ەل تاۋەلسىزدىگى ەكونوميكانىڭ مىقتىلىعىمەن عانا مىعىم ەكەنى ءمالىم. ال ەكونوميكانىڭ قۋاتتى بولۋى ەلدەگى ءار مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, وندىرىلگەن ونىمدەردى تولىق وڭدەپ ءوز قاجەتىڭە جاراتا بىلۋدە. ودان قالسا, الەم نارىعىنا شىعارىپ پۇلداي ءبىلۋ ەكەنى بەلگىلى. سوندا عانا ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك نىعايىپ, ەل ىرگەسى بەكي تۇسپەك. بۇگىنگى ماقالامىزعا اتاتۇرىكتىڭ «ءبىر زاۋىت – ءبىر قامال» دەگەن قاناتتى ءسوزىن تاقىرىپ ەتىپ الۋىمىزدىڭ ءمانىسى دە وسىندا.
قازاقستاننىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن كەلەشەك ماقساتى دۇنيەجۇزىلىك نارىققا ەركىن ەنىپ, مۇددەلەس ەلدەرمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىقپالداسۋ ەكەنى ايان. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار ءتۇزىلىپ, ءىرى جوبالاردى ىسكە دە اسىرىپ جاتىر. ۇدەمەلi يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلاماسى دايىندالىپ, ەلدى يندۋستريالاندىرۋ شاراسى قولعا الىندى. ناتيجە جامان ەمەس. دەسەك تە, ماقساتتى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە شالاعايلىقتار دا بار. سونى بايقاعان ەل ۇكىمەتى باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن دايىنداۋدا ورىن العان كەمشىلىكتەردى جىبەرمەۋگە بارىن سالۋدا. اسىرەسە, جەڭىل ونەركاسىپتى ءوسىرىپ, ورلەتۋگە ىنتالى بولىپ وتىر.
باعدارلامانىڭ نەگiزگi مiندەتتەرiنىڭ ءبىرى, شيكiزاتتى تولىق وڭدەپ, سىرتقى نارىقتارعا باعىتتالاتىن مۇمكىندىگى مول, ساپاسى جوعارى ءونiم ءوندiرۋ بولىپ تۇر. سونىڭ ەسەبiنەن جەڭiل ونەركاسiپ ونiمدەرiنە دەگەن iشكi نارىقتىڭ قاجەتتiلiگiن قاناعاتتاندىرۋ دا ويدا بار. وسى ماقسات تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلسا ەڭبەككە قابiلەتتi حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وزدىگىنەن شەشىلەدى ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا 1,5 مىڭنان استام جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 90 پايىزدان استامىن شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار قۇرايدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە قىزمەت تۇتقاسىن نازىك جاندىلار ۇستاعان. ناقتى مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, سالادا 12 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ال 800 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردا 2,4 ملن. ادام ەڭبەك ەتەدى. اتالعان سەكتوردا ءوندىرىس كولەمى سوڭعى 4 جىلدا 1,6 ملرد. تەڭگەدەن 8,3 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوسىپتى. ونى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى باقتىباي قاسىمبەكوۆ ايتتى.
قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىندە شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ 51 پايىزىن توقىما بۇيىمدارى, 42 پايىزىن كيىم ءوندىرىسى, 7 پايىزىن بىلعارى مەن سوعان قاتىستى ونىمدەر قۇرايدى. وتكەنگە كوز سالساق, 2008-2013 جىلدار ارالىعىندا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا ەكسپورتتالاتىن باعالى ونىمدەردىڭ باعاسى 2,4 ەسەگە ءوسىپ, 39,3 ملن. اقش دوللارىنان 95 ملن. اقش دوللارىنا دەيىن جەتكەن. توقىما سالاسىنداعى نەگىزگى شيكىزات كوزى ماقتا مەن ءجۇن. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە شامامەن 100 مىڭ توننا ماقتا تالشىعى ءوندىرىلىپ, ونىڭ 95 پايىزى ەكسپورتتالادى. وسىلايشا, ماقتا تالشىعىنىڭ 95 پايىزى شيكىزات كۇيىندە شەتەل اسىپ, وتاندىق توقىما كاسىپورىندارىنا تەك 5 پايىزى عانا, ياعني جىلىنا 5 مىڭ تونناسى عانا قالادى ەكەن.
نەگىزى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ماقتانىڭ 30 پايىزىن وتاندىق كاسىپورىندار يگەرىپ, وڭدەي الادى. الايدا, باسقارۋ جۇمىسىنداعى ۇقىپسىز مەنەدجمەنتتىڭ سالدارىنان «Textiles.KZ» كومپانيالار توبىنىڭ تاراقتىق جانە كاردتىق جىپتەر وندىرەتىن «يۋتەكس» اق جانە «مەلانج» اق كاسىپورىندارى 2010 جىلدان بەرى قاڭتارىلىپ, توقتاپ تۇر. ەندى ولاردى قايتا ىسكە قوسۋ شارالارى قاراستىرىلىپ وتىر. ارنايى جوبا دا جاسالىپ قويعان. ول قازاقستان دامۋ بانكى مەن «قدب-ليزينگ» قولداۋىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جوبانىڭ قۇنى 5,4 ملرد. تەڭگە بولدى. قازىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ توقىما كلاستەرى كاسىپورىندارىن اينالىم قاراجاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نەسيە ءبولۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. اتالعان كاسىپورىندار تولىق قۋاتىندا ىسكە قوسىلعاندا توقىما كاسىپورىندارىنىڭ ماقتا-ماتا جىپتەرىنە دەگەن مۇقتاجدىعىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ, جاڭادان 500 جۇمىس ورنى اشىلادى.
ايتكەنمەن دە, قازىرگى كۇندە دە اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتپەگەن دۇرىس. سەبەبى, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭدەرىنە قاراماستان, ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەي بىلگەن كاسىپورىن دا بار. ول ماقتا-ماتا جىپتەرى مەن ماتا وندىرەتىن SouthTextiline.kz كومپانياسى. ونىڭ 2013 جىلعى جۇكتەمەسى 65 پايىزدى قۇراعان. بۇدان كورەتىنىمىز, وتاندىق كاسىپورىنداردا كەيىر باسشىلار جۇمىسىن دۇرىس جوسپارلاي بىلسە, ەندىگى بىرەۋلەرى مەملەكەتكە قول جايىپ, كومەك كۇتىپ وتىر. دەسەك تە, اعىمداعى جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە كىلەمدەر مەن كىلەم بۇيىمدارىن شىعاراتىن «بال تەكستيل» فابريكاسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ جىلدىق قۋاتى 2,3 ملن. شارشى مەتر كىلەمدى قۇرايتىن بولادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باستالعالى بەرى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا 15 كاسىپورىن ىسكە قوسىلعان. بۇيىرتسا, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 4 كاسىپورىندى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ءبارى قازىرگى زامانعى جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستىك جابدىقتارى بار كاسىپورىندار.
ءجۇن توقىما تالشىقتارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قىمباتى ەكەنى ءمالىم. ەلىمىزدە ءجۇن ءوندىرۋ 2000-2013 جىلدار ارالىعىندا 14,7 مىڭ تونناعا ارتىپ, 37,6 مىڭ توننانى قۇراپتى. رەسپۋبليكادا ءجۇندى باستاپقى وڭدەيتىن, جالپى قۋاتى 30 مىڭ توننادان اساتىن 15 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. جىل سايىن 40 مىڭ توننا ءجۇن قىرقىلادى. ونىڭ 15 مىڭ تونناسى بيازى, قالعانى جارتىلاي بيازى ءجۇن. وكىنىشتىسى, وتاندىق سالا كاسىپورىندارى وسى ازعانا ءجۇننىڭ 70 پايىزىن عانا يگەرىپ وتىر. بۇگىندە وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ شارالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. ايتپەسە, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ءجۇن جىپتەر وندىرەتىن جالعىز كاسىپورىن – «قوستاناي ءجىپ ءيىرۋ-توقىما فابريكاسى» جشس عانا. ول جىلىنا 180 توننا بيازى جانە جارتىلاي بيازى ءجۇن وڭدەپ, ودان 60 توننا ءجىپ يىرەدى.
نەگىزى ەلىمىزدە جۇننەن يىرىلگەن ءجىپتەرگە دەگەن قاجەتتىلىك 200 توننادان اسادى ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا بار-جوعى 5 پايىزعا دەيىنگى جۋىلعان بيازى جانە جارتىلاي بيازى ءجۇن عانا ءوڭدەلەدى. وسىعان قاراعاندا, ەكىنشى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ءوڭىرلەرىندە ءجىپ ءيىرۋ-توقىما فابريكالارىن سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت بولار.
تەرى يلەپ, بىلعارى جاساۋ حالقىمىزدىڭ ەجەلگى كاسىبى بولعانى ايان. بابالارىمىز بىلعارىدان كيىم, اياق كيىم جانە ءتۇرلى تۇرمىستىق بۇيىمدار جاساپ شىعاراتىن. بۇل زاتتىڭ ءباسى مەن باعاسى قازىرگى زاماندا دا جوعارى بولىپ تۇر. وسى كەزدە ەلىمىزدە جىل سايىن 10 ملن. تەرى, ونىڭ ىشىندە 2,5 ملن. ءىرى قارا مەن 7,5 ملن. ۇساق مالدىڭ تەرىسى جينالادى ەكەن. قولدا بار كاسىپورىنداردىڭ 175 ملن. شارشى دەتسيمەترگە دەيىن تەرى وڭدەۋ مۇمكىندىكتەرى بولسا دا, ءدال وسى كەزدە تەك 100 ملن. شارشى دەتسيمەترگە دەيىن تەرى وڭدەلىپ جاتىر. جينالعان تەرىلەردىڭ جالپى كولەمىن تاعى دا شوتقا سالىپ كورسەك, رەسپۋبليكانىڭ قولدانىستاعى كاسىپورىندارى تولىقتاي جۇمىس ىستەگەن كۇننىڭ وزىندە, بارلىق جينالعان تەرىنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن عانا وڭدەۋگە قاۋقارلى. ءتىپتى, وڭدەۋ ۇلەسى وسىنشالىقتى از عانا بولسا دا, كاسىپورىندار شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىلمەي وتىر. بىلعارى شيكىزاتىنىڭ 90 پايىزى قىرعىز ەلىنە اسىپ, ودان ءارى قىتايعا ەكسپورتتالادى.
وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن وراۋ ماقساتىندا, وسى ۋاقىتتا تەرىلەردىڭ رەسپۋبليكادان تىس شىعارىلۋىنا ۋاقىتشا تىيىم سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ پىسىقتالۋدا. مىسالى, ءبىر وداق اياسىنداعى بەلارۋس مەملەكەتىنە وڭدەلمەگەن تەرى شىعارۋعا تولىقتاي تىيىم سالىندى. تەرىلەردى جيناۋ جانە ولاردى وڭدەۋ تەڭگەرىمىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋلارعا زەر سالساق, تەرىلەردى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىنعان جاعدايدا, رەسپۋبليكادا جالپى قۋاتى 900 ملن. دەتسيمەترگە دەيىن تەرى وڭدەيتىن كاسىپورىندار سالۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ولاردان تۇسەتىن قىرۋار پايدا مەن جاڭادان اشىلاتىن جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن قازىرگىدەن دە نىعايتا تۇسەدى.
شىندىعىنا قاراساق, قازاقستان جەڭىل ونەركاسىپتىڭ بارلىق سەكتورلارىن لايىقتى دامىتۋ ءۇشىن جاقسى نارىقتىق مۇمكىندىكتەر اۋقىمىنا يە. الايدا, بۇل مۇمكىندىكتەر تولىقتاي پايدالانىلماي وتىر. جىل سايىن يمپورت ارتىپ كەلەدى. يمپورت ەكسپورتتان 10 ەسە اسىپ تۇسەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا تىگىن جانە توقىما سالاسىنداعى كاسىپورىندار زياتكەرلىك جابدىقتاردى قولدانىپ ءجۇر. دەسەك تە, سالانى تۇتاستاي العاندا, ازىرشە ولاردى پايدالانۋ جەتكىلىكتى تۇردە دامي قويعان جوق. قازىرگى وندىرىستە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى يننوۆاتسيالارمەن ءوزارا الماسۋ ماسەلەسى باسەكەگە قابىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى شارت جانە ول تۇراقتى تۇردە ينۆەستيتسيالار سالۋدى قاجەت ەتەدى, دەدى ب.قاسىمبەكوۆ. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەنگىزىلەتىن تەحنولوگيالاردىڭ يننوۆاتسيالىعىنا, عىلىمدى قاجەت ەتۋىنە ءمان بەرىلەتىن ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە. عىلىم ەكونوميكانىڭ سالالارىن دامىتۋدىڭ بولاشاعىن ايقىنداۋى ءتيىس. بۇيىرتسا, سالادا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار, جەڭىل ونەركاسىپ تەحنولوگيالارى جانە سالا بۇيىمدارىن قۇراستىرۋ ماماندىقتارى بويىنشا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرا الاتىنى كامىل. مىنە, سولار بولاشاقتا اتالعان سالانى دامىتۋ باعىتتارىن ايقىندايتىن بولادى.
ناتيجەسىندە زاماناۋي زاۋىت-فابريكالار بوي كوتەرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە تىرەك بولىپ, ءبىر-ءبىر بەرىك قامالعا اينالادى.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».