عالامدانۋ ۇدەرىسى اينالامىزداعى جويقىن وزگەرىستەردى, ودان تۋىنداعان جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى ۇدەتە ءتۇستى. مۇنداي سىن-اسۋلاردان كەز كەلگەن ەلدى تەك مىقتى ديپلوماتيا عانا سۇرىندىرمەي امان الىپ شىعا الادى. ال ديپلوماتياسى باسەكەگە ءتۇسۋ قابىلەتتىلىگى تۇرعىسىنان ءالسىز ەلدەر نەگە ۇشىرايتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. مۇنداي پايىمدارعا كەلۋگە ديپلوماتيا سالاسىنداعى وتىز جىلعى تاجىريبەمدە كەزىككەن ەكى-ءۇش وقيعا تۇرتكى بولدى.
ەڭ العاشقىسى 1997-2000 جىلدارى ءۇندىستاندا ديپلوماتيالىق قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە بولدى. 1949 جىلعا دەيىن مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن تيبەت ەلى ديپلوماتياعا قاجەتتى كوڭىل بولمەگەننىڭ كەسىرىنەن قحر, ۇلىبريتانيا جانە بۇرىنعى كسرو-نىڭ بىلدىرمەي باس قوسقان ۇشتىك كەزدەسۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىر-اق كۇندە مەملەكەتتىلىگىنەن ايىرىلدى. تيبەت مۇنىڭ قالاي بولعانىن ءوزى دە بىلمەي قالعان. 2013-2016 جىلدارى يندونەزيادا قىزمەتپەن بولعانىمدا وسى ەلدىڭ اقش-تا ۇزاق جىلدار ەلشىسى بولعان دينو پاتي قۇرعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كەزەكتى ءبىر كونفەرەنتسيا ءوتتى. سول جيىندا دينو پاتي ءسوزىن «نەلىكتەن يندونەزيا بەس عاسىر بوتەن ەلدىڭ وتارى بولدى؟» دەگەن سۇراقتان باستاپ, «ويتكەنى يندونەزيالىقتاردىڭ ءوز ديپلوماتياسى بولمادى» دەگەن جاۋاپ قاتۋمەن ءوربىتتى.
ديپلوماتياعا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولمەۋدىڭ زاردابى ۇلت تاعدىرىنا وراسان اپات اكەلگەنىن ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىعىنا وراي استاناداعى وتكەن ءىس-شارا كەزىندە ابىز ءا.كەكىلباەۆتىڭ سويلەگەن سوزىنەن اڭعاردىم. ول كىسى ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە ادامزاتتىڭ افريكاداعى دامۋىنان باستاعان اڭگىمەسىن قارويعا الىپ كەلىپ تىرەدى دە, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قولدانعان ساياسي تەحنولوگياسىنىڭ سالدارىنان ديپلوماتياسى ءالجۋاز قازاق ەلىنىڭ, سونىڭ ىشىندە جاڭگىر حاننىڭ اۋەلى قالاي بيلىكتەن ايىرىلعانى, سوڭىنان ونىڭ بەس بالاسىنىڭ ەكى جىل ىشىندە بەلگىسىز سەبەپپەن ومىرمەن قوشتاسقانىمەن اياقتادى.
وتكەن تاريحتى زەرتتەپ, زەردەلەمەسەك, ەل باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتىڭ سەبەپ-سالدارىنا ءۇڭىلىپ, ساباق الا الماساق, ودان قورىتىندى جاساپ, كوڭىلگە توقي الماساق, قايعىنىڭ ودان بەتەر قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟ «كىمدە-كىم الىستاعىنى بىلمەسە, ول جاقىنداعىنى دا بىلمەيدى, بوتەندىكىن بىلمەي, وزىڭدىكىن دە بىلمەيسىڭ» دەيتىن شىعىس دانالىعىنا سۇيەنسەك, 60-جىلدارى باستالعان عىلىمي-تەحنيكالىق نەمەسە باسقاشا ايتقاندا, اقپاراتتىق رەۆوليۋتسيا عالامدانۋدىڭ كاتاليزاتورىنا اينالعان بۇگىنگىدەي زاماندا بولاشاعىمىز باياندى, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولۋى ءۇشىن ديپلوماتياسى ەڭ كۇشتى ەلدەردىڭ يگى تاجىريبەسىن ۇنەمى ەلەكتەن وتكىزىپ وتىرۋعا مىندەتتىمىز.
زەر سالىپ قاراساق, زامان اعىمىنا قاراي بۇگىنگى ديپلوماتيانىڭ ايلا-ادىستەرى سان تۇرلەنىپ, جاڭا سىن-قاتەرلەردى تۋىنداتتى. بۇگىندە شارتاراپقا تارالعان باق, جەلىلەر مەن جۇيەلەر الەۋمەتتىك پەن سيمۆولدىق قاتىناستاردىڭ شيىرلانىپ, جەرگىلىكتى بولسىن, الىس-قاشىقتاعى بولسىن وقيعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتۋىنە الىپ كەلدى. ناتيجەسىندە, حالىقارالىق قاتىناستارداعى ءىس جۇرگىزۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قامتيتىن ديپلوماتيانىڭ جاڭا تۇرلەرى ءجيى قولدانىسقا تۇسە باستادى. اتاپ ايتساق, ديپلوماتيا ەكونوميكالىق, مادەنيەت, قوعامدىق, پاراديپلوماتيا, ەلەكتروندىق, جەلىلىك, دياسپورالىق بولىپ ءبولىندى.
پۋبليكالىق نەمەسە قوعامدىق ديپلوماتيا شەتەلدىك قوعامدىق سانادا وڭ وبراز قالىپتاستىرۋ كومەگىمەن ءوز مەملەكەت مۇددەسىن العا جىلجىتاتىنىن كورەمىز. ول قوعاممەن ديالوگكە ەلدىڭ وكىلدەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق بيزنەس-قاۋىم, ۇكىمەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس, عىلىمي جانە مادەني ۇيىمدار وكىلدەرىن, باسقا دا الۋان ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتاردى ديالوگكە تارتادى. «جاڭا پۋبليكالىق ديپلوماتيا» دەگەن اتپەن دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسقان ديپلوماتيانىڭ بۇل ءتۇرى كوبىنە ءوزىن جەلىلىك ورتادا كورسەتىپ وتىر.
ەلەكتروندىق ديپلوماتياعا كەلسەك, ونىڭ ءتۇرى سان الۋان. ولارعا «تۆيپلوماتيا» (twiplomacy), الەۋمەتتىك مەديا ديپلوماتياسى (social media diplomacy), ينتەرنەت ديپلوماتيا (Internet-diplomacy) جانە تاعى باسقالار كىرەدى. سونىمەن قاتار بەينەكونفەرەنتسيالار مەن ەلەكتروندىق كەلىسسوزدەر جۇيەسى بارعان سايىن بەلسەندى پايدالانىلىپ كەلەدى. ايتالىق, رەسەي ءسىم-ءنىڭ «ۆكونتاكتە», «Facebook» الەۋمەتتىك جەلىلەردە, سونداي-اق «Twitter», «YouTube» جانە «Flicr» سايتتارىندا رەسمي سايتتار مەن اككاۋنتتارى بار. ەلەكتروندىق ديپلوماتيا اقپارات تاراتۋ مەن الماسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەلەكتروندىق قۇرالدار كومەگىمەن جۇزەگە اسادى. ياعني ماقسات-مۇددەلەرگە قول جەتكىزۋدە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ءرولى وراسان زور. اقپاراتتىق ورتاعا جانە ديپلوماتياعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋدى يكەمدەي ءبىلۋ كۇن تارتىبىنە شىققالى بەرگى بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن, اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىندە «XXI عاسىرداعى مەملەكەتتى باسقارۋ ونەرى», ۇلىبريتانيانىڭ فورين-وفيسىندە «ساندىق ديپلوماتيا» جانە كاناداداعى «اشىق ديپلوماتيا» سىندى ءتيىستى باعدارلامالار قابىلداندى. كوپتەگەن ارناۋلى ادەبيەت پەن ەلەكتروندىق باسىلىمدى, بلوك پەن ينتەرنەت رەسۋرستى وزىنە سىڭىرە وتىرىپ, عالامدىق كوممۋنيكاتسيالى زاماناۋي الەمنىڭ جاقسى سيپاتىن بەرە الاتىندىقتان ەلەكتروندىق ديپلوماتيانى پۋبليكالىق ديپلوماتيانىڭ قۇرامداس بولىگى دەپ قارايتىندار دا كەزدەسەدى.
پاراديپلوماتيا نەمەسە وڭىرلىك ديپلوماتيا ءتۇرلى ەل وڭىرلەرىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمداردا جانە باسقا دا بىرلەستىكتەرگە, سونداي-اق ىنتىماقتاستىقتىڭ شەكارالىق, وڭىرارالىق جانە ترانس-وڭىرارالىق الۋان تۇرلەرىنە قاتىسۋلارىمەن بايلانىستى تۋىندايدى. مۇنداي ديپلوماتيانىڭ نەگىزىن گەوگرافيالىق جاعدايلار, ەكونوميكالىق دامۋ, سونداي-اق رەسۋرستارمەن, تەحنولوگيالارمەن, تاجىريبەمەن, كاسىپقوي كادرلارمەن الماسۋ مۇمكىندىكتەر ۇقساستىعىمەن ايقىندالعان فاكتور قۇرايدى. مىسالى, مۇنداي ديپلوماتيانى تمد ەلدەرى, رەسەي جانە ەۋروپالىق وڭىرلەردەن كورە الامىز.
جەلىلىك ديپلوماتيا – تەرمينى ءىس جۇرگىزۋدەگى جاڭا قاعيداتتى ءبىلدىرۋ ءۇشىن رەسەيلىك سىرتقى ساياساتتا قولدانىلادى. ايتالىق, بۇرىن نەگىزگى دانەكەرلىك كونتاكتىلەر جوعارى نەمەسە ۇيىمدار دەڭگەيىندە جۇرگىزىلسە, ەندى ءتۇرلى ەل مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارى ءبىر-بىرلەرىمەن تىكەلەي جانە ناقتى باعدارلامالار بويىنشا بايلانىسقا تۇسە الادى. الايدا جەلىلىك ديپلوماتيانى باسقاشا ءتۇسىنۋ جولى (Net diplomacy) دا بار. ونىڭ ەلەكتروندىق ديپلوماتيادان ايىرماشىلىعى – زاماناۋي كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن جاي پايدالانىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ورىن العان وقيعاعا قاتىستى بەلگىلى ءبىر كوزقاراس پەن قۇندىلىقتاردى الەم وڭىرلەرى مەن ءتۇرلى ەل ءۇشىن ءارتۇرلى تىلدە جايىپ, تاراتاتىن سايتتار, جاڭالىقتار مەن باسقا دا ەلەكتروندىق رەسۋرستار قۇرۋ.
قازىرگى الەمدە جەلىلىك ءوزارا ىقپالداسۋ الۋان فاكتورلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتەردىڭ, ۇكىمەتتىگى بار, ۇكىمەتتىك ەمەسى بار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ, سونداي-اق ءتۇرلى الەۋمەتتىك ينديۆيد پەن توپتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ جاتىر. سويتە تۇرا زەرتتەۋلەردە ء«وزارا ىقپالداسۋ جەلى» ۇعىمى ورنىنا «ساياسي جەلى» ۇعىمى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ۇعىمنىڭ ەكى ءمانى بار: 1) «policy network» – ستراتەگيا, باعىت-باعدار, كۋرس, ءىس-ارەكەت جوسپارى سەكىلدى كەڭ ۇعىمداعى ساياسي جەلى; 2) «political network» – تەك ساياسات سالاسىنا قاتىسى بار تار ۇعىمداعى ساياسي جەلى.
«ساياسي جەلى» تەرمينىنىڭ قوس ءمانى دە قازىرگى حالىقارالىق الەمدەگى بولىپ جاتقان سان الۋان ۇدەرىس پەن زاڭدىلىقتى تولىققاندى كورسەتە المايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, جەلىلىك ءوزارا ىقپالداسۋ تەك ساياساتقا ەمەس, سونداي-اق قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا دا قاتىستى. ەكىنشىدەن, جەلىگە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇرامىن, ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, ولار باعالايتىن قۇندىلىقتار مەن كوزدەيتىن مۇددەلەردى ساناققا الماي بارلىق نازاردى تەك ۇدەرىسكە جيىنتىقتاۋ دۇرىس بولماس ەدى. ۇشىنشىدەن, جەلىدەگى بايلانىس كوپشىلىك جاعدايدا قوعامدىق ءومىردىڭ ەكى جانە ودان دا كوپ سالاسىن قامتيدى جانە كەشەندى سيپاتقا يە. جەلىلىك ءوزارا ىقپالداسۋعا ءتۇرلى ينستيتۋتتىڭ, توپتىڭ جانە قاۋىمنىڭ وكىلدەرى قاتىساتىندىقتان, شىن مانىسىندە, ول الەۋمەتتىك جەلى سانالادى.
قالىپتاسۋ ۇستىندەگى جاڭا ورتاداعى ديپلوماتيا باعىت-باعدارىنىڭ قۇندىلىقتارىنا كەلسەك, مەملەكەتتەر, حالىقارالىق ۇيىمدار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ءتىپتى حالىقارالىق بايلانىسقا تۇسكەن جەكە ادامدار اراسىنداعى جەلىلىك ءوزارا ىقپالداسۋلار عانا كەلەسى ونجىلدىقتا حالىقارالىق قاتىناس دامۋىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورىنا اينالماق.
مۇرسال-ءنابي تۇياقباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى