مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىتايعا جاساعان ءىسساپارىندا دا, ماسكەۋگە بارعان كەزىندە دە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە باتىس پەن شىعىس اراسىنا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاسىنا وڭتايلى ورنالاسقان قازاقستان بارلىق مەملەكەتتىڭ ساۋدا جولدارىن ءتيىمدى جالعاي الاتىن ترانزيت بولاتىندىعىن العا تارتتى. ەندى الەم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن ءىستى قازاقستان ۇكىمەتى ارقالاپ كەتە السا قۇبا-قۇپ.
راسىندا ترانزيت ماسەلەسى دۇرىس شەشىمىن تاپسا, ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ايقىن ارتىقشىلىقتارعا قول جەتەدى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – شويىن جولداردى جاڭعىرتۋ جانە ەۋروپالىق نارىقتارعا قوسىلۋ. مامانداردىڭ ساراپتامالارىنا زەر سالساق, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنداعى باستى بوگەت ونىڭ كولىك جۇيەلەرىنىڭ ناشار جاعدايى ەكەن. قازاق ەلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن كەڭەستىك ترانزيتتىك تەرىس مۇراعا بايلانىستى ءوز تاۋارلارىن الەمدىك نارىققا شىعارۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە رەسەي ارقىلى وتەتىن سولتۇستىك تەمىرجول باعىتىنا تاۋەلدى بولدى.
قىتاي تەمىرجول جەلىسىنە قوسىلۋ, سونداي-اق ورتا دالىزدەگى تەمىرجول جەلىسىمەن ينتەگراتسيالانۋ ءبىزدىڭ ەلگە ەكسپورتتىڭ جىلدام وسۋىنە قول جەتكىزۋگە, ءوز تاۋارلارىمىزدى ەۋروپالىق نارىقتارعا ساتۋعا جانە ءبىر باعىتقا تاۋەلدىلىكتى بولدىرماۋعا كومەكتەسەدى. وسى پىكىردى مەملەكەت باسشىسى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ايتىپ, ونىڭ ايقىن دالەلدەرىن دە كورسەتىپ بەرگەندەي بولدى.
مىسالى, ەۋروپاعا جەتكىزەر تەمىرجول لوگيستيكاسىنداعى كەدەرگىلەردى جويىپ, بارلىق ارەكەتتەرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ وتە قولايلى بولادى. بيىلعى ناۋرىز ايىندا «قازپوشتا» (قازاقستاننىڭ جەتكىزۋدى قاداعالايتىن ۇلتتىق پوشتا قىزمەتى), WEA-Transport GmbH (گەرمانيا, ەو ۋاكىلەتتى تەمىرجول وپەراتورى) جانە قىتايدىڭ Huapengfei كومپانياسى (قىتايدىڭ ۋاكىلەتتى ۇلتتىق لوگيستيكالىق وپەراتورى) اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
بۇل كەلىسىم ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ترانسشەكارالىق ساۋدانى جەڭىلدەتۋ مەن ەلەكتروندى كوممەرتسيا ءۇشىن حالىقارالىق لوگيستيكالىق ءدالىزدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا جاسالعان. بۇل – قازاق ەلى, قىتاي جانە ەۋرووداق ۇلتتىق لوگيستيكالىق وپەراتورلارى اراسىنداعى ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىق تۋرالى العاشقى مەموراندۋم.
وسى كەزدەسۋگە دەيىن, بيىلعى اقپان ايىندا قىتاي مەن «قازاقستان تەمىر جولى» باسشىلارى جۇك تاسىمالى تۋرالى مالىمەتتەر الماسۋ تۋرالى قوسىمشا كەلىسىمگە قول قويدى.
بۇلارمەن بىرگە, تەمىرجول پورتتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, ينفراقۇرىلىمنىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ, قىتاي-ەۋروپا اراسىنداعى جوعارى ساپالى پويىزدار مەن ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋدى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ, حالىقارالىق ينتەرمودالدىق جۇكتەردى قاعازسىز تاسىمالداۋدى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
گەوساياسي تۇرعىدان تەمىرجول دالىزدەرىن جۇزەگە اسىرۋ قازاق ەلىنىڭ كوپۆەكتورلى ستراتەگياسىن نىعايتا الادى. ءبىزدىڭ ەل قىتايمەن قارىم-قاتىناسىن رەسەي مەن باتىستى تەڭەستىرۋ ءۇشىن پايدالانا الادى. وسىلايشا, قازاق ەلى شىعىس-باتىس اراسىنداعى نەگىزگى ترانزيتتىك حابقا اينالۋى بەك ىقتيمال.
بىراق قىتاي ينفراقۇرىلىمىنىڭ ۇستەمدىگىنە ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك. كوپتەگەن جاعدايدا قىتاي تەمىرجولدارىنىڭ قوس ماقساتتاعى الەۋەتى بار جانە ولاردىڭ دامۋى تەك تەمىرجولدارمەن شەكتەلمەۋى مۇمكىن. مۇنداي ينۆەستيتسيالار قىتايعا جانە سول ەلدىڭ مۇددەلەرىن كورسەتەتىن جانە قولدايتىن جاڭا ينستيتۋتتار مەن قارىم-قاتىناستاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل كەلىسىمنىڭ كىمگە كوبىرەك پايدا اكەلەتىنى دە ماڭىزدى. جۇكتەمە جوعارى بولعان جاعدايدا ەۋروپاعا باعىتتالعان قىتاي تاۋارلارى جەرگىلىكتى جەتكىزۋلەردەن باسىم بولادى. بۇل جاعداي تاۋارلاردىڭ ايتارلىقتاي ارتتا قالۋىنا, جەرگىلىكتى باسەكەلەستىكتى ازايتۋعا جانە قازاقستاندىق ترەيدەرلەر ءۇشىن بيزنەستى جوعالتۋعا اكەلىپ سوعۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان ءار ىستە «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان» ءتيىمدى بولماق.
بۇرىندارى قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى «دوستىق» جانە «التىنكول», سونداي-اق «نۇر جولى-قورعاس» وتكىزۋ بەكەتتەرىندەگى جۇكتەردىڭ كەشىگۋى بيزنەستى جۇرگىزۋ قۇنىن ارتتىرعان مىسالدار كوپ. بۇل كەلەڭسىزدىك ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاڭا IT جۇيەسىن ەنگىزۋگە كۇش سالعانىنا قاراماستان, ەكى ەل كەدەنىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە تەجەۋ بولا المادى.
ەكى ەل تەمىرجول جەلىسىنىڭ ءتيىمدى بولۋى مەن باسقا ايماقتىق تەمىرجول باعىتتارىمەن بىرقالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن تەحنيكالىق جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانە ەلەكتروندى دەرەكتەر الماسۋدى جاقسارتىپ, كەدەندىك راسىمدەردى ۇيلەستىرۋ قاجەت.
ماسەلەن, ەۋروپاعا بارار جولدا جۇكتەر قىتايدىڭ كەدەن ايماعى, ەۋرازيالىق كەدەن وداعى جانە ەۋروپالىق وداق كەدەندىك وداعى سياقتى بىرنەشە كەدەندىك ايماقتاردى كەسىپ وتەدى. ورتا ءدالىزدى سىناقتان وتكىزۋ پەرسپەكتيۆالى. ايتسە دە, رەسەي ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك ءدالىز بويىمەن تاسىمالداناتىن وتكىزۋ قابىلەتى مەن كولەمىنە سايكەس كەلەتىن ومىرشەڭ كوممەرتسيالىق باعىتقا اينالۋدان ءالى الىس.
«رەسەيلىك ءدالىزدى تولىق اۋىستىرۋ قازىرگى ۋاقىتتا شىندىققا جاناسپايدى. دەسەك تە ەكى تاراپ, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا دا وسى جەلىنى پايدالانۋ ءۇشىن قاجەتتى لوگيستيكالىق قيىندىقتاردى جەڭىلدەتىپ, قاجەتتى داعدىلاردى دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت قاجەت ەكەنىن مويىنداۋى كەرەك. ايتكەنمەن, سىناق كەزەڭى جانە جاڭا وپتيميزم دۇرىس باعىتتاعى باستاما بولىپ سانالادى», دەيدى ماماندار.
قازىرگى تاڭدا ورگانيكالىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى الەمنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىندە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بۇل جاعداي قىتاي ەلىندە دە ءدال سولاي. تازا توپىراقتى ەگىس القاپتارى تىم تارىلىپ, جوقتىڭ قاسى بولعان اسپاناستى ەلىندە تابيعي ازىق-ت ۇلىك ءونىمىن الۋ راسىندا دا الاپات ماسەلە بولىپ وتىر. ول ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. دەمەك, ەگىستىككە ارنالعان مايلى, قۇنارلى قارا توپىراقتى جەرى مول ەلىمىزدىڭ ديقان-ەگىنشىلەرىنە ميللياردتان اسا جانى بار نارىقتىڭ ەسىگى اشىلسا بۇل دا جالاۋلى جەتىستىك بولماق. بۇل باعىتتا ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار دا بار. ەندىگى ءىس وسى يگىلىكتى يگەرىپ الىپ كەتۋ ديقاندارىمىز بەن ەگىنشىلەرىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرى مەن ىسكەرلىگىنە عانا بايلانىستى.
بەيجىڭدە وتكەن قىتايلىق جەتەكشى COFCO جانە CITIC Group اگروكومپانيالارىمەن كەزدەسۋدە مينيستر قازاقستان قىتايعا جىلىنا 1 ملن توننا استىق ەكسپورتتاۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.
سول كەزدەسۋدە ەربول قاراشوكەەۆ اوك سالاسىنداعى اۋقىمدى پەرسپەكتيۆا مەن قوس ەلدىڭ بيزنەس-قاۋىمداستىقتارى اراسىندا تىكەلەي بايلانىس ورناتۋ جوسپارى بارىن اتاپ ءوتتى.
ءىس-شارا بارىسىندا قىتايلىق COFCO جانە CITIC Group كومپانيالارىنىڭ باسشىلىعىنا قازاقستاندا استىقتىڭ ەداۋىر قورى بار ەكەنى ايتىلدى. ەكسپورت ءۇشىن استىقتىڭ قاجەت كولەمى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتە الاتىن وتاندىق كومپانيالار ارقىلى استىق جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلدى.
بۇدان بولەك, لوگيستيكا بويىنشا ماسەلەلەر تۋىنداسا, اشم ولاردى جەدەل شەشۋگە كومەكتەسۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. مىسالى, الاشانكوۋ جانە قورعاس شەكارالاس قالالارىندا تاۋلىگىنە 10 مىڭ تونناعا دەيىن استىق جۇگىن قابىلداي الاتىن تەرمينالدار بار ەكەندىگىن ءمالىم ەتتى.
سونداي-اق ۆەدومستۆو باسشىسى قحر-دىڭ ەت قاۋىمداستىعى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە وتاندىق كاسىپورىندار مۇزداتىلعان سيىر, قوي جانە شوشقا ەتىنىڭ ەكسپورتىن تەزىرەك قالپىنا كەلتىرىلۋىن قالايتىنىن جەتكىزدى. وتاندىق زاۋىتتار سالقىنداتىلعان ەت جانە بالىق ونىمدەرى مەن قۇس ەتىن, سونداي-اق جۇمىرتقا جانە باسقا دا تاۋار تۇرلەرىن كورشى ەلگە جەتكىزۋگە دايىن ەكەن.
قازىرگى كۇندە وتاندىق ەت كومبيناتتارىن اككرەديتتەۋ مۇمكىندىگى تالقىلانىپ جاتىر. بۇگىندە تەك 4 كاسىپورىننىڭ ءتيىستى رۇقساتى بار ەكەن. بۇيىرتسا, بۇل ءتىزىمدى تاعى 13 كومپانيا تولىقتىرا الاتىن كورىنەدى.
ايتا كەتەيىك, بىلتىر قازاقستاندا 1,06 ملن توننا ەت وندىرىلگەن. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى ۇلەسى وزبەكستانعا, ءباا مەن كۋۆەيتكە تيەسىلى. ەندى ەبىن تاپسا, اتالعان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى نارىعىندا ميلليارد جان تۇتىنۋشىسى بار كورشى ەلدى دە كورىپ قالاتىن كۇن الىس ەمەس سياقتى.