ەلدىڭ مۇڭى – جەر ماسەلەسى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي وڭىردە اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. قايتارىلعان جەردى شاعىن شارۋالاردىڭ ۇلەسىنە بەرۋ ويدا بار. كەيبىر اۋداندا قۇجات بويىنشا يەسى بار شۇرايلى جەرلەرگە ءتىپتى مال تۇياعى تيمەگەن. ول جەرلەردى قورشاپ الىپ, نە ءوزى پايدالانباي, نە وزگەگە بەرمەي, ەل-جۇرتتىڭ ءبارىن ابىگەرگە سالىپ قويعان.

قازىرگە دەيىن مەملەكەت مەنشىگىنە ونىڭ 128,5 مىڭ گەكتارى قايتارىلدى. ناقتىلاپ ايتساق, 121,3 مىڭ گەكتار جايى­لىم, 6,9 مىڭ گەكتار ەگىستىك, 300 گەكتار شابىندىق جەر. بيىل 220 مىڭ گەك­تار پايدالانىلماعان جەردى مەملەكەت مەن­شىگىنە قايتارۋ جوسپارلانىپ وتىر. جىل باسى­نان بەرى ونىڭ 64,8 مىڭ گەكتارى قاي­تا­رىلعانى ايتىلا باستادى. دەمەك جىل سوڭىنا دەيىن وتكەن جانە بيىلعى جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا 30 پايىز­عا جۋىق جەر قايتارىلادى دەگەن ءسوز.

دەسەك تە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ءوز دەڭگەيىندە اتقارىپ جاتقاندا, ءتىپتى ناقتى شارالار قولعا الىنباعان اۋداندار دا بار. مىسالى, اقسۋ, ەسكەلدى, كەربۇلاق, پانفيلوۆ اۋداندارىنىڭ وتكەن جىلى پايدالانباعان جەرلەردى قايتارۋ 13,2 پا­يىزدى قۇراسا, ەسكەلدى اۋدانىندا بار-جوعى 7,4 پايىز عانا. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اۋىل ماڭىنا جاقىن ورنالاسقان جايىلىمدىق جەرلەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان سوڭ جوسپارعا ەنگىزىلىپ, حالىق مۇقتاجىنا, ال ەگىستىك جەرلەر ناقتى اۋىل شارۋاشىلىعى پايدالانۋشىلارىنا كونكۋرس ارقىلى تابىستالۋعا ءتيىس ەدى. الايدا كەربۇلاق اۋدانىنان باسقا وڭىرلەردە ناقتى جوس­پار بەكىتىلمەگەن. سالدارىنان اۋىل تۇر­عىندارىنا مال جايۋعا قاجەتتى قوسىمشا 688 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەردى بەكىتىپ بەرە الماي وتىر.

جەتىسۋ وبلىسىنىڭ پروكۋرورى ماديار باسشىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر جارىم جىل بۇرىن زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بويىنشا جەرگىلىكتى جەردەگى اكىمدەر ەلدى مەكەندەر ماڭايىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردى ءماجبۇرلى تۇردە الا الادى. ول ءۇشىن جايى­لىمداردى باسقارۋ جوسپارىن ازىرلەۋ كەرەك. مۇنداي جوسپار تالدىقورعان مەن تەكەلى قالالارىنان باسقا اۋدانداردىڭ ەشقايسىسىندا جاسالماعان. بۇل ءوز كەزە­گىندە جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارۋ جۇ­مىستارىنىڭ باياۋ جۇرۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا.

جەردىڭ ماقساتتى پايدالانۋىن قادا­عالاۋ – تىكەلەي اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ مىندەتى. الايدا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وكرۋگ اكىمدەرى قاداعالاۋ تۇرماق, جەر يەلەرىنىڭ ارتىق جەردى قانداي ماقساتتا پايدالانىپ وتىرعاندىعىنان حابارسىز. ءتىپتى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدىڭ زاڭعا سايكەس وزىنە جۇكتەلگەن تىكەلەي مىندەتىن تولىق اتقارۋدىڭ ءتارتىبىن بىل­مەيدى. سەبەبى اۋىل اكىمدەرىنىڭ تاراپىنان ۋاقىتىلى مونيتورينگ جۇرگىزىلمەي­دى جانە ينۆەست جوبالاردىڭ ىسكە اسىرى­لۋى دا باقىلاۋدان تىس قالعان. سونداي-اق اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ جاۋاپ­سىزدىعىنان حالىق اراسىندا نارا­زىلىق تۋىندايدى. بۇنداي كەلەڭسىز جايتتار الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى جاريالانىپ تۇرادى.

 مىسالى, اقسۋ اۋدانىنىڭ تاراس اۋى­لى, ەسكەلدى اۋدانىنىڭ باقتىباي اۋى­لى, كوكسۋ اۋدانىنىڭ جامبىل اۋىلى تۇر­عىندارىنىڭ جەر ماسەلەسىن كوتەرىپ, شاعىمدانعان جازبالارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارالىپ كەتتى. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى اقسۋ اۋدانى اكىمدىگى تا­را­پى­نان ماتاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قوسال­قى جەر قورىنان زاڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزا وتىرىپ, 46 مىڭ گەكتار جەرگە جۇرگىزىلگەن كونكۋرستىڭ زاڭسىزدىعى اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا ۇلكەن داۋ-دامايعا ۇلاسقاندىعىنان ءبارىمىز حاباردارمىز. ونىڭ سوڭى ايرانداي ۇيىعان اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى بەرەكەسىزدىككە اكەلىپ سوقتىردى. زاردابى ءالى جويىلا قويعان جوق.

 «بۇگىنگى كۇنى اۋىل تۇرعىندارىن مال جايۋعا قاجەتتى جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جوس­پارىن اۋدان, قالا اكىمدىكتەرى ازىرلەپ, بەكىتىلۋدە. وسى جوسپارعا سايكەس مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان جەرلەر جايىلىم ەسەبىنە الىنادى. وبلىستا 117 اۋىلدىق وكرۋگ, 358 ەلدى مەكەن بار. سولاردىڭ بارىنەن شىعاتىن تۇياقتى مالعا 688 مىڭ گەكتار جەر كەرەك. جەر ءالى دە جەتىسپەيدى. وسىعان وراي وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, جەر قاتىناستارى, ۆەتەريناريا جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ نازارىنا جەر قاتىناستارى بويىنشا بۇگىنگى كۇنى شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەلەردى ۇسىنعىم كەلىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى قولداعى مال باسى شامادان تىس كوپ بولعاندىقتان, تۇگەلدەي جايىلىممەن قامتۋ قيىن. كۇن ساناپ مال باسى كوبەيگەنمەن جەر ۇل­كەيمەيدى. سەبەبى جەكە اۋلاداعى مال باسىنىڭ شەكتى مولشەرى جوق. بۇگىنگى كۇنى بۇل ماسەلەگە وزگەرىس ەنگىزىلىپ, پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ قاراۋىنداعى «جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىق تۋرالى» زاڭ جوباسىندا دا قاراس­تىرىلماعان. وسىعان سايكەس جەكە اۋلا­داعى مال باسىنىڭ جەرگىلىكتى جەردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى شەكتى مولشەرىن بەكىتۋ بويىنشا ۇسىنىس ەنگىزۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز. نەگىزى ءبىر اۋلاعا ساۋىلاتىن 2-5 انالىق باس جەتكىلىكتى», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆ.

بىلتىر وبلىس اۋماعىندا ورىن العان جانە بارلىق جۇرت حاباردار بولىپ, جاعا­سىن ۇستاتقان جاعداي باسقالارعا دا ساباق بولۋى كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي كەمشىلىكتى كورە تۇرا ەسكەل­دى اۋدانىنىڭ اكىمدىگى زاڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزىپ, بيىل 13 ساۋىرىندە قاي­نارلى اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنان 225,8 گەكتار تالىمدىك ەگىستىككە كونكۋرس وتكىزىپ, سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ نارا­زىلىعىن تۋىنداتتى.

جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاتەلىگىمەن قاتار تۇرعىنداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ازايعاندىعى كورىنە باستادى. مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان جايىلىمدىق, ەگىستىك, ءتالىمدى جەرلەردى كونكۋرس بويىنشا ۇتىپ العان پايدالانۋشىلاردىڭ اراسىنان دا ماقساتقا ساي جۇمىس اتقارماعاندارى انىقتالىپ وتىر. وعان كەربۇلاق اۋدانى­نىڭ, جولامان اۋىلىنداعى جەر ماسەلەسىن ايتۋعا بولادى. ال جەر داۋى ءبىر اتانىڭ بالا­سىنىڭ, ءتىپتى بىرگە تۋعان اعايىندار اراسىن­داعى كەلىسپەۋشىلىكتى تۋىنداتۋدا. قاراتال اۋدانى, قانابەك اۋىلىنداعى اعايىن­دىلاردىڭ جەر داۋى دا وسىعان سايادى.

ء ىرى كولەمدە جەر تەلىمىن الىپ, يگەرمەگەن لاتۋفۋنديستەر دە جەتەرلىك. ايتالىق, اقسۋ اۋدانىنىڭ, قاپال اۋىلىنداعى «كۇرەڭبەل» شارۋاشىلىعىنىڭ 10,3 مىڭ گەكتار جايىلىمدى پايدالانباي وتىرعانى جايلى اۋىل تۇرعىندارى ءجيى شاعىمدانىپ جۇرگەنىن بىلەمىز. ال جەر ينسپەكتور پلاتفورماسى ارقىلى تەكسەرىس جۇرگىزگەندە سارقان اۋدانىنداعى «جەتىسۋ بيف» جشس – 30,1 مىڭ گەكتار, المالى اۋىلدىق وكرۋگىندە – 12 مىڭ گەكتار, امانگەلدى اۋىلدىق وكرۋگىندە – 100 گەكتار, ەكىاشا اۋىلدىق وكرۋگىندە – 18 مىڭ گەكتار, ەسكەلدى اۋدانى, الدابەرگەنوۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە «اگروفيرما جاناتوۆ» – 35,9 مىڭ گەكتار, قاراتال اۋدانى, باستوبە اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «تەكەلى Agro Servis» – 25 مىڭ گەكتار, بالپىق اۋىلدىق وكرۋگىندە «جەكسەمبيەۆ» – 16 مىڭ گەكتار جانە بايشەگىر اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «باتىر» جەكە كاسىپكەرلىگى 15 مىڭ گەكتار جەردى يگەرمەي وتىرعانى انىقتالعان.

 بۇگىنگە دەيىن وبلىستاعى يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردىڭ 30 پايىزىن عانا مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارعاندا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الدى. دەمەك 857,2 گەكتار جەردى تولىق مەنشىككە قايتار­عان­شا ءالى قانشا جاعا ۇستاتار جاعداي­دىڭ بولارىن ناقتى ايتا المايمىز. دەمەك ءبىز تەك يگەرىلمەي جاتقان جەردى قايتا­رۋمەن قاتار وسى ماسەلەدە تۋىندايتىن كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋدىڭ دا شاراسىن قاتار اتقارا ءبىلۋىمىز كەرەك.

جەتىسۋ وبلىسى