وركەندەگەن ءوڭىردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىنا قاراپ تانيمىز. سوندىقتان ءار وبلىستىڭ حالقى گەوگرافيالىق اۋماعىنا, تابيعاتىنا قاراي قولدان كەلەتىن شارۋامەن اينالىسقان تيىمدىرەك. مىسالى, اگرارلى ايماق سانالاتىن جامبىل وبلىسى ءۇشىن اعىن سۋ, جايىلىم, ەگىستىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە رەتتەگەن دۇرىس. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى, جالپى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى جونىندە جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا كەڭىنەن باياندادى.
تۇرعىن ءۇيدىڭ جايى قالاي؟
جامبىلداعى اۋدان ورتالىقتارى مەن تاراز قالاسىندا جىل باسىنان بەرى 155,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, جىل سوڭىنا دەيىن 698,7 مىڭ شارشى مەتر (2 564 پاتەرلى 45 ءۇي) تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى ەكەن. وڭىردە جاڭا ماسسيۆتەر مەن شاعىن اۋداندار بوي كوتەرىپ جاتىر. وسىنىڭ ىشىندە وبلىس جاستارىن ۇيمەن قامتۋ ماقساتىندا «اۋليەاتا جاستارى» اتتى وڭىرلىك باعدارلاما قابىلدانعان. باعدارلاما اياسىندا بىلتىر 40 جاس وتباسىنا جالپى سوماسى 500 ملن تەڭگە بەرىلسە, بيىل قارالعان 2 ملرد تەڭگەگە 140 جاس ءۇيلى بولادى. وڭىردە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى تەك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ەمەس, «اسار» يگى ءداستۇرى شەڭبەرىندە شەشىلىپ جاتقانىنا بىرنەشە جىلعا جۋىقتاعان. ماسەلەن, جوبا باستالعالى اسارلاتقان اعايىننىڭ كومەگىمەن 338 مۇقتاج وتباسى باسپانالى بولسا, بيىل 105 وتباسى قونىستويىن تويلاماق. وسى جىلى 3,3 ملرد تەڭگەگە 44 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى.
قالا, اۋدان حالقىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بيىل 13,6 ملرد تەڭگەگە 54 جوبانى ىسكە اسادى. ناتيجەسىندە, 32 ەلدى مەكەنگە سۋ تارتىلىپ, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى 92 پايىزدان 96,5 پايىزعا دەيىن ارتپاق. قازىر وڭىردەگى 18 ەلدى مەكەنگە تابيعي گاز تارتىلىپ جاتسا, جىل سوڭىندا حالىقتى كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ ۇلەسى 90,2 پايىزدان 92 پايىزعا جەتەدى دەپ جوسپارلانعان. سول سەكىلدى اۆتوجول سالاسىن دامىتۋعا بيىل 24,7 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ەسكەرسەك, بۇل سوما بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 8,5 ملرد تەڭگەگە ارتىق. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل قاڭتار-ءساۋىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسىمەن وڭىردەگى ەكونوميكالىق ءوسىم 103 پايىزعا جەتكەن.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويىپ وتىرعان باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ونەركاسىپتى دامىتۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ دەسەك, وسى جىلدىڭ ءتورت ايىندا وڭىرگە 89,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, كورسەتكىش 7,4 پايىزعا ءوستى. جالپى, بيىل جامبىل وبلىسىنا 572 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلدى. سونىمەن قاتار بيىل 85,4 ملرد تەڭگەگە 491 جۇمىس ورنىن قۇرايتىن 21 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ال 2025 جىلعا دەيىن 1 ترلن 900 ملرد تەڭگەگە 4 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ, 60 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق جۋىردا عانا جامبىلدا وتكەن «Zheif-2023» حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق فورۋمىندا 5 ءىرى كومپانيامەن 700 ملن دوللارعا, 12 كومپانيامەن 96,5 ملن دوللارعا كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. فورۋم شەڭبەرىندە ەكى كاسىپورىن, ءبىر دەمالىس ورتالىعى ءوز جۇمىسىن باستاسا, ءبىر زاۋىتتىڭ ىرگەتاسى قالاندى. بۇدان بولەك, بىرقاتار شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلارمەن كەزدەسىپ, ەلەكتر ەنەرگياسى بويىنشا – 3, ينفراقۇرىلىم تارتۋ – 4, جەر ماسەلەسى – 5 جانە گاز تارتۋ بويىنشا 2 جوبا وڭ شەشىلدى, – دەيدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر باسىمدىعى كۇن, جەل جانە سۋ ارقىلى ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا الەۋەتى وتە جوعارى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت باستاماسىمەن وبلىستا بىرقاتار ءىرى جوبالار ىسكە اسپاق. اتاپ ايتقاندا, فرانتسيالىق «Total Eren», بىرىككەن اراب امىرلىگىنىڭ «Masdar» جانە «Kidf», قىتايلىق «State Power Investment Corporation» كومپانيالارى اۋقىمدى جەل ەلەكتر ستانسالارىن (1 گۆت) سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر ەكەن.
«اۋىل اماناتىنىڭ» جەمىسى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن ازىرلەنىپ, 2019 جىلى جامبىل وبلىسىندا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە باستالعان «اۋىل اماناتى» باستاماسى ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تيىمدىلىگىن كورسەتكەن. جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلگەلى بيۋدجەتتەن 18,3 ملرد تەڭگە قارالىپ, 24 اۋىلداعى 4 مىڭعا جۋىق تۇرعىن كاسىبىن اشىپ, قازىر ءناسىبىن كورىپ وتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن وبلىستا تابىستى جۇزەگە اسقان جوبانىڭ ۇلگىسى قازىر باسقا وڭىرلەرگە تارالىپ, ولار دا قولعا الىپ جاتقانعا ۇقسايدى.
– جوبا باستالعالى وبلىستاعى 24 اۋىلعا 18,3 ملرد تەڭگە بولىنسە, وسى جىلى قوسىمشا تاعى 24 ملرد تەڭگە قارالدى. وسىلايشا, 26 اۋىلداعى 5 مىڭعا جۋىق تۇرعىندى نەسيەلەندىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ياعني تۇرعىندار جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ, جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ناتيجەسىندە, وسى جوباعا ىلىككەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا تابىسى 44 مىڭ تەڭگەدەن 135 مىڭ تەڭگەگە ارتپاق. ءبىز باعدارلاما اياسىندا الداعى 2024-2025 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 45,5 ملرد تەڭگەگە قالعان 103 اۋىلدىق وكرۋگتەگى 490 مىڭ تۇرعىندى قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
شارۋالاردىڭ ءورىسى كەڭەيدى
وسىدان سوڭ اكىم وبلىستاعى جايىلىم ماسەلەسىنە توقتالىپ, 5 باعىتتا جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. وبلىستا بوسالقى جەر قورىنداعى جانە قايتارىلعان جايىلىمدى ەلدى مەكەندەرگە بەكىتۋ ارقىلى جايىلىم 363 مىڭ گەكتاردان 741 مىڭ گەكتارعا ۇلعايعان. ەلدى مەكەننەن 5 شاقىرىمدىق راديۋستا جاتقان 49,2 مىڭ گەكتار جايىلىم جەر ەلدى مەكەندەرگە بەكىتىلىپتى. سونىمەن قاتار ورمان قورىنىڭ 1 ملن 80 مىڭ گەكتار جەرىنە مالى كوپ تۇرعىنداردىڭ 245 مىڭ مالى جايىلادى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەرلەرىنە كەدەرگىسىز مال جايۋعا 510 مىڭ گەكتارعا مەموراندۋم جاسالىپ, يگەرىلمەگەن 379 مىڭ گەكتار جايىلىم جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان. ناتيجەسىندە, ءوڭىر شارۋالارىنا جەتپەيتىن جايىلىم جەردىڭ كولەمى 683,6 مىڭ گەكتاردان 164 مىڭ گەكتارعا قىسقارعان. بيىل جوسپارعا ساي 200 مىڭ گەكتار يگەرىلمەگەن, زاڭسىز بەرىلگەن جايىلىمدى قايتارىپ, 69,3 مىڭ گەكتاردى ەلدى مەكەننىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ مىندەتى تۇر.
وبلىس اكىمدىگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, «10 مىڭ تۇرعىنعا 100 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا» باسىمدىق بەرىپ وتىر ەكەن. مىسالى, بيىل ايماقتا 13 مىڭ 400 جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانسا, قازىر ونىڭ 4 486 جۇمىس ورنى اشىلعان. سونىمەن بيىل وڭىردە 54,2 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا باس-اياعى 13,5 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇل بىلتىرمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارتىق.
ينتەرنەتسىز اۋىل بولمايدى
وبلىس اكىمىنىڭ بايانداماسىنان سوڭ تىلشىلەر قاۋىمىن قالا ىرگەسىندەگى القاپتار ەمەس, شالعاي اۋىلداردىڭ جاي-كۇيى الاڭداتاتىنىن بىلدىك. سۇراق-جاۋاپتا تابيعي گاز, اعىن سۋ, سۋارمالى جەردىڭ جايى قاۋزالدى. ورايلى ساتتە ءبىز وبلىستاعى شەتكى اۋدانداردىڭ, سونىڭ ىشىندە مويىنقۇمدىقتاردى الاڭداتىپ وتىرعان ينتەرنەتتىڭ جايىن سۇراعان ەدىك.
– مۇنى ءبىلىپ وتىرمىز. ينتەرنەت جايىنا ءبىز عانا ەمەس, وزگە وڭىرلەر دە الاڭداپ وتىر. ءبىز تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن بىرگە جول كارتاسىن ازىرلەدىك. مۇندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان, ياعني ءبىز جانە كاسىپكەرلەر (Beeline, kcell, Altel) قانداي جۇمىس اتقاراتىن جىكتەپ بەرەيىن. اركىم ءوز جۇمىسىنا ىقتيات. ءبىز 2025 جىلعا دەيىن 367 ەلدى مەكەندى 4G-مەن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىز. سەبەبى مۇندا اكىمدىكتىڭ دە, كومپانيانىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى بار. قازىر مويىنقۇمداعى ۇلانبەل اۋىلىندا مۇلدەم بايلانىس جوق. ىرگەلەس سارىسۋ اۋدانىنىڭ 4 ەلدى مەكەنىندە دە سولاي. ءبىز مۇنى بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەشىكتىرمەي مىندەتتى تۇردە شەشەمىز, – دەدى ول.
ەستە بولسا, ەلدەگى بىرنەشە وڭىردە قۇرعاقشىلىق قىسىپ, اعىن سۋدىڭ تاپشىلىعى ءبىراز تيتىقتاتقان ەدى. «جامان ايتپاي جاقسى جوق» دەگەن. وسى رەتتە ءبىز ن.نۇرجىگىتوۆتەن جاۋىن-شاشىن مولشەرى از تۇسسە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قانداي ءىس-شارالاردى قولعا الاتىنىن سۇرادىق.
– ءبىز ەگىستىكتى سۋارۋعا 646 ۇڭعىما قازۋدى جوسپارلادىق. ول سۋ بيداي, ارپا, كوكونىس, جەمىس-جيدەك, تاعىسىن-تاعى ونىمدەردى سۋارۋعا ارنالعان. ال جايىلىم جايىنا قاتىستى باعدارلاما وسىدان 5-6 جىل بۇرىن ىسكە استى. جايىلىمدا ۇڭعىما قازعان شارۋا قوجالىعىنا, جەكە كاسىپكەرلەرگە 80% سۋبسيديا تولەندى. ءبىزدىڭ وڭىردە جاڭىلماسام, 3 مىڭنان اسا شارۋا قوجالىعى ۇڭعىما قازىپ, قازىر يگىلىگىن كورىپ وتىر. ارينە, قۋاڭشىلىقتا جاڭاعى ءبىز جوسپارلاپ وتىرعان ۇڭعىمالاردىڭ مىندەتتى تۇردە كومەگى بولادى. ەندى 646 ۇڭعىما جول كارتاسى بويىنشا 2025 جىلعا دەيىن قازىلۋعا ءتيىس, – دەپ جاۋاپ بەردى وبلىس اكىمى.