك اۋساعيتوۆ (100 كيلو) جانە ءمادي ەدىلباەۆ (+100 كيلو) ءوز سالماقتارى بويىنشا جەڭىمپاز بولدى. ءار چەمپيونعا 3 ميلليون تەڭگە بەرىلدى.

التى الاشقا ساۋىن ايتىپ, الىس-جاقىن اعايىننىڭ باسىن قوسقان كەمەل توقاەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ تۇيىنىندەي بولعان ءدال وسى الامان باي­گەدەگى شەشىمنەن كەيىن ادىلدىك ورناعان جەردە عانا تىنىشتىق بولاتىنىنا كوز جەتكىزىپ قايتتىق.

جەتىسۋ وبلىسى