كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىن قالىپتاسىپ بولدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. جەتپىس جىل بويى سان دۇركىن وتالىپ, تۇقىم-تۇياعىمەن قۋعىنعا تۇسكەن ۇلتتىڭ كوزى اشىق الەۋمەتشىل قايراتكەرلەرىنىڭ ارتىندا ءىز دە قالعان جوق. جەتپىس جىل بويى توتاليتارلىق قوعامنىڭ كورىگىمەن سۋارىلىپ, تاپتالىپ شىققان ەليتانىڭ رۋحاني بولمىسىنان كوممۋنيستىك يدەولوگيا قازاق مەنتاليتەتىنە ءتان قادىر-قاسيەتتى, مىنەز-ق ۇلىقتى قاقتاپ تۇرىپ سىعىپ الدى. كەشەلى-بۇگىنگى ەل اۋزىنا قارايدى دەي-تۇعىن زيالىلاردىڭ كوپشىلىگى داۋىلدان كەيىنگى توعان بەتىنە شىققان سالىندى شومشەك-شولاق بەلسەندىلەردىڭ ۇرىق-شارقى دەگەن ءجون شىعار. سونان سوڭ دا جان-دۇنيەسى قاساڭ, وتكەننىڭ ءنارىن, جاڭانىڭ اسىلىن بويىنا سىڭىرە الماعان, قابىلەتى مەن مىندەتى ۇيلەسپەيتىن, ينتەللەكتىگە كەدەي «پىسىقتار» دۇنيەگە كەلدى.
تاڭعالاتىن ءبىر جاي – بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, 1939 جىلدان كوكپ مۇشەسى, قازاق كسر ساۋدا قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قۇزىرعالي حايرۋللا ۇلى ءحايرۋلليننىڭ وسىلاردان تابيعاتى بولەك جان ەدى. ول – وسىدان ءبىر عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن گۋرەۆ, بۇگىنگى اتىراۋ وبلىسى, نوۆوبوگات اۋدانى, بەگايدار اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. بالالىق شاعىن پاتشالىق زاماندا وتكىزىپ, ەستيار كەزىندە كەڭەستىڭ قىزىل مەكتەبىنەن تاربيە السا دا زامان ەسەرلىگىن بويىنا دارىتپاي, قانداي قىزمەت اتقارماسىن بىرەۋدى قورلاماي, بىرەۋدەن ءوزىن قور ساناماي, تاكاپپارلىق پەن كىشىپەيىلدىلىكتىڭ ۇزەڭگىسىن تەڭ باسىپ, ادامگەرشىلىكتىڭ الىپپەسىن ۇمىتپاعان ازامات. مىنەز-قۇلقى ءبىر قاراعاندا الدىڭعى ۇرپاقتان ءۇزىلىپ قالعان ەسكىنىڭ كوزى سياقتى تەكتىلىك بار, ءبىر قاراعاندا زامان اعىسىن بارومەتردەي بايقايتىن, ورتا, ۋاقىت تۋرالى پىكىر-ساياساتى ىشىندە, ءىسى مەن ارەكەتىنە شاڭ جۋىتپايتىن تاقۋا سياقتى كورىنەتىن. دۋماندا دا, دۇعادا دا, قىزىقتا دا, قيانات كورسە دە ءبىر مىنەز, سويتە تۇرا بەتىنىڭ نۇرىن, ءجۇزىنىڭ جايدارلىلىعىن, كىسىلىك كەلبەتىن توزدىرماعان. قاتارداعى ەسەپشىدەن ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنا دەيىن كوتەرىلىپ, ءومىر-باقي ساۋدا سالاسىندا قىزمەت اتقارعاندا دا دۇنيەقوڭىزدىقپەن ارتىق مال جيناپ, ۇستىنە ارتىق كيىم جاپسىرماعان بىرتوعا, بىراق, توقپىن دەپ سەمىرمەي, جوقپىن دەپ تەلمىرمەي, وتباسىنىڭ قاراپايىم جيhازى مەن داستارقانىن دا جۇرت ءۇشىن ۇستايتىن جومارتتىعى جانە بار-دى.
رەسمي تۇلعالارعا جالباقتاۋى جوق ق.حايرۋللين ونەر ادامدارىن ەرەكشە جان تارتاتىن. جازۋشىدان باستاپ ماسسوۆكانىڭ ارتيستەرىنە دەيىن ءبىر ىلتيفاتپەن قاراپ, تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ ابىگەر-مۇقتاجىمەن الدىنا كەلگەندەردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ مەسەلىن قايتارعان ەمەس, بوس ۋاقىتىن سولاردىڭ ورتاسىندا وتكىزىپ, بىرەۋدى تىڭداپ, ءوزىن تىڭداتا بىلگەن قادىرى ءوز الدىنا, ءازىل-وسپاق پەن ويىن-ساۋىقتا ۇتسا دا, ۇتىلسا دا ءلاززات الاتىن قۇزەكەڭمەن پارتنەر بولۋدىڭ ءوزى عانيبەت ەدى.
كۇندەلىكتى ءىس باسىندا بولسىن, توتەنشە شارا تالاپ ەتەتىن قىسىلتاياڭ ساتتە بولسىن جايباراقات قالپىنان اۋمايتىن ەرەكشە سابىرلى قۇزەكەڭ نەندەي قيىن شارۋانى ۇرانسىز, ۇشقالاقسىز ۇندەمەي وتىرىپ-اق ناشىمەن تىندىرىپ تاستايتىن دا, سونىسىنا ماقتاۋ دا, ماداق تا تىلەمەي, ناۋقانشى, وت الىپ قامىسقا تۇسەتىن كۇيگەلەكتەردەن ءوزىن بيىك ۇستايتىن.
«...الپىسىنشى جىلداردىڭ باسى ەدى, الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە حاتشى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىم. ءبىرىنشى حاتشى ن.ۆ.دىحنوۆ شاقىرىپ الدى دا: «ورتالىق كوميتەت ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ اپالاڭ-توپالاڭىن شىعارايىن دەپ جاتقان كورىنەدى, ءۇش ورىنباساردىڭ تاڭداعانىن الماتى قالالىق ساۋدا باسقارماسىنىڭ باستىعىنا الىپ قالىڭدار, قالعانىن وبلىستارعا قۋامىز», دەيدى. ال, كىمدى قالايمىز؟ دىحنوۆ ماعان شاپاعات سالعان بولا وتىرىپ, اسا مادەنيەتتى, ءارى ىجداھاتتى, ساۋدا ىسىنە ساباقتى ينەدەي جۇيرىك تە ىسكەر قۇزىرعالي ءحايرۋلليندى اتادى. ساۋدا ىسىمەن اينالىسىپ كورمەگەن باسىم, ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كانديداتۋراسىن قوستادىم, ويتكەنى, بۇل سالادا قۇزەكەڭنەن باسقا تانيتىن ادامىم دا جوق-تى. نەسىن جاسىرايىن, ساۋدا قىزمەتكەرىنىڭ قوعامدىق ستاتۋسىن باعالاۋدا مەندە جەتىسكەن كوزقاراس ول كەزدە بولعان جوق. ءتىپتى, بالالارىم ەر جەتىپ, حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسەمىز دەگەندە ايعا شاپشىعانىم بار. ويتكەنى, مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ساۋداگەر – «تازا» تىرشىلىكتە ءوزىن كورسەتە الماعان, تۆورچەستۆولىق تالانتتان ماقۇرىم, كەرەك دەسەڭ الىپ-ج ۇلىپ جەۋدەن باسقا ارمانى جوق شالا ساۋاتتى پىسىق بوپ كورىنەتىن. قۇزەكەڭمەن ەتەنە تانىس بولۋ مەنىڭ بۇل كوزقاراسىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەردى, ونىڭ كەلبەتىنەن مەن ساۋدا قىزمەتكەرىنىڭ جاڭا وبرازىن كوردىم دە دۇكەننىڭ جايماسىنان جارمەڭكەگە, جيىننان كابينەتكە دەيىن مادەنيەت, ار-ۇيات اكەلگەن سانالىنىڭ جوعارى ساپاسىن تانىدىم.
سوۆەت ءداۋىرىنىڭ جەتپىس جىلى كۇندە ناۋقانمەن ءوتتى دەسەك تە بولادى. سول ءابىگەردىڭ قۇزەكەڭە سالماق تۇسىرمەگەن ءساتى بولعان جوق. ءبىر تاڭعالاتىنى – جوعارىدان بۇگىن تاپسىرما بولسا, ەرتەڭىنە سول ءىس تاپ-تۇيناقتاي ورنىندا تۇراتىن, ءبىر تاپسىرماعا ەكىنشى دۇركىن ەشكىم سۇراۋ سالىپ جاتپايتىن, ونىڭ ۇستىنە الداعى ساۋدا قىزمەتىنىڭ اۋقىمىن كۇنى بۇرىن شەنەۋنىكتەردىڭ «اقىل-كەڭەسىنسىز-اق» جايعاستىرىپ قوياتىن ەدى.
ول پراكتيك ەدى. ارناۋلى ءبىلىم بولماسا دا ەكونوميكالىق, ساۋدا قارىم-قاتىناسىنىڭ پروبلەمالارىن بەس ساۋساعىنداي ساناپ وتىراتىن دا قالالىق, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرولارىندا, ماجىلىستەردە سونىڭ شىعار جولىن ناقپا-ناق ساباقتاعاندا مەن دەگەن ەكونوميستەر ونىڭ بىلىمدارلىعى مەن ىسكەرلىگىنە قىزعانىشپەن قارايتىن.
بۇكىل ەل جايما بازار, ءمۇتتايىم ساۋداگەر بوپ كەتكەن بۇگىنگى بەرەكەسىز تىرلىكتى كورگەندە مەنىڭ كوز الدىما قۇزەكەڭ ەلەستەيدى: جىلى ءجۇزى, جىميىپ ك ۇلىسى, داۋىس كوتەرمەيتىن جايدارى مىنەزى, وركەنيەتتى ەلگە جۇپ اسقان مادەنيەت تەكتىگە عانا ءتان ەكەن-اۋ!» (الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, بۇرىنعى الماتى قالالىق, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قاناپيا احمەتوۆتىڭ ەستەلىگىنەن).
قوعامدىق, الەۋمەتتىك قىزمەتكە بەلسەنە ارالاسقان ق.ءحايرۋلليننىڭ بەدەلى ءوز ورتاسىندا وتە جوعارى ەدى. بۇرىنعى مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.جيەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە وبلىس-وبلىسقا شاشىراپ كەتكەن ورىنباسارلاردان ءوز ورنىنا قايتا كوتەرىلىپ, ابىروي-اتاققا يە بولعان جالعىز حايرۋللين عانا.
ق.حايرۋللين قوسىمشا ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ توراعالىق قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ, شەتەلدەردەگى حالىقارالىق كورمەلەردە قازاقستاننىڭ حالىق تۇتىنىمىنداعى كوپشىلىك تاۋارلارى مەن اۋىر ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كورمەسىن ۇيىمداستىرىپ, حالىقارالىق ۇيىمداردان وتە جوعارى باعا الدى. كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە انگليادا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە, ليۆان, يتاليا, ليۆيا, فرانتسيادا بولىپ قايتتى.
ق.حايرۋللين ۇيىمداستىرعان ءىرى-ءىرى ساۋدا ورىندارى بۇكىلوداقتىق باسەكەدە سان دۇركىن بايگە الىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ساۋدا-ساتتىق ساياساتى مەن مادەنيەتىنىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, ىشكى-سىرتقى قارىم-قاتىناستىڭ دامۋىنا كوپ ۇلەس قوستى. ساۋدا قىزمەتكەرلەرىن ءتاربيەلەۋدە دە ونىڭ ەڭبەگى زور. ۇكىمەت ونىڭ ادال قىزمەتىنىڭ بەلگىسى رەتىندە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, مەدالدارمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن جانە «تسەنتروسويۋز» گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.
قۇزىرعالي حايرۋللين ەڭبەگىمەن دە, ەرەكشە مىنەز, ادال قىزمەت, ادامگەرشىلىگىمەن دە كورگەندىگە ۇلگى, كوپكە جاناشىر ءوز زامانىنىڭ تۇلعاسى بولدى.
قاليحان ىسقاق,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.