اڭقاسى كەپكەن, كونە ارباداي ارسا-ارساسى شىققان, تۇرمىسى جۇدەۋ, ءوڭ بويىنان ەنجارلىق پەن ەرىنشەكتىكتىڭ ءيىسى بۇرقىراعان سۇرىقسىز اۋىلدىڭ شەتكەرەگىندىگى مىجىرايعان موسقال ءۇيدىڭ الدىندا كۇرسىنگەندە اۋزىنان جالىن اتىپ, وزەگىنە ءورت, كوكىرەگىنە دەرت تۇنعان, بەلى بۇكىرەيگەن باكەنە بويلى بەيباق وتىر. سورلى بەيباقتىڭ تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن اللاسىنان جالبارىنىپ سۇرايتىن ءبىر عانا تىلەگى بار. «ە, اللا, ءوزىمدى الساڭ ال, پەيىلىمدى الا كورمە» دەگەن كەڭقولتىق قازاقتىڭ ءبىر قىزى ەدى. ەس جيعالى بارشىلىقتىڭ بازارىندا نە ىشەمىن, نە كيەمىن دەمەي توقشىلىقتىڭ تايقازانىندا تولىقسىپ ءوستى. ءبىر ەركەكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان سوڭ دا جوقشىلىق دەگەن جاماندىعىڭ ماڭىنا جولاماپتى. شالى بايعۇس تابىسكەر ەدى عوي, جوقتان بار جاساۋدىڭ مايتالمانى بولاتىن. قۇدايعا تاۋبە, جۇرت قاتارلى ءومىر ءسۇردى, ىشكەنى الدىندا, ىشپەگەنى ارتىندا شاتتىقتى-شادىماندى, شۋلى-دۋماندى عۇمىر شىركىن ديىرمەننىڭ تاسىنداي شىر اينالىپ وتە شىقتى. ديىرمەنگە تۇسكەن بيدايداي تاعدىر دا ۇنتاقتالادى دەپ كىم ويلاعان؟
ەندى مىنە, اللادان اق اجال تىلەپ وتىرىسى مىناۋ. كىمنىڭ شىبىن جانىن قيعىسى, اسىل دەنەسىن قارا توپىراققا جاپقىسى بار؟ الايدا, اقبىلەك اجە تاعدىرىنا باياعىدا مويىنسىنعان. ونى مويىنسىندىرعان, موجىتقان, مىجىرايتقان, مۇجىگەن نەندەي جاعداي؟
– اق اجە, نەسىنە شالىڭىزدىڭ سوڭىنان كەتۋگە اسىعا بەرەسىز؟ بازارلى ءومىرىڭىز ءالى دە الدا. شىراعىڭىز تۇگەل سونگەندەي, تۇڭىلە بەرەتىنىڭىز نەسى وسى؟–دەيدى ەركە كەلىندەرىنىڭ ءبىرى شولپان.
«شىراعىڭىز» دەيدى-اۋ. اقبىلەك اجەنى شەرلى شۇڭقىرعا, قايعىلى قاپاسقا مەزگىلىنەن بۇرىن سۇڭگىتكەن سول «شىراقتارى» ەمەس پە؟
ەندى ەسىنە ءتۇسىپ وتىر, ول كەزدە مۇحيت مارقۇم ءتىرى بولاتىن. قىم-قۋات قىزمەتىنەن قولى ءبىر ءسات بوساپ, ۇيدە تىنىعىپ جاتقان. بارلىق بالالارى ۇيدە. قارا قازان توقشىلىقتان تىنىمسىز حابار تاراتىپ بۇلك-بۇلك قاينايدى. اقبىلەك ءۇيدى جيناستىرىپ ءجۇرىپ-اق بارىنە ۇلگەرەدى. شاشتارى جالت-جالت ەتكەن ەكى قىزى وزدەرىنشە قولعابىس جاساۋدا. بالالاردىڭ ءبىرى ەسىك الدىنداعى ساكى اينالاسىنا سۋ سەبەلەۋدە. ەندى ءبىرى قولىنا كۇرەك ۇستاپ, اعاشتاردىڭ ءتۇبىن قوپسىتۋدا. بەرەكە-قۇت, باقىت-قۇستىڭ باسى اينالىپ وسى ءۇيدى توڭىرەكتەپ ۇشىپ جۇرگەندەي.
ەت جەلىنىپ داستارقانعا باتا-تىلەك ايتىلاردا مۇحيت قولىن جايىپ:
– شىراقتارىم, الدارىڭدا ءالى تالاي اسۋ بەرمەس قيا-قۇز بار, سولاردان سۇرىنبەي وتكىزەتىن جالعىز كۇش ول – ىنتىماق. ىنتىماق جۇرگەن جەردە ىرىس تا, بەرەكە دا بار. ءبىر-ءبىرىڭدى جاتتاي سىيلاڭدار. مىنە, سەندەرگە بەرەر باتام وسى,– دەگەن.
تەگىندە, مۇحيت قۇدايسىزدار قاتارىندا بولاتىن. لەنيندىك ۇلت ساياساتىنا, كەمەلدەنگەن كوممۋنيزمگە كوز جۇمىپ سەنىپ, ءتاسپى اۋدارعان, جاسىرىنىپ قۇران وقىعاندارعا قىرىن قارايتىن. جەتپىس جىلدىق يدەولوگيانىڭ جەمىسىن جۇرەگىنەن ج ۇلىپ تاستاۋ وڭاي ما؟ دامنەن سوڭ ارۋاقتارعا ارناپ بەت سيپاماسا دا بالالارىنا ارناپ وسيەت ايتىپ وتىر. تەگى, جاراتقان يەمىز كۇناھار پەندەسىنىڭ بىلمەي ىستەگەن كىنالارىن كەشىرەدى دەسەدى عوي. مۇحيتتىڭ دا ءبىر بىلمەستىگىن كەشىرىپ, وسى ءسوزدى ادەيى اۋزىنا سالعان شىعار-اۋ.
«شىراقتارىم» دەدى-اۋ سوندا. شىراقتىڭ دا مايى تاۋسىلسا ولىمسىرەپ قانا سۇمىراي ساۋلە شاشاتىنىن سول كەزدە ويلاپ جاتتى عوي دەيمىسىڭ. ءيا, شامنىڭ جارقىراۋىنا قۇتى تۇبىندەگى ماي اۋاداي قاجەت. سول سياقتى بالالاردىڭ بارقادارلى باقىتى, ىنتىماعى مەن تاتۋلىعى, ءوزارا سىيلاستىعى ءۇشىن اتا-انا جۇرەگىنەن بولىنگەن جىلۋ, ءتۇزۋ تاربيە كەرەك. قۇدايىم-اۋ, سوقتالداي ءتورت ۇل مەن ەكى قىز ءجون-جوبا, ءتالىمدى تاربيە كورمەي ءوستى دەپ كىم ايتا الار؟ اسقار تاۋداي اكەنىڭ قىزمەتى, ءتىپتى, جۇرگەن-تۇرعانىنىڭ ءوزى تاربيە ەمەس پە ەدى؟ «انانى ءۇيت, مىنانى ءبۇيت» دەپ كۇندەلىكتى توبەسىنە توقپاقتاپ وتىراتىن توعىشار, توپاس بالادان تولىققاندى ازامات جاساپ شىعارۋ دانىشپاننىڭ دا قولىنان كەلمەس. بالا ءبارىن دە ءوزى ءبىلىپ جۇرەگىنە توقىماس پا؟ ايتپەسە, وسى التاۋدىڭ تاربيەسى جاقسى بولسىن دەپ اكە شىركىن نە ىستەمەدى؟ ۇيىنە ۇنەمى سال-سەرىلەردى, شەشەندەر مەن كوسەمدەردى ەرتىپ كەلەتىن. «وسىلارعا قاراپ بوي تۇزەسىن, ۇيرەنسىن», دەگەندىك ەدى مۇنىسى. ۇيگە كىتاپتاردى, گازەت-جۋرنالداردى دا ءۇيىپ-توگىپ تاسيدى. ۇيىنە قادىرلى قوناق كەلسە, بالالاردى بولەكتەمەي, جانىنا وتىرعىزادى. «ۇلاعاتتى سوزىنەن, ءجۇرىس-تۇرىسىنان ساباق السىن, ۇلكەن كىسىلەرگە ەلىكتەپ ءوسسىن» دەگەن تىلەۋقور پەيىلى ەدى بۇل. سويتكەن شىراقتارىنىڭ جارىعى تۇبىنە تۇسپەي جۇرەك جانشىتىپ جاتقانى مىناۋ.
اقبىلەك اجە بيىل ءساتىن سالسا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققانىن ابىسىن-اجىن ىشىندە دۇركىرەتىپ ءبىر تويلايمىن دەپ ويلايتىن. وسىعان دەيىن ول تىرشىلىك بازارىندا ەركىن جۇزگەن كوپ ەركەنىڭ ءبىرى-تۇعىن. ءومىرىنىڭ ۇستىندە ك ۇلىمسىرەپ تۇرعان كۇنشۋاق, اجارلى اشىق اسپان بار-دى. سول اشىق اسپاننىڭ ۇستىنە سۇرعىلت بۇلت ويناپ شىعا كەلىپ, توبەسىندە نايزاعاي كۇركىرەيدى دەگەن تۇسىنە دە كىرمەپتى. مۇزارتتاي بولىپ وتىرعان مۇحيت اياق استىنان مۇرتتاي ۇشتى دا, كوزدى اشىپ-جۇمعانشا اتا-بابالارى كەتكەن اۋىلعا اتتانىپ جۇرە بەردى. ارينە, مۇحيتى قۇزعىن ەمەس, ەكى ءجۇز جىل جاسايتىن. ەرتە مە, كەش پە اللا الدىنداعى اماناتىن تاپسىراتىنىنا كۇمانى جوق-تى. بىراق, اقبىلەكتىڭ جانىن جەگىدەي جەگەن جايت مۇلدەم باسقا ماسەلە ەدى.
مۇحيتى قالاي ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندى, سولاي ءتورت پەرزەنتى ءوزىن ءتورت جاقتان تىپىر ەتكىزبەي اش بورىدەي تالاۋعا كىرىستى. اكە قادىرىنىڭ توپىراعى كەپپەي جاتىپ, باياعىدا ەنشىلەرىن الىپ كەتكەن ءتورت ۇل دۇنيە-م ۇلىككە تالاستى باستاپ كەتتى. «انانى مەن الامىن, مىنانى مەن الامىن» دەگەن دۇنيە ءبولىس سوڭى ۇلكەن داۋ-دامايعا ۇلاستى. ءبىر ۇيادان تۇلەپ ۇشقان بالاپان-قازدار ءبىر-بىرىمەن اتا جاۋداي وشىكتى. ءبىرىن-ءبىرى اتۋعا وقتارى جوق. تابىلا قالسا, مىنا كوزقاماندار ءبىرىن-ءبىرى قاسىرەتكە قيىپ جىبەرۋدەن دە تايىنبايتىن ءتارىزدى. «مال الاسى – سىرتىندا, ادام الاسى – ىشىندە», دەپ اتام قازاق تەككە ايتپايدى ەكەن-اۋ. «شىراعىم» دەپ ەمىنىپ كەلگەندەرى شۇبار الا جىلان بولىپ شىقتى. مۇنشاما دۇنيەقوڭىز بولار ما؟ ۇلدى ۇل دەلىك, ال انا ءورىسى بولەك, جات جۇرتتىق جالماۋىزدارعا نە جورىق؟ «اكەمىزدىڭ بىزگە دە بەرەشەگى بار» دەپ ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوزىنشە اقبىلەكتى جەرگە قاراتتى. سونشالىقتى اكەلەرىنە نە وتكىزىپ قويىپتى؟ بار كىناسى تۇمسىقتىعا شوقىتپاي, قاناتتىعا قاقتىرماي وقىتىپ, ماپەلەپ وسىرگەنى مە؟ ۇزاتىلعان جەرلەرىنە دە ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ شىعارىپ سالعان جوق پا؟ ەندەشە, شيدەن تىسقارى شىققان قىزدارىنىڭ مۇنىسى نەسى؟ وي, كۇيدىرگىلەر-اي, كۇيدىرىپ ءبىتتى. اقبىلەكتىڭ ءوز قولىن ءوزى كەسە الماي پۇشايمان كۇي كەشكەن ءساتى ەدى بۇل.
دۇركىرەگەن كەڭەس ۇكىمەتى كۇيرەپ, بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن كەتكەن ءبىر الاساپىران زامانداردا مۇحيت تا جەر تايانىپ وتىرىپ قالعان جوق, كوپپەن ىلەسىپ كوشكە ىلەستى. اۋەلى ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىن اشىپ ەدى, بارا-بارا ساۋداسى ءجۇرىپ, تويحانا سالدى. سول, سول-اق ەكەن, دۇنيە دوڭگەلەنىپ ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى جامالا بەردى. جۇرت جاپاتارماعاي ەكى قاباتتى ءۇي سالا باستاعاندا ول جەرتولەسىنىڭ ءوزى ۇلكەن تۇراقجاي بولاتىن ءۇش قاباتتى ساراي سالۋعا كىرىسىپ كەتتى. شەرتىپ ءجۇرىپ شەتەلدىك كولىكتەر الىپ, شايقالتىپ ءمىندى. مۇنى كورگەندەر: «ە, بۇرىننان قوماقتى قورى بار مۇحيت بايىماعاندا, كىم بايىماق؟» دەستى. بۇرىنعىداي ءبىر كەڭشاردىڭ ديرەكتورى بولماي-اق, داۋلەتتى داۋرەن سۇرۋگە بولاتىنىنا كوزى جەتتى. ەكى قىزىن قۇتتى جەرلەرىنە قوندىردى. ءتورت ۇلدىڭ كەنجەسى وزىمەن بىرگە قالدى دا, ۇشەۋىنە داڭعىرلاتىپ ءۇي سالىپ بەردى. ديپلومدارىن قولدارىنا العانشا قارايلاسقانى بىلاي تۇرسىن, قىزمەتكە جايعاسۋلارىنا دەيىن قول ۇشىن سوزدى.
ءتۇتىنى بولەك ءۇش ۇل مەن بوساعاسى بوتەن ەكى قىزدىڭ ەندى قاراشاڭىراقتان دامەتەر ەشتەڭەسى جوق ەدى. بىراق, ءىبىلىس ىلەستىرىپ, شايتان شاقىرسا پەندە دەگەن لەزدە تۋرا جولدان جاڭىلىسادى ەكەن. مۇحيتتان قالعان مال-مۇرانى مىگىرسىز بولۋگە كەلگەندە ءبىر قۇرساقتان شىققانداردىڭ مۇددە-ماقساتتارى ءبىر ارنادان تابىلماي-اق قويعان. وسى داۋدىڭ سوڭى دولى داۋىلعا اينالىپ, اعايىندىلار ارباسىپ, ءبىرىن-ءبىرى سوتقا سۇيرەلەگەن. دۇنيەقوڭىزدىقتىڭ, دۇلەي دەرتتىڭ اسقىنعانى سونشالىق, بالالار كوز الدىندا جىرتقىشتارعا اينالىپ بارا جاتتى. اجارىنان ءار تايىپ, اجىمدەرى تەرەڭدەگەن, بىلەكتەرى قۇسەتتەنىپ, ءجۇرىپ-تۇرۋى مۇڭعا اينالعان سەكسەندەگى سەلكىلدەپ وتىرعان اجە باۋىرىنان شىققان بولتىرىكتەردى بۇعالىقتاۋعا ءال-دارمەنى جەتپەيتىنىن دە الدەبىر تۇيسىكپەن سەزىندى. ول «ەسىڭ بار ەدى عوي» دەپ ەرەسەگىنە جۇگىنىپ كوردى, بولمادى, توقتامادى. اۋىزى دۋالى دەگەن قارتتار مەن كۇيەۋىنىڭ ۇزەڭگىلەستەرىن, اعايىن-تۋىسقاندارىن شاقىردى. تۋىستار تارىداي شاشىراپ تاۋسىلۋعا اينالىپتى. كوز كورگەندەر دە كوپ بولماي شىقتى. اقبىلەك اجەنىڭ ۇرى كوڭىلى جينالعاندار مىنا جۇگەنسىزدەرگە ءجون-جوبا كورسەتەدى دەۋمەن دامەلى. قايداعى, كەلگەندەردىڭ اس ءىشىپ, اياق بوساتقاننان باسقا تۇك تە پايداسى بولمادى. اقىلدارىن ات تەۋىپ كەتكەن بە, ءبارىنىڭ دە ايتارى بىرەۋ: «قايتەسىڭدەر, بالالار, ءبىر-ءبىرىڭدى سىيلاساڭدارشى». وسىنى اقبىلەكتىڭ ءوزى دە ايتپاي ءجۇر مە ەكەن؟ و, نەسى-ەي, ءبىرىنىڭ اۋىزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي, ءبىر ىزدەن شيىرلاپ شىقپاي قويعاندارى. «اكەلەرىڭ مۇحيتتى كورىپ ەدىك. جىگىتتىڭ تورەسى ەدى. ارۋاقتى مازالاماڭدار. كورىندە تىنىش جاتسىن. دۇنيەگە تالاسپاڭدار», دەپ كەسىپ-كەسىپ نەگە ايتپايدى؟ الدە ارقايسىسى ءبىر-ءبىر دۇلەيگە اينالعان دۇنيەقوڭىز دۇمبىلەزدەردەن اياق تارتادى ما؟
ەتتى جەپ, ءتىسىن شۇقىپ, قولىن جۋىپ بولعاندار بەيبىت تاراستى. اقبىلەكتىڭ سىنىق كوڭىلى ودان سايىن ورتايىپ قالدى. «نەگە عانا شاقىردىم ەكەن وسىلاردى؟».
... سۇمدىقتىڭ كوكەسى ەكى اي وتكەننەن سوڭ بولدى عوي. ورتانشى ۇل اكەسىنەن قالعان تاۋ ەتەگىندەگى ساياجايعا بارا قالادى. قاسىندا ەكى-ءۇش دوس-سىرلاسى بار. ساياجايدا اعاسى ءبىر توپ جولداستارىمەن دەمالىپ جاتىر ەكەن. تەگى, تۇنىمەن تەنتەك سۋدان سىمىرگەن بولار, بەتتەرى دومبىعىڭقى. جۇزدەرى سۋىق. سوزدەرى تۇيەدەن تۇسكەندەي.
– نەگە كەلدىڭ؟– دەيدى ۇلكەنى.
–دەمالۋعا.
–نەمەنە, مەنىڭ وسىندا ەكەنىمدى بىلمەدىڭ بە؟
– بىلگەنىم جوق.
– كەت, وندا.
– كەتپەيمىن. بۇل مەنىڭ اكەمنىڭ داچاسى.
– مەن ساعان اكەڭنىڭ داچاسىن كورسەتەيىن.
اعاسى ۇيگە كىرىپ كەتەدى دە مىلتىق الىپ شىعادى.
– كەت!
– مەنى اتپاقپىسىڭ؟ قانە, نەگە تۇرسىڭ, ات!
مىلتىق گۇرس ەتە قالادى. دەمالۋشىلار جاقسىلىقتىڭ جانتايىپ قۇلاپ بارا جاتقانىن كورىپ قالادى.
جاقسىلىق جانساقتاۋ بولىمىندە ايعا جۋىق جاتتى. ەسىن جيعاندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە: «جازاتايىم ءوزىمدى-ءوزىم اتىپ الدىم» دەپ تۇسىنىك بەردى.
باۋىرىنىڭ وزىنە كەشىرىم بەرگەنىنە اعاسى ىزگىلىك سەلك ەتە قويمادى. ءباز-باياعى مۇز قالپى.
وسىدان سوڭ اقبىلەك اجەنىڭ ويى ونعا, ساناسى سانعا ءبولىندى. بارلىعىنا قولىن ءبىر سىلتەپ, ەشكىمگە دە ەسكەرتپەستەن بۇرىن مۇحيت ديرەكتور بولعان اۋىلعا تارتىپ كەتتى. مۇندا مۇحيت تابان اۋدارماي ون بەس جىلداي قىزمەت ەتتى. تالايلارمەن ەتەنە جاقىن بولىپ كەتكەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر جاقىن ءسىڭلىسى وسىندا تۇرىپ جاتقان.
شالعايداعى اۋىلدى كورىپ كوڭىلى نىلدەي بۇزىلدى. كەشەگى مۇحيتتىڭ كەزىندە كوشەدە كولدەنەڭ كەسەك جاتپايتىن اۋىل جۇت جىلدارىن باسىنان كەشكەندەي القام-سالقام. كەلىپ قالعان سوڭ كەرى شەگىنۋگە تاعى جول جوق.
ول اۋىلدىڭ مارعاۋ تىرشىلىگىنە بىرتە-بىرتە ۇيرەنىپ كەلە جاتتى. «اشۋىڭ باسىلعان شىعار, ەندى بالالارىڭا قايت. مەن ماشينا دايىنداپ قويدىم», دەگەن ءسىڭلىسىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپادى. وزىمەن-ءوزى ءۇي كولەڭكەسىندە وتىردى دا قويدى.
– قۇداي-اي, نە جازىپ ەدىم؟ ۇيالاس ۇلداردىڭ مۇنىسىن كورگەنشە نەگە جەر جاستانبادىم؟ – دەپ شەرلەنە جىلادى.
اۋىل ۇيقىدا. تولىسا تۋعان اي دوڭگەلەنىپ ءجۇزىپ بارادى. اۋلاداعى ساكى ۇستىندە جاتقان بەيباق جان ءوز-وزىمەن كۇبىرلەپ سويلەپ جاتىر. «الجىعان اجال نەگە مەنى كورمەيدى؟ مۇحيتىمنىڭ قاسىنا ەرتەرەك بارسامشى».
وسى ويدىڭ جەتەگىندە ونى ۇيقى ىلەستىرىپ اكەتتى. الىستان ءبىر ولەۋسىرەگەن شام جارىعىن كورگەندەي بولادى. ءۇپ ەتىپ جەل سوقسا جالپ ەتىپ سونەردەي. «ياپىر-اي, ءسونىپ قالماسا يگى ەدى», دەپ تىلەيدى ىشتەي. نەگە شام جالعىز؟ ول نەگە ولەۋسىرەپ, وشكەلى تۇر؟
شابالانا ۇرگەن ءيتتىڭ داۋىسىنان شوشىپ وياندى.
– اپا! اپا!
ويباي-اۋ, مىناۋ جاقسىلىق قوي.
اقبىلەك ورنىنان سۇيرەتىلە تۇردى.
– اپا, زورعا تاپتىم-اۋ, ءسىزدى. قايداعى ءبىر قيانداعى اۋىلدى قايدان تاپقانسىز؟
جاقسىلىق قارت شەشەسىن قۇشاقتاي الدى. ەكەۋى جىلاپ كورىستى. اقبىلەك اجە ءوزىن تەجەي المادى بۇل جولى.
«ەندى بولماعاندا ءوشىپ قالا جازداپ ەدى. قۇدايعا شۇكىر, ءالى دە بولسا مۇحيت جاعىپ كەتكەن شام سونبەيدى ەكەن. جانىم شىقپاسا ونى دا كورەرمىن», دەپ ويلادى اجە.
تاڭنىڭ اتۋىنا قاراماي ولار جولعا شىعىپ كەتتى. اي باتىپتى. اينالا قاپ-قاراڭعى. ماشينانىڭ وتكىر جارىعى ءتۇن قاراڭعىسىن تاسپاداي ءتىلىپ جول ارشىپ كەلەدى.
الدا ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك...
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.