ەلىمىزدىڭ سارا جولى قانداي بولماق؟

ورازالى سابدەننىڭ ەكونوميكاعا قاتىستى ۇسىنىستارى مەن جوبالارىنىڭ مەملەكەت دامۋىنا تيگىزەتىن پايداسى زور. عالىمنىڭ ۇتىمدى ۇسىنىستارى ىسكە اسار بولسا, ەلىمىزگە ەلەۋلى تابىس اكەلۋى مۇمكىن. ەل ەكونوميكاسى ۇدەمەلى دامىپ, حالقىمىزدىڭ كۇنكورىس دەڭگەيى ءوسۋ ءۇشىن باتىل شەشىمدەر ماڭىزدى.

«الەم جاڭا قارقىندى تەحنولوگيالارمەن دامۋ ۇستىندە. نانوتەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, عارىشتىق تەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرۋ ماڭىزدى. بىراق بىزدە يننوۆاتسيانىڭ اتى بار دا, زاتى جوق. 2003 جىلدان بەرى ەلىمىزدە مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار ىسكە اسىپ كەلەدى. 2010 جىلى تاعى ءبىر باعدار­لاما, 2016 جىلى, 2019 جىلى تاعى ءبىر باع­دارلاما, ودان كەيىن تاعى... ەشقايسىسى ورىندالىپ جاتقان جوق. مۇنى جاۋىپ قويادى دا, تاعى ءبىر باعدارلاما قابىلدانادى. قىسقاسى, كوزبوياۋشىلىق», دەيدى عالىم.

ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – كەزەك كۇت­تىرمەيتىن شارۋا. ونىڭ تەتىگى بار. ءبىرىنشىسى – ءوندىرىس. ەكىنشىسى – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اۋىلعا كوڭىل ءبولۋ. ءۇشىنشى – شاعىن كاسىپتى كوتەرۋ. ءتورتىنشى – عىلىمي تەحنولوگيالىق جا­ڭالىقتار اشۋ, عالىمدارعا قولداۋ كورسەتۋ, يدەيا­لارىن ىسكە اسىرۋ. «مىنە, وسى ءتورت جول قازاق ەلى ەكونوميكاسىن گۇلدەندىرەتىنى ءسوزسىز. ەندى 20-30 جىلدا جەراستى مۇنايىمىز بەن گازىمىز دا تۇگەسىلەدى. سول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى دەرجاۆاسىنا اينالۋدى جوسپارلايىق. سول سەبەپتى اۋىلداردا ۇجىمدىق كووپەراتسيا شۇعىل قولعا الىنۋى كەرەك. ەرتەرەكتە «سامۇرىق-قازىنا» مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت دەپ ايتقانمىن. ونى ءارتاراپتاندىرىپ, ماسەلەن, بيداي, مال ازىعى ونىمدەرىنە قارجى بولەتىن جەكە كومپانيا جاساۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ لوگيستيكا­لىق باعىتىن قارجىلاندىرا­تىن بولەك كومپا­نيا, حالىقارالىق جولدار سالۋعا جەكە كومپانيا قۇرۋدى مەڭزەگەنمىن. نەگە دەسەڭىز, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن قارجىنىڭ 80 پايىزى اۋىلعا جەتپەي, ءىرى كومپانيالاردىڭ قالتالارىنا كەتىپ جاتىر. اۋىلداعى فەرمەرلەرگە تۇك جوق, ەشتەڭە تامبايدى. وسى ورايدا ۇجىمدىق كووپەراتسيا زاڭىن ىسكە اسىرۋ كەرەك. ءبىر ءوزىڭ ەشتەڭە وندىرە المايسىڭ, سوندىقتان مۇنىڭ ءبارى – كووپەراتسيا ارقىلى جۇزەگە اساتىن ۇدەرىس. سوندىقتان 300-500 ادام بولا ما, قايتادان كووپەراتسياعا ءوتۋ كەرەك, جۇمىلىپ ۇجىم بولىپ يگەرۋ ما­ڭىزدى», دەيدى ورازالى سابدەن ۇلى.

«كەزىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 27-29 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى بەرەتىن. قازىر 5 پايىزعا جەتپەيدى. ءبىزدى شەتەلدىكتەر اگرارلىق مەملەكەت دەپ تانيدى. ال ءبىزدىڭ الە­ۋەتىمىزبەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى­مەن تالاي مەملەكەتتى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. اۋىلدى وركەندەتۋىمىز كەرەك. ءبىزدى شەتەل «تا­ماق ونەركاسىبىنىڭ الىپ دەرجاۆاسى» دەيدى. سوندىقتان ماسەلەنى اۋىلعا ءبولۋ كەرەك. ويت­كەنى جۇمىر باستى پەندەنىڭ ءبارى كۇنىنە ءۇش رەت اۋقاتتانۋعا ءتيىس. دەمەك بارىنە تاماق كەرەك. ءار ەل ازىق-ت ۇلىككە تاۋەلدى. ال كولىكسىز, تەحنيكاسىز جۇرە الاسىڭ. سول ءۇشىن تاماق جەگىسى كەلەتىن ءار مەملەكەت تەحنيكاسىن وزدەرى اكەلەدى. ارينە, ءبىز تەك اگرارلىق سالامەن وتىرا بەرمەيمىز. ءبىز دە عىلىمدى, تەحنولوگيانى دامىتىپ, زامان اعىمىنان قالماي, ءوندىرىستى دە دامىتا بەرۋىمىز قاجەت», دەگەن پىكىردى ورتاعا سالادى عالىم.

كىتاپتا ءار تاقىرىپقا قاتىستى اۆتوردىڭ تۇجىرىمى بار. مىسال كەلتىرەيىك:

«عالام كەرەمەت تە شەكسىز ۇلكەن الەم سپيرالمەن دامۋدا. الەم 2050-2100 جىلداردا قالاي بولاتىنىن بۇگىن بولجاماساق, كەش قالامىز. الايدا قازىر الەمدى «قالىڭ تۇمان» تورلاپ تۇر. كەلەشەگىمىزدى سول «تورلاعان تۇماننان» سەيىلتۋ – ءبىزدىڭ قولىمىزدا».

«ەجەلدەن كەلە جاتقان شىعىستىڭ مورال فيلوسوفياسىنا قارسى قوياتىن باتىس وركە­نيەتىنە جاڭا پاراديگما تۋعان جوق. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە جاڭا وركەنيەت باستالادى».

«بايتاق جەرى مەن قازبا بايلىعى جاعىنان الەمدە ەڭ باي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىمىز, الايدا ازاتتىق العانىمىزعا وتىز جىلدان اسسا دا نەگە كەدەي تۇرامىز؟ كوپ ۇزاماي قازبا بايلىق بىتەدى, ەندى ەكونوميكامىز قازبا بايلىقتىڭ ۇلەسىنەن ەمەس, ەل ازاماتىنىڭ اقىل-وي مۇمكىندىگىن دۇرىس پايدالانۋىنان ىلگەرىلەۋگە ءتيىس. جەتىسپەۋشىلىك كەدەيشىلىكتە ەمەس, ادامنىڭ ساناسى مەن ميىندا. دەمەك سانا داعدارىسىن ەڭسەرمەي, دانالىققا جەتە المايسىڭ».

«XXI عاسىر – سانا ءداۋىرى. بار ماسەلەنىڭ نەگىزگى كىلتى – ەكونوميكادا. بيلىكتىڭ وزدەرىنە كەرەك يدەولوگياسى بولدى, ال جالپىحالىقتىق يدەولوگيا بولمادى».

«رۋحاني ەليتا قۇرماي, دامىعان ەلدەر­دىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ەكىتالاي. ول ءۇشىن ءار ادامنىڭ اقىل-ويى مەن رۋحىن كوتەرۋگە كۇش جۇمساۋ قاجەت. الىستاعىنى بولجاي الماساڭ, جاقىنداعى قيىندىققا تاپ بولاسىڭ».

«مورالدىق قالپى جوق ادام كەشىرىلمەي­تىن قاتەلىكتەر جاسايدى. قازاقتى قازاق ەتىپ وتىرعان, عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىزدىڭ قورعاپ كەلە جاتقانى – جەرى».

«وركەنيەتتى ەل بولۋ ءۇشىن ءوزىمىز ءوندىرۋىمىز كەرەك, ول اتاكاسىپ جەردى يگەرۋدەن باستالادى. ءبىز نەبارى 20 ميلليونعا جۋىق قانا حالىقپىز, سوندىقتان تەك ساپامەن عانا بيىك ماقساتقا جەتەمىز. قانشالىقتى دامىساق تا, عارىشتى يگەرسەك تە, ءتۇبى ءبىز اۋىلدان قول ۇزبەيمىز. ءبىزدىڭ اۋىل دا اۋاسى تازا, شۇرايلى, قۇنارلى, ۇلتتىق ءنارى اڭقىعان ەلدى مەكەن بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان قازىردەن باستاپ اۋىلعا اسار جاساۋ كەرەك».

«كوپ جىل بويى كۇنكورىس ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك. ەندىگى جەردە جايلى ءومىر, ءبىلىمدى قوعامدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەيىك. سانى از حالىق قىرۋار بايلىقتى ۇستاپ تۇرا المايدى. دەمەك حالىق سانىن جەدەل كوبەيتپەي, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالۋىمىز ەكىتالاي».

«قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرى – جاستاردىڭ اقىلى مەن ساناسىندا. جوعارى تەحنولوگيالار ەكونوميكاعا سەرپىلىس بەرەدى. كەرەگىڭدى شەتەلدەن ال, سونى قازاقتىڭ ءوز مۇمكىندىگىمەن ۇشتاستىر».

وسى يدەيانىڭ ءبارى ورازالى ساب­دەن كىتابىندا جان-جاقتى تالدانعان. ءبىز سو­نىڭ نەگىزگى تۇيىندەرىن ۇسىندىق. كوزى­قاراقتى وقىرمان ەڭبەكپەن تانىسىپ, ءتۇيسىنىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ السا, ەلىمىز سونى جۇزەگە اسىرا بىلسە, ەكونوميست عالىمنىڭ العا قويعان ماقساتى ورىندالار ەدى. وسىنداي اشىق پى­كى­ر­­مەن جازىلعان كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋى – قازىرگى بيلىكتىڭ دەموكراتيالىق جولعا نىق قا­دام باسۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ويت­كەنى «قازاقستاننىڭ سارا جولى» ەڭبەگىنىڭ وقىرمانعا بەرەر عيبراتى مول.

ساياسات بەيىسباي,

فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى