ءوز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە,
ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى.
ءى.جانسۇگىروۆ.
ونەر ادامدارىنىڭ ءومىربايانى كوبىنە-كوپ ءبىر-بىرىنە ۇقساستاۋ بولىپ ورىلەدى. قيىندىقتىڭ قانشاما قياسىنان وتكەن, تاعدىر تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي تارتقان ءابىلدا ايماق اعامىزدىڭ ءومىردەرەگىنە كوز سالىپ وتىرساڭىز, سىزداعان بارلىق جارانىڭ اۋىزىندا جۇرگەن اقىن عۇمىرىنىڭ سونشاما كەلتە كەلەتىنىن ۇققانداي بولاسىز. دۇنيەدە ءبۇتىن ادامدار قاق جارىلىپ, ونەردە ءبىر بولەك, ومىردە مۇلدەم باسقاشا كورىنە بەرەتىنى بار عوي. جۇرت الدىندا ماقالداتىپ ناسيحات ايتقانسىپ, ۇلى مۇراتتار تۋرالى شەشىلىپ سويلەيتىندەردىڭ تىرشىلىكتەگى تىرلىكتەرىنەن تۇزدىڭ ءدامى شىعىپ تۇرادى. باس پايداسى ءۇشىن ەشقانداي دا جاساندىلىقتان تايىنبايدى. ال حالىقارالىق فيزۋلي اتىنداعى ادەبي سىيلىقتىڭ, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەسى ءابدىلدا اعامىز كەيبىرەۋلەر سياقتى اسىپ-تاسپادى. ءوزىنىڭ قوڭىرتوبەل تىرشىلىگىمەن-اق قاراپايىم ءومىر كەشتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرگەن اعانىڭ استامشىلىعىن كورمەپپىز. سوندىقتان با ەكەن, كوزگە كورىنە بەرمەيتىن, ىشتەي ايقىن سەزىلىپ تۇراتىن ءبىر رۋحاني بايلانىس ءبىزدى تابىستىرعان ەدى. سول تانىستىق ۋاقىت وتە كەلە دوستىققا, سىيلاستىققا ۇلاستى. ابەكەڭنىڭ بالاداي پاك كوڭىلدى, اق سويلەپ, ادال كۇلەتىنى, شىندىقتى عانا جاقتاپ جۇرەتىنى, سىيلاستىقتىڭ سىرىن تەرەڭ بىلەتىنى ءبارىمىزدى دە قايران قالدىرۋشى ەدى. ول ادالدىقتىڭ اق جولىنان اينىماعان ادام. ولەڭدەرى كوكتەمنىڭ اق جاۋىنى سەكىلدى قۇيىلىپ تۇراتىن. ومىردەن دە اق جاۋىن سەكىلدى بەرەرىن سارقىپ توكتى. شالقار شابىتتى شايىرىمىزدى جوعالتىپ الامىز دەپ كىم ويلاعان؟
مەن ءابىلدا اعانى رەسپۋبليكا بويىنشا تۇڭعىش رەت جارىققا شىققان تاۋەلسىز «جىبەك جولى» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىنەن بىلەمىن. وسى باسىلىمدا اقىننىڭ ولەڭدەر توپتاماسى جاريالانىپ تۇردى. مەن سوندا ول دۇنيەلەردى وقىپ: «شىركىن-اي, مەن دە وسىنداي ولەڭدەر جازا السام عوي», دەپ ارماندادىم. ونىڭ وتتى جىرلارى بىزگە جىگەر بەردى. ءوز ولەڭدەرىندە ءداۋىر كەلبەتىن كەسكىندەي ءبىلدى. ۇلتتىق رۋحتى جانيتىن تۋىندىلارى عاجاپ-تى.
بىردە اقىندى كورمەك, تانىسپاق بولىپ رەداكتسياعا ارنايى ىزدەپ باردىم. ورتا بويلى, قاعىلەز كەلگەن قىرىقتىڭ قىرقاسىنداعى قاراپايىم جان ەكەن. مەنى جاتسىنعان جوق, بۇرىننان تانىس جانداي ەركىن اڭگىمەلەستى. وسى قاراپايىمدىلىعىنان عۇمىر بويى ارىلمادى. قۋانىشىمىز ورتاق ەدى. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى «اققۇس» اتتى رەسپۋبليكالىق ادەبي بايگە جاريالاندى. بۇل جارىستا ءابىلدا ايماقتىڭ اتى دارا شىعىپ الدا كەلدى. جۇلدەلى ورالعان اعانى «جىبەك جولى» جۋرنالىنا ىزدەپ بارىپ قۇتتىقتادىم. اقىننىڭ جۇزىندە ەرەكشە ءبىر تولقۋ بار ەدى. كادىمگىدەي قۋانىپ ءجۇردى. اقىندىقتىڭ اساۋ ارناسىنا اۋىلدان كەلىپ قوسىلعان وعان بۇل جۇلدە ۇلكەن شابىت سىيلادى. مىنە, وسىدان كەيىن ونىڭ ولەڭدەرى رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا ءجيى-ءجيى جارىق كورەتىن بولدى.
ءابىلدا ايماقتىڭ ساف التىنداي سىڭعىرلاعان, جاقۇتتاي جالتىلداعان جىرلارىن جاستار ءسۇيىپ وقىدى. ول قازاق پوەزياسىندا ءوز ورنەگىمەن ادەبيەت كوگىنەن ورىن العان ارقالى اقىنداردىڭ ءبىرى ەدى. «ولەڭ ماعان عاشىق-اۋ, مەن ولەڭگە, ۇقسايمىز با قىز جىبەك, تولەگەنگە... اينىمايتىن وتانىم, بالا-شاعام, شاڭىراعىم دا جىر مەنىڭ كەرەگەم دە», – دەپ ءوزىن ولەڭىمەن بولە جارمايتىن اقىن بەينەسىن ءوز شىعارمالارىنان تاباتىنبىز.
جيىرما جىل. بۇل ايتقانعا عانا وڭاي بولۋى بەك مۇمكىن. ابەكەڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالىن وسىنشا جىل اقىسىز-پۇلسىز قوعامدىق نەگىزدە باسقاردى. ول, سونداي-اق, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى بولاتىن. سوندىقتان ونى وڭتۇستىكتىكتەر «شىعارماشىلىق شىراقشىسى» دەپ اتادى. ول قازىعۇرت پەن قاراتاۋداي قاسيەتتى, كيەلى مەكەندەردىڭ ورتاسىنداعى تۇنىق بۇلاقتى تەل ەمىپ ءوستى. تاكەن ءالىمقۇلوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, توقاش بەردياروۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ شىعارمالارىمەن سۋسىندادى. ولاردى وزىنە ۇستاز تۇتتى. اقىن, جازۋشى دەگەن حالىق تەڭىز تولقىندارىنداي بۋىرقانىپ جاتادى. وسىنداي جانداردى باسقارۋ ءۇشىن دە مىنەز كەرەك. ابەكەڭ ءوزىنىڭ توزىمدىلىگىمەن, قاراپايىمدىلىعىمەن, ادالدىعىمەن, يماندى سەرىك ەتكەن يبالىلىعىمەن وبلىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ويابىن تابا ءبىلدى. الماتى قالاسىنان كەيىن رەسپۋبليكامىزدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اقىن, جازۋشىلار كوپ شوعىرلانعان. سوندىقتان وسىنداعى ءبىراز اقىن, جازۋشىلاردىڭ كىتابىن شىعارۋعا كومەك كورسەتتى. ولارعا قولداۋ جاساپ, ءتۇرلى ادەبي سىيلىقتارعا ۇسىنىپ وتىردى. ادەبيەتكە جاڭادان كەلگەن جاس تالانتتارعا جىلى ءسوزىن ايامادى.
جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانىندا تولە بي بابامىزدىڭ 350 جىلدىعى اتالىپ ءوتىلدى. مىنە, وسى ءىسساپاردا ابەكەڭمەن تۇڭعىش رەت ساپارلاس بولدىم. سونىڭ الدىندا عانا اتالمىش اۋداننىڭ 77 قارياسىن تاشكەنت قالاسىنا اپارىپ قايتقان ەدىم. سوندا تولە ءبيدىڭ تاشكەنتتەگى قابىرى باسىنا بارىپ قۇران وقىتتىق. بۇل سول ساپاردىڭ جالعاسى ىسپەتتى بولدى. جامبىل وبلىسىندا بابانىڭ كىندىك قانى تامعان جايساندا بولۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءابىلدا اعامەن شەشىلىپ, ەمەن-جارقىن سويلەسۋدىڭ رەتى وسىلاي كەلدى. ول كىسى جول-جونەكەي تولەبي تۋرالى تالاي اڭگىمە شەرتتى. اڭگىمە اۋانى ارتاراپقا اۋىسىپ, الەم ادەبيەتى جونىندە ءسوز ءوربىدى. ول تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ادەبيەتىن ءبىر قىدىرۋ جاقسى بىلەدى ەكەن. فيزۋلي اتىنداعى سىيلىقتى الاردا ىستامبۇلدا بولعانىن, سول ەل ادەبيەتى تۋرالى قىزعىلىقتى اڭگىمە شەرتتى. جالپى, ءابىلدا اعا تۇركىتىلدەس حالىقتاردان تۇرىك, قىرعىز, وزبەك اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن قازاقشاعا اۋدارىپ, گازەت-جۋرنالدارعا كوپ جاريالادى. ول تىنىمسىز ىزدەنىستە جۇرەتىن. ءتىپتى, ۇزاق جولعا شىققاندا ۇشاقتا دا, پويىزدا دا كىتاپ وقىپ نەمەسە الدەنەلەردى جازىپ وتىراتىن.
بىلتىرعى قوڭىر كۇزدە شىعىس قازاقستان وبلىسىنا جاساعان ساپارىمىزدا دەلەگاتسيا قۇرامىندا ابەكەڭ دە بار-دى. سوندا ورالحان بوكەيدىڭ كىندىك قانى تامعان شىڭعىستاي اۋىلىندا, وقىعان مەكتەبىندە, مۇراجايىندا بولدىق. كوپ اسەر الىپ قايتتىق. حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ سۇيىكتى دە, سۇلەي سۋرەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ورەكەڭنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «ايعاق» رەسپۋبليكالىق اپتالىق گازەتى تالانتتى جازۋشى تۋرالى جازىلعان ءارتۇرلى جانرداعى ماتەريالدارعا بايگە جاريالادى. قازىلار القاسى ءابىلدا ايماقتىڭ «قوبىز جىرى نەمەسە كەربۇعى كۇيى» اتتى جىر توپتاماسىن ءبىرىنشى ورىنعا لايىق دەپ تاپتى. جەڭىمپازعا تەمىر تۇلپار مىنگىزدىك. جۇلدەنى قازاقستان جازۋشىلار وداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق «ديدار» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان, ورالحاننىڭ دوسى ءجۇمادىل ادىلباەۆ تابىستادى. قۋانىش ۇستىندە ءابىلدا اقىن ورالحان بوكەيمەن العاش قالاي كەزدەسكەنىن اسەرلى ايتىپ بەردى. وسى كەزدەسۋ تۋرالى ارناۋ جازدى. ولەڭدەرىن وقىدى.
الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى – شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا وراي بىشكەك ساپارىنىڭ اسەرى ۇمىتىلار ما؟ ۇلى جازۋشى ماڭگى تىنىم تاپقان مەكەنى – اتابەيىتتە بولۋىمىز, بىشكەكتەگى مۇحتار اۋەزوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, ماناس ەسكەرتكىشتەرىنە گۇل قويۋ, مەملەكەتتىك مۇراجاي ەكسپوناتتارىمەن تانىسۋ ءبىزدى ۇلكەن اسەرگە بولەدى. كەيىننەن جازۋشىنىڭ تۋعان اۋىلى شەكەرگە دە ارنايى بارىپ قايتتىق. مىنە, سوندا ءابىلدا اعا «شىڭعىس شىڭى» اتتى ولەڭىن دەمدە-اق جازىپ تاستادى. سول جولى دا اقىننىڭ كوپ بىلەتىنىنە, كوپ وقيتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ماناسشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ اتى-جوندەرىن جاتقا ايتتى. وسى ءبىر ۇلى ەپوس تۋرالى وي تولعادى. شىڭعىس شىعارمالارىن تۇگەلدەي بىلەدى ەكەن. ال استانادا وتكەن ءحىى ەۋرازيالىق مەديا- فورۋمدا ابەكەڭدى جۋرناليستىك قىرىنان تانىدىق. ول قاي ساپاردان ورالماسىن جولجازبا, وچەركتەردى مولدىرەتىپ جازۋشى ەدى. ءبىر ەرەكشەلىگى, قالامگەر اعا كۇي تاڭدامايتىن.
ارەكەتتى, ابىگەرلى ءابىلدا ادەبيەتتىڭ ءتول پەرزەنتى بولدى. رۋحانيات الەمىنە قۇرىلىسشىلىقتان كەلگەنىمەن پوەزيادا ءوز كىرپىشىن ورنىقتى دا ءتۇزۋ قالاپ كەتتى. ونىڭ وتكىر, وجەت ولەڭدەرى تۋرالى قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى تۇمانباي مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ساكەن يماناسوۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ, ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى جاقسى پىكىرلەر جازدى. ءبىر عانا فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ: «ءابىلدا ايماقتىڭ جىرلارى – كلاسسيكالىق ولەڭدەر. مەن ونىڭ ولەڭدەرىن وقىپ شىقتىم. ءبىر ولەڭىندە: «تۇك تاپپاي پەندەلەردىڭ سەنىمىنەن, اندا-ساندا بايلارعا ەرىپ ۇرەم», – دەيدى. بۇلاي دەپ قازاقتا ءابىلدادان باسقا ءالى ەشكىم دە ايتقان جوق», دەپ جازۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟
ءورشىل ءومىر ءوز دەگەنىن جاسايدى. تاعدىردىڭ جازمىشىنان قاي ادام دا قاشىپ قۇتىلا المايدى. ۇلى جاراتۋشى دا جانى سۇلۋ ادامدارعا سۇلۋ ءولىم سىيلايدى-اۋ, شاماسى. ول ورالحان اعاسىنا ەلىكتەپ ەدى. سول اعاسى سياقتى ابەكەڭ دە ۇيقىسىنان ويانباي قالدى.
ءومىر-اي دەسەڭشى... ءابىلدا اعام ءار كەلگەن سايىن ماعان: «دۋلات, باۋىرىم, سەن تۋرالى مىقتى ءبىر ماقالا جازامىن», دەيتىن. وكىنىشتىسى سول, وزەك ورتەنىپ, ول تۋرالى ەستەلىكتى مەن جازىپ وتىرمىن...
دۋلات ءابىش,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.
شىمكەنت.