وعان قولداۋ جاسالسا, ۇلتتىق برەندكە اينالار ءونىم تۇرلەرى كوبەيەدى
عىلىم ەل ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا, يندۋسترياسىنىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت جاساۋعا ءتيىس. ونىمەن بايلانىسى بولماعان جالاڭ, قۇرعاق كۇيىندەگى, وزىمەن-ءوزى تۇيىقتالعان عىلىمنان كەلەر پايدا شامالى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى باستى تالاپ پەن تياناقتى تۇجىرىمنىڭ ءبىرى وسىنداي. ارينە, سوڭعى كەزدە عىلىمنىڭ وندىرىستەن الشاقتاپ بارا جاتقانى, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءوندىرىستىڭ ورگە باسۋىنا تيگىزەتىن پايداسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تومەندەپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس.
ەندەشە, ەلىمىزدە عىلىم مەن عالىم مارتەبەسىن بيىكتەتۋ, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ەكى ۇعىمنىڭ قادىر-قاسيەتىن كوتەرۋ ىسىنە شۇعىل بەتبۇرىس قاجەت دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, 2050 جىلعا قاراي الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ باستى فاكتورىنىڭ ءبىرى عىلىم بولماق. عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا ماسەلەسىنە وسى باستان ايرىقشا ءمان بەرىلۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا ەكەنى حاق.
بۇل ورايدا, عالىمدار جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تەك وزدەرىمەن وزدەرى توماعا تۇيىقتالىپ قالماۋى كەرەك. ياعني, عالىمداردىڭ عىلىمعا جۇمسايتىن اقىل-ويلارى مەن كۇش-قايراتى ءوندىرىس پەن يندۋستريا وكىلدەرىنىڭ قام-قارەكەتتەرىمەن ۇشتاسىپ, ۇيلەسىم تابۋى ءتيىس. نەمەسە, كەرىسىنشە, وندىرىسشىلەر دە عىلىمعا قاراي بۇيرەكتەرىن بۇرىپ, يكەمدەلە تۇسەتىن بولسا, ورتاق ناتيجە دە كوپ كۇتتىرمەسى كامىل. قىسقاسى, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ عىلىمعا جاڭاشا كوزقاراس جونىندەگى تۇجىرىمدارى الداعى عۇمىرىن عىلىمعا باعىتتاۋعا, وعان سارپ ەتۋگە ءازىر جاس ماماندارعا دا ۇلكەن قولداۋ دەپ بىلەمىز.
ءيا, سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق قوعامدا عىلىممەن اينالىسۋدىڭ كەلەشەگى مەن ومىرشەڭدىگى تومەن دەگەنگە ساياتىن تىم بىرجاقتى كوزقاراستاردىڭ ورنىعا باستاعانى دا بەلگىلى. وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەن پرەزيدەنت جولداۋىنان كەيىن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە داڭعىل جول اشىلادى دەگەن ويدامىز. عىلىمي ىزدەنىستەر مەن جاڭالىقتار تەك ورتالىقتا جاسالمايدى. وعان رەسپۋبليكا ءوڭىرلەرىندە شوعىرلانعان عالىمدار توبى دا وزدەرىنىڭ سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسا الادى. مۇنداي الەۋەتتى ەسكەرمەۋ ەش مۇمكىن ەمەس.
وسى ورايدا مەن ناقتى مىسالدارعا توقتالىپ, جاڭگىر حان اتىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ بۇگىنگى اتقارىپ جۇرگەن ءىس-قيمىلدارىنا توقتالا كەتكىم كەلەدى. ولاردىڭ قازىرگى عىلىمي ىزدەنىستەرى ءمانى مەن ماڭىزى جوعارى, عىلىمنىڭ قاتىسۋىن قاجەت ەتەتىن يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا باعىتتالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بيوتەحنولوگيا, يحتيولوگيا ءجانە بالىقتاردى جاساندى جولمەن كوبەيتۋ, مۇناي حيمياسى ءجانە قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرۋى مۇمكىن نىسانداردىڭ ەكولوگيالىق مونيتورينگى باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, عىلىم مەن جوعارى وقۋ ۇدەرىسىن ينتەگراتسيالاۋ ءۇردىسى ناتيجەلى جۇزەگە اسۋدا.
ايماقتاعى جوعارى وقۋ ورنى كوپتەگەن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, ۇلتتىق كومپانيالارمەن جانە جەرگىلىكتى كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, «پاراسات» ۇلتتىق حولدينگى جابىق توعاندا بەكىرە بالىقتارىن ءوسىرۋ جوباسىنا 900 ميلليون تەڭگە ءبولدى. قازىر «اكۆاكۋلتۋرا عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنداعى» تۇيىق جۇيەلى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قوندىرعىلارىندا ورىس جانە ءسىبىر بەكىرەلەرى وسىرىلۋدە. بەكىرە بالىعى تابيعي ورتاعا قاراعاندا, وسىنداي جابىق كەشەندەردە ەكى ەسە جىلدام وسەدى. دەمەك, ودان ءونىم الۋ ۇدەرىسى دە سونشالىقتى شاپشاڭداي تۇسپەك. بالىقتار مامانداردىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولاتىندىقتان ودان الىناتىن ءونىمنىڭ دە ساپاسى جوعارىلايدى.
جوبا ويداعىداي جۇزەگە اسقان جاعدايدا مۇندا جىلىنا 8 توننا قارا ۋىلدىرىق پەن 86 توننا قىزىل بالىق ەتى وندىرىلەدى جانە جايىق وزەنىنە جىل سايىن ءبىر ميلليونعا جۋىق بەكىرە شاباقتارى جىبەرىلىپ وتىرادى. ول ءوز كەزەگىندە جايىق وزەنى مەن كاسپي تەڭىزى باسسەينىندە قىزىل كىتاپقا ەنگەن قىزىل بالىق قورىن ساقتاپ, كوبەيتۋگە وڭ ىقپال ەتپەك. كاسپي تەڭىزىنە ەنشىلەس قازاقستان, رەسەي, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان جانە يران مەملەكەتتەرىنىڭ 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بەكىرە بالىعىن اۋلاۋعا موراتوري جاريالاعانى بەلگىلى. مۇنداي شەشىم قابىلداۋعا تەڭىزدى مەكەن ەتەتىن باعالى بەكىرە بالىقتارى قورىنىڭ ازايۋى سەبەپ بولىپ وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, سوڭعى ون جىلدا تەڭىزدەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىق قورى ەلۋ پايىزعا كەمىگەن.
جابىق كەشەندە بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋ جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعى قانداي ەكەنىن وسى مالىمەتتەرگە قاراپ-اق باعامداي بەرۋگە بولادى. ورالداعى وسى بەكىرە زاۋىتى ىسكە قوسىلعاندا جۇزدەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. عالىمدارىمىزدىڭ اتالمىش جوباسى وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە كەلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وڭ باعاسىن الدى. بولاشاعى زور سالا ەكەندىگىن ايتقان ەلباسى اكۆاكەشەندەگى ءونىمدى ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ جانە وتاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋدى مىندەتتەدى.
ءوز شيكىزاتىمىزدان قۋات ۇنەمدەپ, جىلۋدى جاقسى ساقتايتىن جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ جوباسىنىڭ ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە جاھان جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلاتىنى جەرگىلىكتى عالىمدارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى كوبىكشىنى, كوبىكبەتون, جىلۋ ساقتاعىشتىعى وتە جوعارى كىرپىشتەر مەن جاساندى قيىرشىقتاستار شىعارۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلە. مۇنداعى ءاربىر ءونىم پاتەنتتەلگەن جانە ولار ادەتتەگى قۇرىلىس ماتەريالدارىنان ەكى ەسە جەڭىل بولىپ كەلەدى. اتالمىش جوبا 2013 جىلى «شاپاعات» رەسپۋبليكالىق ونەرتاپقىشتار بايقاۋىندا جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك ونەرتابىسى دەپ تانىلعان بولاتىن.
سونداي-اق, جاس عالىمدارىمىز ويلاپ تاپقان جاڭا مويىنتىرەكتەر مەن كرەستوۆينالار اۆياتسيا, ماشينا جاساۋ, مۇناي وڭدەۋ, تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالالارىندا كەڭ قولدانىسقا ەنۋگە ابدەن لايىق. ويتكەنى, ىشىندە سەرىپپەسى بار مويىنتىرەكتەر قازىرگى قولدانىستاعىلارعا قاراعاندا بەس ەسە ۇزاعىراق قىزمەت ەتەدى. جەلىنىپ بىتكەندە وزدىگىنەن توقتاپ قالمايدى. سونىڭ ارقاسىندا قاۋىپسىزدىك ارتادى. بۇگىندە ورال وڭىرىندە مۇناي ونىمدەرىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار ءبىزبەن جۇمىس ىستەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنت ءتورت ت ۇلىكتى تۇلەتىپ, قارا جەردەن ءنار الۋدى جاڭعىرتۋعا شاقىردى. اتا كاسىپتى مىقتاپ قولعا الىپ, اگرارلىق سالانى يننوۆاتسيالىق ادىسپەن دامىتۋدىڭ قىر-سىرىنا توقتالدى. وسى ورايدا اگرارلىق-تەحنيكالىق باعىتتاعى جوعارى وقۋ ورنى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزىپ قانا قويماي, وقۋ-عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق جۇمىسىن تابىستى جۇزەگە اسىرا ءبىلدى.
مۇندا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن جولعا قويۋعا, اقجايىق ەتتى-ءجۇندى قويلارىن وسىرۋگە دە باسا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا وقۋ ورنى بازاسىندا 7500 باس بيازى ءجۇندى اقجايىق ەتتى-ءجۇندى قوي, 5000 گەكتارعا جۋىق جەر بار. رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ءىرى قارا شارۋاشىلىعى بويىنشا ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى ەنگىزۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋدا. وبلىستا ەتتى ءىرى قارانىڭ دامۋىن, قوي شارۋاشىلىعى, جىلقى جانە تۇيە شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن دا عىلىمي جاعىنان قامتاماسىز ەتەمىز.
عىلىم ارالاسپاعان جەردە ءوسۋ دە, ىلگەرىلەۋشىلىك تە جوق ەكەنىن پرەزيدەنت جاقسىلاپ تۇرىپ, جىلىكتەپ شاعىپ ايتىپ بەردى. ەلباسى ايتقانداي, عىلىم ارالاسسا, كەز كەلگەن ءوندىرىستىڭ شىعاراتىن ءونىمىنىڭ سانى دا, ساپاسى دا ارتا تۇسەدى. ونەركاسىپ ورىندارى مەن يندۋستريا وكىلدەرى عالىمداردان وزدەرىنىڭ قاجەتىن الىپ جاتاتىن بولسا, ودان ەكى جاق تا ۇتادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ جاس عالىمداردىڭ جاڭاشىل يدەيالارىن ۇدايى قولداپ, قۋاتتاپ وتىرادى. اگرارلىق سالاعا باعىتتالعان وننان استام يننوۆاتسيالىق جوبانى وبلىس باسشىسى بەكىتكەن «يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەردى تاراتۋ جانە ەندىرۋ بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قارجىلاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا قازىرگى زامانعى گەنەتيكالىق ادىستەر بويىنشا اسىل تۇقىمدى مالدىڭ اتا تەگىن انىقتاۋ, گەنەقوردى ساقتاۋ, عىلىمي نەگىزدە قولدان ۇرىقتاندىرۋ, جايىلىمدار جاعدايىن زەرتتەپ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, سونداي-اق, ءتورت ت ۇلىكتەگى جۇقپالى جانە پارازيتتىك پاتالوگيالاردىڭ الدىن الۋ, تانۋ, ەمدەۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ جوبالارى بار.
ەلباسى جولداۋىنان تۋىندايتىن ماڭىزدى مىندەت-ماقساتتار سارالانعان وبلىس اكتيۆىندە سويلەگەن سوزىندە ءوڭىر باسشىسى الداعى جۇمىستىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. سونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا ايرىقشا توقتالىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىندە بيزنەستىڭ دامۋىنا, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بوگەت جاسايتىن بارلىق كەدەرگىلەردى جويۋ جونىندە ناقتى شارالار الىناتىنىن جەتكىزدى.
ءيا, پرەزيدەنت جولداۋىنان كەيىن بولاشاقتا عىلىمسىز ءوسۋ دە, دامۋ دا جوق ەكەنىنە ايقىن كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ءتۇيىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى جولداۋ تالاپتارىنا ساي عىلىمي اقىل-ويلارى مەن ءىزدەنىستەرىن ءوندىرىستىڭ ورگە باسۋىنا, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ وركەندەۋىنە جانە مۇندا قولعا الىنعان رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق ايرىقشا جوبا – اكۆاكەشەن ونىمدەرىنىڭ ۇلتتىق برەندكە اينالۋىنا باعىتتاپ جۇمىلا ەڭبەك ەتە بەرمەك.
قازىباي بوزىموۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
باتىس قازاقستان وبلىسى.